Oneindig 

Pas als je het gebouw betreedt, realiseer je de impact van deze klus. Een oneindig lijkende hal, metershoge ruimten, dikke stenen vloeren, diepe kelders. Het geluid van ruisend water, de geur van olie en oxidatie. Oude schakelkasten, en overal als een soort eerbetoon aan de voormalige functie van het gebouw, mensgrote machines die niemand meer weet te bedienen, metalen draaipunten, meterslange schroeven en ijzeren trappen bruin van de roest. 

Eind mei stelde Westerhuis zijn ontmantelde koelwaterhal open voor het publiek. Met een dijk van een expositie. Nog wel een beetje met stille trom, vertelde Westerhuis toen ik hem afgelopen zondag bij de ingang van de expositie sprak, want het was een drukke periode en hij had ook nog andere zaken te regelen, waaronder zijn deelname aan het door studio Pulchri georganiseerde Voorhout Monumentaal 2023. Typisch Westerhuis, gewoon iets gaan beginnen en al het gedoe er om heen, dat komt later dan wel. Maar je hoeft maar even door de expositie te lopen en je weet dat het met de Koelwaterhal en de expositie wel goed gaat komen.  

Energie in transitie 

De expositie draagt de toepasselijke naam ENERGY. Hoe kan het ook anders op deze plek. Op de website van de Koelwaterhal lees ik dat de deelnemende kunstenaars zijn geselecteerd op de uitgesproken scherpte die zij in hun werk tonen als het gaat om de beslistheid en de kwetsbaarheid, die het streven naar nieuwe wegen typeert. En dat is ook precies wat dit gebouw in transitie uitstraalt. Stoer en kwetsbaar op zoek naar een nieuwe bestemming.   

De kunstenaars die Westerhuis heeft binnengehaald, mogen er zijn. Ralph Keuning, de voormalig directeur van museum de Fundatie heeft hem daarbij geadviseerd. Buiten, als je langs de koelwaterhal richting de entree loopt, valt een metersbreed doek van kunstenaar Arne Quinze op. Het werkt als een magneet, de bloemen spatten er van af. Al je dit werk ziet, geloof je dat alles nog goed komt. Het paradijs is niet ver weg. Maar iets dieper in de hal, laat een recent werk van Joyce Overheul over de vluchtelingen in Ter Apel een andere werkelijkheid zien.  

Verwondering 

De ruimtes zijn groot, immens, koel en soms heel zacht. Elke hoek die je omslaat, roept verwondering op. De Notopioans van Raul Walch die een dialoog aan gaan met een restant machinerieën.  De Believers van Francesca Marti die langs de muren op pad gaan. Achterin de centrale zaal staat een ruime bank. Deze plek, de gestripte ruimte en de immense raampartijen – al helemaal in combinatie met de kunstwerken – nodigen uit tot reflectie.  

Op een aantal plekken mag je de kelders in, word je opgezogen door de koude aarde. Hier komt amper daglicht en lijkt de tijd in de koelwaterhal stil te hebben gestaan. Halverwege het donker is een verlichte plek. Hier is opnieuw een paradijs gecreëerd met het betoverende zesluik van Agnes Duijves en opnieuw een hemels doek van Quinze.  

Reflectie 

Diep in het pand bevindt zich nog een andere plek die oproept tot reflectie. Een kelderruimte die meters onder het maaiveld ligt. Je kunt er alleen naar kijken, als een soort wensput. En dan zie je diep onder je een Perzisch kleed, een rustbed, een tafel gedekt met blauw porselein, een waterschaal en een koord van metalen ballen dat de tientallen meters afstand tussen de kijker boven en de sprookjesachtige ruimte beneden verbindt.  

 
Zwolle – en in feite heel Oost Nederland – is een indrukwekkende kunstlocatie rijker. De Koelwaterhal is een imposante ruimte, die – weg van alle drukte – ons middels kunst uitnodigt om stil te staan bij wat echt belangrijk is.  

Hoofdfoto: links zesluik van Agnes Duijves, rechts werk van Arne Quinze

We zijn deze middag bij Westerhuis op bezoek met een groep ruimtemakers uit Oost Nederland. Een plek als deze spreekt tot de verbeelding. Hier komen landschap, gemeenschapszin en architectuur samen. 

De plannen voor Coolwater zijn net zo indrukwekkend als het gebouw zelf. Hier verschijnt straks een restaurant, een museum, een expositieruimte, artist in residence vertrekken en hangend boven een deel van de hal, een zwembad met een glazen vloer. Ook onderwijs gaat een plek in het gebouw krijgen. Op het dak van het gebouw zullen groente en kruiden worden geteeld. Insteek is het hele concept duurzaam en toekomstgericht te realiseren.

Het ‘no waste concept’ wordt hier heel serieus genomen. Toen Westerhuis het pand kocht, was de afgedankte installatie van de koelwaterhal nog aanwezig. Een deel daarvan zal blijven staan, om heden en verleden te vervlechten, het overige deel wordt ontmanteld en opgeslagen in het pand zelf en zal ter zijne tijd een nieuwe bestemming in het toekomstig complex zelf krijgen. Waar de meesten van ons geen raad weten wat te doen met afgedankte industriële machinerie, ziet een staalkunstenaar van het kaliber Westerhuis juist kansen. Aan kennis ontbreekt het hem absoluut niet, voordat hij zijn hart volgde en kunstenaar werd, werkte hij een flink aantal jaren in de offshore industrie. Een omgeving van water, kou en snoeihard metaal is voor hem een vertrouwde habitat.

In het project Coolwater brengt Westerhuis zijn netwerk uit de offshore industrie, de internationale kunstwereld en de regio Zwolle samen. Een unieke combinatie. Kan je ook aandelen in het project nemen, vraagt een van de deelnemers aan de rondleiding. Zo werkt het hier niet, antwoord Westerhuis. Hier ben je welkom als je expertise kunt inbrengen, plannen hebt die in het concept passen en zelf mee gaat doen. 

De rondleiding gaat door naar de kelder. Westerhuis laat ons de voormalige koelwaterbaden zien. De turbines zijn deels ontmanteld. Op deze plek zullen straks expositieruimten verschijnen. Ik zie het al helemaal voor me. Een rauwe ruimte als deze, met prachtige kunstwerken aan de wanden en ruimtes met aangelichte kunstinstallaties. 

Via een wenteltrap aan de buitenkant van het gebouw mogen diegenen die geen hoogtevrees hebben -een terechte disclaimer vooraf, want het dak is niet voorzien van valbeveiliging – mee naar boven. Gelukkig is het gestopt met regenen en genieten we van een prachtig gezicht op de IJssel en de groene uiterwaarden. Dat dit ooit een elektriciteitscentrale van Zwolle was zie je vanaf het dak heel goed. Elektriciteitsmasten waaieren van hier uit alle kanten op. 

Om een concept als dit te laten ontstaan moeten een creatieve geest, tijd en plek op het goede moment samenkomen. Als ik even later met Westerhuis napraat blijkt het coronatijdperk het juiste duwtje te hebben gegeven. Normaal vliegt Westerhuis voor zijn werk de hele wereld over, maand in maand uit. Maar net als iedereen, beperkten de coronamaatregelen zijn actieradius. En dat gaf hem de ruimte en inspiratie met dit gebouw aan de slag te gaan. De eerste mijlpaal is 2023, dan hoopt Westerhuis het restaurant te openen. Vandaaruit volgt de rest.

Op de zolderverdieping van Het Langhuis in Zwolle draait een video over de makers van de tentoonstelling Mar Sin Plastico. Ik ben verbijsterd door wat ik hoor. Maar liefs 7% van al het plastic in de wereldzeeën, is afkomstig uit Zuid Spanje. Uit een kassengebied in de provincie Almería waar ze de kassen met plastic overspannen. Plastic, dat achteloos achter de kassen in droge rivierbeddingen wordt gesmeten zodra het stuk is en met hoogwater door de rivieren wordt meegenomen naar de zee.

Afvalplastic

Dus zo’n klein stukje land is verantwoordelijk voor zo’n hoog percentage vervuiling? Als vervolgens wordt verteld dat de EU een groot deel van deze boeren subsidieert, waaronder biologische boeren, val ik stil. Wie houdt hier wie voor de gek? Kunstenares Karin Hoogesteger reisde in de zomer van 2019 naar Zuid Spanje om afvalplastic te verzamelen uit de natuur, afkomstig van de groentekassen in Zuid Spanje. De documentaire op de zolderverdieping laat een deel van die reis zien. Inmiddels hebben 12 Kunstenaars uit Spanje en Nederland een gezamenlijke expositie opgebouwd om het probleem aan de kaak te stellen. In het Langhuis is werk van Hellen Abma, Robert Roelink, Heide Kamps en Karin Hoogesteger te zien.

Je kan van afvalplastic prachtige fragiele kunstwerken maken. Dat laat de expositie ook zien. De lichtheid van het materiaal misleidt. Alsof het onschuldig is. Je propt het zo weg in een la. En het spul weegt en kost bijna niets – althans in valuta – en achtergelaten plastic waait letterlijk en figuurlijk weg. Alsof het niet bestaat. Totdat het hoogwater wordt. Dan hangen de takken en het prikkeldraad er in de uiterwaarden vol mee en stroomt de rest door naar zee. Ook daar getuigt het IJssellandschap een paar keer per jaar van.

Mar Sin Plastico

Mar Sin Plastico is onderdeel van de IJsselbiennale 2021. Naast de expositie in het Langhuis is ook werk van Robert Roeling te zien bij de voormalige elektriciteitscentrale Harculo. Daar staat de Osborne stier, gemaakt van zwart afvalplastic uit de natuur van Spanje. Met de kracht van de stier als symbool om het tij te keren van het plastic tijdperk en de klimaatverandering.

De expositie en de documentaire kwam bij wel binnen. Natuurlijk wil ook ik zo weinig mogelijk plastic gebruiken. En elk zakje plastic dat het huis inkomt wordt gerecycled. En de insteek is ook zoveel mogelijk groente en fruit te eten dat niet meer is voorverpakt (in plastic) en het liefst regionaal verbouwd. Maar ook ik weet niet altijd waar mijn groente en fruit vandaan komt. De videobeelden van Karin Hoogesteger, van een oneindig kassenlandschap, maakten veel indruk en de bergen witte en zwarte plastic langs de weg des te meer. Groente uit Zuid Spanje is vooralsnog voor mij een no go.

Deze nieuwe horizontaal gestarte samenwerking smaakte al snel naar meer, enkele aanpalende gemeenten overwegen inmiddels ook een liaison met deze nieuwbakken regio aan te gaan, zo werd ons deze week verteld. Het is een van onderop beweging, Minister Plasterk heeft hier feitelijk het nakijken.

Afgelopen week organiseerde de regio voor de tweede keer een jaarcongres. Om te ontmoeten, de delen maar ook om met elkaar op zoek te gaan naar de gemeenschappelijke drager van de regio. Wat is het bindmiddel dat deze regio feitelijk tot een natuurlijk geheel aaneen smeed? Hier is iets bijzonders aan de hand. Het gaat niet om “branding” van bovenaf. Er is ook niet sprake van een door subsidies gedragen “valley” en er is ook niet specifiek één economische thematische drager aan te wijzen die het gebied verbijzondert ten opzichte van het omliggende gebied. Toch kruipen deze gemeenten graag naar elkaar toe.

Economisch wordt in de regio Zwolle heel goed gepresteerd en Zwolle staat al jaren in de top van een aantal ranglijsten. Natuurlijk heeft de regio ook last van de crisis, dat kan niet worden ontkend, maar het algehele beeld is gunstig en de verwachtingen zijn positief gestemd. Als verklaring wordt al gauw naar de logistiek gunstige ligging verwezen, maar misschien zijn er wel heel andere factoren mede bepalend voor dit aangename resultaat.

Op het congres van vorig jaar werd op het podium met elkaar gediscussieerd over de mogelijke dragers van het geheel. Men was het er absoluut over eens dat ze iets met elkaar hadden, maar wat dat dan was, of hoe men zich naar buiten zou moeten positioneren, daar was nog geen eenduidig antwoord op. Een dergelijke discussie ontbrak dit jaar. In plaats daarvan was de cultuurhistoricus Professor Herman Pleij uitgenodigd zijn licht over de regio te laten schijnen. Hij deed dat op voortreffelijke wijze en vatte de identiteit en het onderscheidende van de regio heel concreet samen als de onlosmakelijke verbinding tussen Hanze en Moderne Devotie dat in de genen van de bewoners zit verwerkt. “Het individualisme, zo kenmerkend voor de huidige tijd is hier toentertijd al uitgevonden. Hier werden vragen gesteld, hier stond de eigen verantwoording voorop, of men nu op weg was op aard of naar de hemel”. De zaal moet even lachen, dit is mooi en boud geformuleerd. Maar ondertussen niet minder waar.

Een dergelijke houding leidt tot ideeën-rijkdom, tot ondernemerschap en tot pragmatisch gevoel van samenwerken. Allemaal zaken die voortkomen vanuit kracht en verbinding. Bij de Hanze denkt iedereen aan mooie historische binnensteden en bij religie aan een kerkgebouwen en een stelsel van regels. Maar wat de regio Zwolle verbind is een erfgoed dat veel meer tussen de oren zit dan in stenen of boeken is verankerd.

Na afloop van het congres werd aan de deelnemers de “regio Zwolle monitor” uitgedeeld. In het voorwoord staat: ‘Kenmerkend voor de Regio Zwolle is de hechte samenwerking tussen de vier O’s: Ondernemers, Overheid, Onderwijs en Onderzoek.’ Dat is mooi en ook verstandig maar ik zoek eigenlijk iets anders en blader door. Wordt in de monitor ook het eigene benoemd dat zo kenmerkend is voor deze regio? Veel cijfers over de economie, demografie en topsectoren, maar niet over het wezen van de regio, het unieke verbindende.

Ik ben benieuwd of de handschoen die Pleij heeft opgeworpen wordt opgepakt. En dat in de monitor van volgend jaar de beschrijving niet alleen wordt gezocht in economische prestaties, instituties en topsectoren maar ook in het niet stoffelijke, en om nog een stapje verder te gaan, of beleidsmakers en ondernemers het gezamenlijk aandurven deze regio te “branden” met de combi van Hanze én Moderne Devotie. Het Hanzeverleden is roemrijk, maar niet voldoende onderscheidend, daar kunnen zich immers vele steden in Noordelijk Europa op verstaan, de combinatie van Hanze én Moderne Devotie daarentegen heel bijzonder, alleen voor dit gebied van toepassing en daardoor heel uniek.

In Oost Nederland werd in vroegere tijden veelvuldig vlas verbouwd, ten behoeve van de productie van linnen en lijnzaadolie. In Zwolle stonden maar liefs vier lijnzaadmolens langs de Nieuwe Vecht. Alleen de molen de Passiebloem staat er nu nog in vol ornaat. Het was de lijnzaadproductie, die onder andere de verfproductie en chemie in oost Nederland een boost gaf en op deze specifieke plek in latere tijden een industrieterrein liet ontstaan, met o.a. chemie (DSM) en technologie (Phillips) als belangrijke spelers.

Beurs 3DPrint.nl, 19 september 2013

De regio rondom Zwolle is mede door deze ontstaansgeschiedenis een belangrijke speler op het gebied van kunststoffen geworden (Overijssel en Drente samen vormen de tweede kunststofregio van Nederland) en om deze ontwikkeling een extra boost te geven is het Polymer Science Park opgericht als open innovatiecentrum voor toegepaste kunststof technologie met o.a. DSM en van Wijhe verf als partners.

Het PSP is een jong innovatiecentrum maar doet het goed. Overal in Nederland verrijzen innovatiecentra als paddestoelen uit de grond. Het lijkt wel een toverformule, zet een paar bedrijven inclusief onderwijsinstellingen bij elkaar, plak er een bordje ‘innovatiecentrum’ op en ontwikkeling is gegarandeerd? Zo werkt het niet. In een onderzoek dat Buck Consultancy vorig jaar verrichte naar innovatiecentra, krijgen maar 33 van de 74 opgerichte innovatiecentra het predikaat ‘echte campus’ toebedeeld: ook het PSP wordt als zodanig door Buck gekenmerkt.

Collectie PSP, kunststoffen gebruiksvoorwerpen van welleer

Als sinds jaar en dag gebruiken we zowel voor industrieel gebruik als voor consumptief gebruik diverse kunststof producten. Wie herinnert zich bijvoorbeeld niet de prachtige zwarte bakelieten telefoon van de PTT met een indrukwekkende draaischijf en een gigantische zware hoorn? Bakeliet is ook kunststof. Bij de herinnering aan een dergelijk product worden sommige mensen sentimenteel. De meesten van ons krijgen echter negatieve gevoelens als het om kunststof gaat. Kunststof wordt vaak geassocieerd met niet afbreekbaar materiaal. Maar tegenwoordig maakt de sector ook afbreekbare producten en producten gemaakt van biologisch materiaal. Dat deed de natuur overigens ook al. Barnsteen is een hars en harsen kunnen worden gezien als natuurlijke kunststoffen.

Het PSP heeft overigens in haar lab een prachtige collectie kunststoffen gebruiksvoorwerpen uitgestald staan maar deze collectie is feitelijk semi openbaar. Bezoekers van het Lab kunnen er een blik op werpen, maar zo maar binnen lopen, alleen maar om de collectie te bekijken, zo ver is het nog niet. Alle mankracht wordt op dit moment gestoken in de verdere op- en uitbouw van het kenniscentrum.

Geëxposeerd materiaal Beurs 3Dprint.nl

Terug naar de beurs 3DprintNL. Want wat is dan de verbinding tussen het PSP en 3D printen? Dat is snel verklaard: Rapid Manufacturing en Rapid Prototyping – oftewel 3D-scannen en –printen, maken het mogelijk direct vanuit de computer diverse kunststofproducten te maken, waardoor het maken van dure matrijzen overbodig kan worden. Op het PSP wordt onder andere onderzocht waar dergelijke omslagpunten liggen. Het is maar een voorbeeld, uiteraard zijn er nog veel meer dwarsverbindingen.

Met de organisatie van de 3D beurs werd door organisatoren nog een ander signaal afgegeven, namelijk dat de regio reeds vele 3D bedrijven kent en landelijk gezien ook voornemens is een belangrijke rol op dit gebied te spelen. 3DprintNL was met ruim 500 bezoekers zondemeer druk bezocht. Wat dat betreft is een goed signaal afgegeven.

Het printen van een kikker tijdens 3Dprint.nl 

Een vluchtig bezoek aan de beurs kan overigens misleidend zijn. Er stonden ook een aantal exposanten die met name kleine 3D geprinte kunststoffen poppetjes en hebbedingetjes op hun tafel hadden uitgestald. En als je heel veel van dat materiaal tegelijk ziet staan en de impact van de achterliggende techniek niet goed begrijpt, dan ga je 3D printen misschien eerder zien als leuk speelgoed voor ontwerpers en hobbyisten in plaats van als een doorbraaktechnologie welke de wereld van productie en logistiek op relatief korte termijn op zijn kop gaat zetten. Wat dat betreft is teveel van het zelfde op een beurs niet altijd het juiste signaal. De bezoeker die echter de gelegenheid nam, ook een aantal lezingen bij te wonen kreeg een behoorlijke doorsnee van technieken en toepassingsmogelijkheden voorgeschoteld.

De gasten en exposanten van de beurs zullen er niet bij stil hebben gestaan, maar het is bijzonder om te bedenken, dat dit alles op deze plek heeft plaatsgevonden omdat ooit op grote schaal in Oost Nederland vlas werd verbouwd en verwerkende molens ten behoeve van de productie van lijnzaad, met name langs de Nieuwe Vecht in Zwolle hebben gestaan.

Afgelopen week was Jan Rotmans te gast in het provinciehuis van Overijssel op uitnodiging van het trendbureau Overijsssel. De meesten van ons zullen hem wel kennen. Hij is het laatste jaar in programma’s op tv, maar ook op congressen een graag geziene gast. Daarnaast laat Rotmans ook flink van zich horen met name op twitter. Het is een man met een boodschap, soms op het randje van de provocatie.

De strekking van zijn verhaal bevalt mij wel. Het geeft richting en duiding aan dit woelige tijdperk. Feitelijk wijst hij tools aan waardoor een oplossingsrichting kan worden bereikt. En het leuke is dat wijzelf de oplossing zijn. Bottum up, gezamenlijke kracht en menslievendheid zijn kernbegrippen wat Rotmans betreft.

Wie Rotmans een beetje volgt weet dat Rotmans en het begrip ‘kantelaars’ synoniem zijn. Met kantelaars worden personen bedoeld die door hun manier van werken en/of en denken feitelijk een revolutie veroorzaken. Beroemd is zijn uitspraak in een uitzending van Tegenlicht van afgelopen seizoen: ‘geef me vijf dwarsdenkers, kantelaars, frisdenkers op het gebied van energie, gezondheid, mobiliteit, bouw en voedsel. Samen creëren we een revolutie’. Hij haalde er ook even de woede van vele ‘kantelaars’ op zijn hals: Hoezo maar vijf? Hoe durf je. Wij zijn er toch ook al? Zie je ons dan niet? Velen van ons zijn toch al bezig met het vinden en aanreiken van nieuwe oplossingen? En denk je nu  niet even veel te simpel?

Rotmans wees aanwezigen op het begrip Noaberschap. Hij wist het overigens heel bijzonder uit te spreken. Hij maakte er een soort Naaaberschap van. Het zal ook wel een woord zijn dat alleen maar door Oosterlingen en op grond van de klankkleur ook door mensen uit Scandinavië uit te spreken is. Maar goed, Rotmans had met het oog op deze lezing het begrip Noaberschap bestudeerd en kon alleen maar concluderen dat in Overijssel wel heel veel kantelaars moesten zijn. Maar toen hij naar namen en initiatieven vroeg, bleef het wel een beetje stil in de zaal. Deels uit bescheidenheid, Oosterlingen eigen, maar deels ook omdat we wellicht nog eens niet goed in staat zijn te registreren, wie reeds waar als kiemende kantelaar aan de slag is. En dat geldt niet alleen voor Oost Nederland, maar feitelijk voor het hele land.

Rotmans had een interessant punt dat hoop geeft voor Oost Nederland. In het begrip Noaberschap is immers inbegrepen dat we het normaal vinden zonder bijbedoelingen of commercieel gewin voor een ander te willen zorgen of iets te betekenen. En het gaat over saamhorigheid, dat we lokaal weer een krachtige gemeenschap kunnen en willen vormen. Kortom noaberschap raakt een kern van het nieuwe denken en de gemeenschapszin waar we nu naar toe bewegen.

En Noaberschap en kantelaars zal Oost Nederland hard nodig hebben. Sociaal economische scenario studies beloven niet veel goed voor Oost Nederland. Het ziet het er naar uit dat Oost Nederland van het bordje gaat vallen. Uiteraard had het Trendbureau Rotmans ook gevraagd wat Overijssel moest doen om zich goed voor te bereiden op de toekomst. In zijn advies was Rotmans heel duidelijk. Voor alles en iedereen in Nederland geldt: “Alles wat je nu niet meer nodig hebt, wat je als je nu nog mocht creëren en nooit zou willen hebben, dat moet je onmiddellijk afschaffen”. De toehoorders voelden hem al: dan zou je ook geen instituut ‘provincie’ meer creëren.

Specifiek voor het landsdeel Overijssel gaf Rotmans het volgende mee: Overijssel heeft een wenkend perspectief nodig en benoem dat. Breng in beeld waar je op gaat inzetten en waarop niet, wees eens duidelijk en durf keuzes te maken. Kun je je voorstellen waar Overijssel over 2o jaar haar geld mee verdiend? Vergis je niet, dat is wellicht niet een van de sectoren waar je nu op zet, en bedenk vooral, het topsectoren beleid voldoet sowieso niet, dus ga het niet daar zoeken. En wie zijn eigenlijk jullie kantelaars? Weten jullie dat wel? Breng ze in beeld en ga ze faciliteren. En als afsluiting van zijn betoog: zijn jullie bestuurders wel in staat voldoende sturing aan de toekomst te geven? Ga over al die vragen maar eens nadenken.

Foto’s met dank aan Jan Taco te Gussinklo

Bezieling en passie brengt je ver. Dat werd gisteren opnieuw duidelijk. Nederland is weer een Fablab rijker. Deze keer niet opgezet vanuit overheid, onderwijs en vergelijkbare partijen, maar gedreven vanuit de wens van één kunstenaar, een fablab in de nabijheid te hebben, of nog liever, dat fablab in het eigen atelier te realiseren en de mogelijkheden die de basisuitrusting van een fablab biedt, te delen met anderen.

Een paar jaar geleden kwam Kees Klaassen, werkzaam onder de naam ‘In Kees of Metals‘, gevestigd in de Cultuurwerkplaats R10 te Zwolle, in aanraking met het concept Fablab. Een Fablab kan worden gezien als een werkplaats, waar uitvinders en ontwikkelaars gebruik maken van een collectieve infrastructuur, zoals 3D printers, lasersnijders en frezen. De gebruikerskosten zijn laag, de achterliggende gedachte is open source, gerealiseerde ontwerpen worden via het internet gedeeld.

Fablab Zwolle in actie, 3D borstbeeld van een bezoekster

Nadat een mobiele fablabtruck Zwolle voor de duur van twee weken had aangedaan, was het ijs gebroken. Ook andere partijen in Zwolle waren geïntrigeerd door het gedachtengoed van een Fablab en mogelijkheden werden verkend. Het droombeeld was een groot gezamenlijk Fablab, dat tenminste vijf dagen in de week was opengesteld voor diverse doelgroepen (hobbyisten, kunstenaars, ontwerpers, ondernemers, studenten en lagere en middelbare scholieren). De energie was er, het verlangen ook, maar het struikelblok waren de financiën en met name de personele kosten. Het tijdvlak van de grote subsidiestromen was voorbij en allengs werd duidelijk dat een dergelijk omvangrijk Fablab niet zomaar uit de grond kon worden gestampt.

Cultuurwerkplaats R10 Zwolle

Ondertussen bleef de droom van Kees levendig. Waarom niet een klein Fablab met een beperkte openstelling en als het bij mij in de ruimte staat, had hij zich bedacht, kan ik de mensen zelf wel een beetje wegwijs maken. Zo simpel kan het dus ook zijn. En deze droom viel wel te realiseren.

In Zwolle staat in R10 nu een compleet ingericht mini Fablab, toegankelijk op dinsdagavond en zondagmiddag. Zie hier de passie van Kees, op tijden waarop anderen liever niet aan de slag gaan, deelt hij graag zijn kennis en kunde en is het Fablab geopend als een open source werkplaats.

Fablab Zwolle

De combinatie is prachtig, een fablab in een creatieve broedplaats. Buiten de open source tijden is er voor huurders van de cultuurwerkplaats R10, veelal kunstenaars en jonge ontwerpers, voldoende tijd om met de lasercutter, de 3d printer, de vinylplotter of de CNC-Frees aan de slag te gaan. Tijdens de open source zijn met name nieuwsgierige jongeren welkom, om de mogelijkheden van het lab te ontdekken of kleine bedrijfjes om te prototypen of kleine oplagen voor producties te gaan draaien.

Opening Fablab Zwolle 4 juli 2013, vlnr Kees Klaassen, Tineke Voskamp R10, Ed Kooijman directeur PSP en Dick Aukes directeur R10.

Er met de vestiging van dit Fablab begint het Fablablandschap van Zwolle behoorlijk kleur te krijgen. Want naast dit kersverse Fablab in R10 is er ook nog het lab van het Polymer Science Park (PSP) waar op hoog industrieel onderzoeksniveau aan innovatie wordt gewerkt, met name op het gebied van 3 D Printing. En Zwolle zou Zwolle niet zijn, als de verbindingen niet werden gemaakt. De opening van het Fablab in R10 werd verzorgd door Ed Kooijman, directeur van het PSP. Hij wenste de aanwezigen vooral veel open innovatie en fouten toe. Want alleen dan, zij hij met een big smile, worden de mooiste dingen ontdekt. En daarin geef ik hem helemaal gelijk.

Dit weekend gonsde het in Zwolle. In de eerste plaats omdat museum de Fundatie na een fikse verbouwing weer is opengegaan. Het gaat hier niet om een extra vleugel of een fikse renovatie van het pand, maar om de creatie van een stedelijk icoon. Op het dak van het klassieke gebouw is een eivormige opbouw geplaatst, bedekt met blauwe tegeltjes. Het geheel is heel feeëriek, bijna boven het hier en nu verheven. Het is tegelijkertijd een krachtig en gedurfd gebaar van Zwolle, eindelijk springt de stad een beetje uit de houding en haar historische jas.

Het gonsde ook in de stad omdat dit weekend o.a de jaarlijkse boekenmarkt, het internationaal Vertelfestival en het festival Kunsten op Straat plaatsvonden, gezamenlijk verenigd onder de naam Zwolle Unlimited. Vervolgens was er ook nog de opening van de expositie ‘Stad in Beeld‘ in het Stedelijk Museum Zwolle.

Museum de Fundatie

Zwolle wil zichzelf beter op de kaart zetten en de Fundatie wil dat ook. Dat is een mooie gezamenlijke missie en een terechte overigens, beiden zijn het waard. Vanmorgen twitterde de Stentor dat de Fundatie 8000 bezoekers op haar eerste openingsdag had getrokken. Dat is een mooie belofte voor de komende tijd, stad en museum zijn in beeld.

Ik ken de stad al jaren en wat ik me iedere keer weer afvraag is hoe de argeloze toerist zijn/haar weg naar het kunst en cultuuraanbod moet gaan vinden. Ik mis de verbinding tussen de instellingen en verleidende acties om de toerist voor een aantal dagen aan Zwolle te verbinden. Vanmorgen bijvoorbeeld kreeg ik bij de ingang van de Fundatie een hand-out aangereikt over de Fundatie zelf en eentje over de ‘Fundatie Fellows Zwolle’. De laatste folder bleek een verzameling te zijn van een 15 tal partijen, met name horeca en detailhandel, met een plattegrondje op de achterkant, waarop de Fundatie stond aangegeven en de betreffende 15 partijen. That’s all. Geen verdere opgave van de overige musea, galeries en theaters of kekke zaakjes en ook geen vermelding van de festivals die elders in de stad plaatsvonden.

Expositie ‘Stad in beeld’, Stedelijk Museum Zwolle, detail van werk van Yang Yongliang

Hoe had die argeloze toerist al die leuke dingen dan wel moeten vinden? De site van de VVV/Zwolle Marketing biedt iets meer soelaas, maar is helaas ook niet volledig. Hierop wel veel aandacht voor de opening van de Fundatie en de diverse festivals in het eerste weekend van juni, maar op de evenementen kalender die duidelijk zichtbaar op de hoofdpagina prijkt, wordt bijvoorbeeld niet de opening op 2 juni van de expositie ‘Stad in Beeld’ van het Stedelijk Museum Zwolle vermeld. Ik moet een paar keer klikken, om de informatie wel te vinden. Maar ik heb een voorsprong, ik weet dat op 2 juni de start van een nieuwe expositie is.

Wat dat betreft is de site van Zwolle Unlimited heel overzichtelijk. Daarop staan de initiatieven van 16 partijen die zich voor dit weekend hebben verenigd geordend bij elkaar, een fotootje per initiatief en daaronder de informatie. De Fundatie en het Stedelijk Museum zijn echter niet van de partij. Misschien ook wel begrijpelijk, in Zwolle Unlimited hebben zich met name kortdurende festival activiteiten verenigd en daaraan voldoen langlopende exposities niet. Maar ik denk ondertussen wel weer aan die argeloze toerist, die zo graag van alles in Zwolle zou willen genieten en aan de stad Zwolle zelf, welke de toerist zo graag wat langer dan één dag aan de stad zou willen verbinden.

Expositie ‘ Dansen op de vulkaan, Museum de Fundatie, werk van Sella Hasse. 

De expositie in beide musea hebben overigens een hele mooie rode draad. In de Fundatie is o.a de expositie ‘Dans op de vulkaan, kunst en leven in de republiek van Weimar’ te zien. Hierin heel veel aandacht voor het stedelijke leven in al haar facetten, hetgeen prachtig aansluit op de expositie ‘Stad in beeld’ in het Stedelijk Museum Zwolle.  Eén plus één is drie, ja toch? Waarom geen combi tickets verkopen?

Een stad waar ik altijd snel kan vinden wat er op cultureel gebied speelt, is  Eindhoven. Op de digitale agenda van ‘uit in Eindhoven‘, een zeer visueel ingestelde kaart, kan de nog van niets wetende toerist, maar ook de eigen inwoner, in een oogopslag vinden wat waar en wanneer is. Dat is wel zo fijn en daarmee staat het cultuuraanbod van Eindhoven duidelijk op de kaart.

Beide genoemde exposities zijn overigens prachtig, niet alleen voor liefhebbers van kunst maar ook voor al die city geeks, altijd op zoek naar het diepste wezen van de stad. ‘Dansen op de Vulkaan’ is nog te bewonderen tot 15 september, ‘Stad in Beeld’ tot 20 oktober.

Veertien sprekers, verdeeld in drie blokken, onmogelijk om in 1 blog te verslaan, maar de teneur, de rode draad moet lukken. Het eerste blok had het thema environment. Opvallend was het woord fragiel. Het kwam zowel terug in de talk van Andre Kuipers als Thomas Rau. Andre Kuipers bezag de aarde vanaf een afstand en zag hoe fragiel ze was en Thomas Rau bekijkt de aarde vanuit een kringloopgedachte en nam ook het woord fragiel in de mond: Energie en menselijke power hebben we voldoende, maar bepaalde grondstoffen niet.

Zijn concept van ‘performance’ is intrigerend, simpel gezegd zijn we geïnteresseerd in de dienst die een product verleend, bijvoorbeeld dat onze was schoon wordt of dat we mobiel kunnen bellen. Dat zoiets dergelijks is verpakt in de vorm van een wasmachine of een mobiele telefoon, dat is een afgeleide zaak en daar zit de crux in het betoog van Rau: De fysieke manifestatie van het product zit vol met kostbare grondstoffen, scheep daar de consument niet mee op – die gooit het daarna weg – maar verkoop enkel de performance en geef het fysieke omhulsel aan de consument tijdelijk in bruikleen. Daarmee is de producent en niet de consument verantwoordelijk voor de recycling en gaan geen kostbare grondstoffen verloren.

 Maria Westerbos

Hoe asociaal de menselijke consument alles zo maar weggooit en/of klakkeloos consumeert bleek ook uit de talk van Maria Westerbos over de Plastic Soup. Natuurlijk hebben we allemaal gehoord van de gigantische hoeveelheden plastic die als massale kluwens in de oceaan drijven. Maar naar de talk van Westerbos zit het probleem heel urgent tussen de oren. We hebben met elkaar een megaprobleem gecreëerd en de technieken zijn nog niet voorhanden om dit probleem eventjes op te lossen. Ondertussen leven we in een plastic maatschappij en kunnen we ook niet meer zonder. Westerbos vertelde over een gemiddelde consumptie van 70 kilo plastic per aardbewoner per jaar! Dat is schrikken. Momenteel zijn er foute en goede plastics in de omloop. Maar zijn we in de winkel al wel in staat als consument goede en foute verpakkingsmaterialen te herkennen? Ik zou wel een plastic keurmerk label willen hebben. Dan weet je tenminste wat je koopt.

In de tweede serie talks stond ICT centraal. Met een fantastisch pleidooi van Ton Zijlstra voor Open Data. Door data en daarmee kennis te delen kunnen we vanaf een ander perspectief naar de zaken kijken en mede daardoor veel eerder innoveren. We leven in netwerken, open data geven de leden van het netwerk ook de mogelijkheid zelf bepaalde zaken aan te pakken en op te lossen. De metafoor van de mier die Zijlstra aanhaalde is wel een heel treffend. Je wilt toch niet temidden van een kluwen van medemieren leven en je ding doen zonder vragen te stellen? Don’t become an ant!

Heather Schlegel heeft onderzoek gedaan naar veranderde wijzen van betaling mede mogelijk gemaakt door de digitale netwerken waarin we leven. De vraag die zij stelt is intrigerend: in hoeverre het huidige betaalsysteem als dominant systeem kan en zal worden gehandhaafd. Reguliere valuta kunnen worden vervangen door plaatselijke valuta, we gaan ook steeds meer goederen en diensten ruilen zonder dat er geld aan te pas komt en via het internet en social media bevelen we producten, diensten en mensen aan, feitelijk een gunfactor die waarde creëert zonder dat er geld aan te pas is gekomen. Maar ook door data openbaar te maken en te delen creëren we extra waarde en daarmee versterkten de talks van Ton Zijlstra en Heather Schlegel elkaar direct.

Hendrik Blokhuis

In het derde blok stond productie centraal. Peter Phleps, futuroloog bij het IFMO legde een interessante case voor. Stel dat we straks auto’s hebben die we niet meer zelf hoeven te besturen. Wat een impact dat zal hebben op de samenleving: Niet alleen kan iedereen dan blijven rijden tot op hoge leeftijd, we zullen minder ongelukken krijgen waardoor de kosten voor de zorg omlaag gaan en we hoeven geen kostbare ruimte aan te wenden voor  parkeerplaatsen in de binnenstad. We stappen immers uit en de auto zoekt zich zelf wel een parkeerplaats verderop. Maar de nadelen zijn er ook: meer auto’s, meer congestie en meer kilometers file. Het is maar vanuit welk perspectief je naar deze optie kijkt en al dan niet blij van kan worden. Wellicht worden het wel ‘cars on demand’? Een soort taxi’s die we digitaal bestellen en delen met anderen die ook dezelfde kant op moeten? Hoe dan ook, dergelijke ontwikkelingen zullen een enorme inpact hebben op stedelijke inrichting, verkeer- en vervoersstromen en krimpvraagstukken.

Kijkende naar productie en datasharing, kon natuurlijk ook niet het Fablab ontbreken. Tomaz Diez van het Fablab Barcelona vertelde aanwezigen over de impact van datasharing op productieketens en afval en over de stad als Open Lab: via een keten van gespecialiseerde fablabs wordt kennis gedeeld en produceert de stad wat ze  zelf nodig heeft, niets meer en niets minder.

Barelona kent relatief veel Fablabs, meer dan welke andere stad in Europa en daar zie je dat alles in elkaar grijpt en dat we feitelijk om ons heen de proeftuinen van de nieuwe samenleving al zien verschijnen: In eerste instantie gedreven door de economische crisis, zijn met name in Barcelona heel veel alternatieve valuta en ruildienst systemen opgezet. Het is dan ook heel bijzonder van Tomaz Diez te vernemen dat het ook Barcelona is, waar het gedachtengoed van het Fablab zo aanslaat. Dankzij nieuwe technieken, datasharing en veranderende kijk op transactiestromen zijn gemeenschappen in staat toegevoegde waarde te creëren en zo voor zich zelf een nieuwe en betere toekomst te creëren.

Mijn eerste kennismaking met een 3D printer dateert al weer van een aantal jaren geleden. De printer stond opgesteld in de van Nelle Fabriek in Rotterdam. Onze gastheer van die dag sprak trots en vol eerbied over het apparaat, maar ook over de fijngevoeligheid en de aanschafprijs. We bleven allemaal op gepaste afstand staan, bang dat we waren dat een kleine beweging van een van ons het peperdure apparaat schade zou berokkenen.

Tegenwoordig kun je al voor een slordige duizend euro een eenvoudige 3D printer aanschaffen. Nederland heeft het begrip Fablab en 3D printing heel snel geadopteerd. De Fablab beweging is wereldwijd, opgestart vanuit het MIT. In een Fablab kunnen gebruikers aan de slag met o.a 3D printers, vinyl- en lasersnijders. Opvallend zijn het grote aantal early adopters in Nederland. Kijk maar eens naar het kaartje waarop de wereldwijde verspreiding van Fablabs staat aangegeven. Het is een grote kluwen van hits in noord west Europa en als je inzoomt blijkt Nederland met name voor die kluwen verantwoordelijk te zijn.

Aanvoer voor de 3D printer, nu nog draad straks een 3D geprint product

Gebruikers van Fablabs delen de ontwerpen en bijbehorende software on-line. Auteursrechten en patenten zijn daarbij niet meer relevant. We hebben het hier feitelijk over crowdsourcing. De opmars naar een nieuwe maatschappij waarin we door te delen gezamenlijk groeien en er als samenleving op vooruitgaan. Maar voordat de lezer op het verkeerde been wordt gezet: naast de wereldwijde FabLab beweging zijn er inmiddels ook tal van labs waar 3D printing mogelijk is zonder dat de ontwerpen on line worden gedeeld.

In het najaar van 2011 hebben we in Zwolle met behulp van een subsidie van de provincie Overijssel en de gemeente voor de duur van twee weken een mobiel FabLab naar Zwolle kunnen halen. Eerst was er een soort van aarzeling, wat is dat? Wat kan je ermee? Is dat leuk? Ja een Fablab is leuk. Het prikkelt de fantasie. Het zet aan tot ontwerpen en creëren. Het maakt de gebruiker tot producent en consument tegelijkertijd. Toen de eerste vragen waren beantwoord liep het storm. We konden elke dag een workshop met een groep ondernemers, kunstenaars of studenten inboeken. Niet dat 3D printing in Zwolle in 2011 geheel en al onbekend was.  3D printers stonden al in de werkplaatsen van de onderwijsinstellingen en in diezelfde periode werd ook in het Polymer Science Parc Zwolle (PSP) een 3D lab ingericht. De onbekendheid met dergelijke producten was echter net als in de rest van Nederland nog groot. Inmiddels neemt de bekendheid toe. Zo ook in Zwolle. Het 3D lab in het PSP wordt steeds vaker bezocht en binnenkort zal ook een klein Fablab conform de uitgangspunten van de wereldwijde Fablab beweging in de creatieve broedplaats R10 worden gerealiseerd.

3D printer en producten uit het 3D lab in het Polymer Science Parc

De gevolgen van 3D printing worden onderschat. Te vaak nog wordt 3D printing geassocieerd met de creatieve sector. Dat het een speeltje voor kunstenaars en ontwerpers zou zijn. Dat is een vergissing. Het klopt dat het met name kunstenaars en ontwerpers zijn die als eerste de voordelen van het 3D printen onderkennen, maar ook de overige sectoren zijn zich steeds meer bewust van de ongekende mogelijkheden die 3D printing gaat bieden. Neem de zorgsector, wat te denken van een op maat geprinte prothese?

Denk nog een stukje verder en is er zelfs sprake van een omwenteling in de productieketen. De kopieermachine heeft het carbon en de schrijver overbodig gemaakt. De computer de secretaresse. Nu nog worden de producten die we kopen voor ons ontworpen en soms via vrij agressieve marketing door onze strot geduwd. Straks zijn we zelf aan zet. De 3D printer zal in elk huishouden staan. We ontwerpen de vorm die we willen, recyclen desgewenst oud materiaal, gooien het in de aanvoer naar de printer en printen het nieuwe product uit. Producenten van diverse gebruiksartikelen en de detailhandel doen er verstandig aan zich de stille opmars van 3D printing te realiseren. Feitelijk gaan 3D printing en het huidige tijdsbestel volledig hand in hand, we schakelen een deel van de productiekolom uit en trekken de regie weer naar ons zelf toe.