Nederland is dit weekend in de ban van vrijwilligerswerk en sociale initiatieven. Zowel de actie NLdoet als de actie Kroonappels hebben deze dagen hun beslag. Het zijn beide initiatieven van het Oranjefonds, het zal dan ook wel geen toeval zijn dat ze daarom gelijk op lopen, zo versterken ze elkaar.

De actie NLdoet kennen we al een aantal jaren maar Kroonappels is nieuw. Ter gelegenheid van de troonswisseling is het Oranjefonds op zoek naar de mooiste sociale initiatieven in het Koninkrijk. Verenigingen en Stichtingen zij massaal opgeroepen mee te dingen. Er zijn drie categorieën: Jeugd, Buurt en Helpende Hand. Dit weekend mag Nederland stemmen, per huishouden kan voor elk van de drie categorieën 1 stem worden uitgebracht binnen de eigen gemeente. De winnaars van elke gemeente mogen vervolgens in de daaropvolgende ronde binnen de eigen regio (provincie of provinciedeel) op elkaar gaan stemmen zodat er uiteindelijk per regio voor elke categorie een winnaar uit te bus komt. En die mogen ook weer op elkaar stemmen zodat er uiteindelijk per categorie 1 winnaar overblijft. Prijzengeld: een Appeltje van Oranje en 50.000 euro.

Rotterdam, Nieuwe Binnenweg, Jules Deelder

Het Oranjefonds laat op haar site weten dat ze duizendenden inzendingen hebben ontvangen. Dat geloof ik onmiddellijk. Nederland telt 408 gemeenten. Als die allemaal al op elke categorie 1 initiatief zouden indienen zou dat al goed zijn voor zo’n 1200 inzendingen. Ik klik lukraak een paar gemeenten aan van verschillende grootte en zie aantallen variërende van een paar, tot enkele tientallen tot ruim 100 ingediende initiatieven per gemeente voorbij komen. Prachtig toch dat alle inzendingen zo zichtbaar zijn? ‘Free publicity’ voor de deelnemers en meer transparantie in de aard en aantallen van de inzendingen kun je je als publieksjury niet wensen. Maar ondertussen zit ik wel snel te rekenen en te vergelijken.

Per gemeente voor elke categorie een winnaar uitroepen die vervolgens doorgaat naar ronde twee? Dat voelt niet eerlijk. Dan hebben initiatieven in grote gemeenten toch veel minder kans om uberhaupt op de shortlist te komen? Afdalende in de spelreglementen blijkt wel dat er een paar correcties zijn aangebracht, met name voor de drie grootste steden. In Amsterdam,  Rotterdam  en Den Haag gaan per categorie respectievelijk 12, 10 en 8 initiatieven door naar de tweede ronde. Waarom geen speciale behandeling voor Utrecht, vraag ik mij dan af. Dat is toch de vierde stad van Nederland en zit qua inwoneraantal zeer ruim boven Eindhoven en Tilburg, respectievelijk de 5e en 6e stad van Nederland.

Actiebanner NLdoet

Utrecht is in deze voorkeursbehandeling wel een beetje de gebeten hond, Den Haag, de derde stad van Nederland kent met 504.000 inwoners 88 ingediende initiatieven en Utrecht, met 320.000 duizend inwoners zelfs 100 initiatieven. Op grond van het spelreglement gaan er vanuit Den Haag dus 8 initiatieven door en vanuit Utrecht maar 1. Dit voelt onrechtvaardig.

Vooraf viel natuurlijk niet te voorzien welke aantallen zouden worden ingediend, maar enkel en alleen een correctie voor de drie grootste steden? En de vierde en daaropvolgende grote steden gelijkscharen met de kleinste gemeenten van Nederland, waar maar een paar duizend inwoners wonen en per categorie soms maar 1 initiatief is ingediend? Daar zou ik niet voor hebben gekozen als ik deze wedstrijd had mogen uitschrijven. Ik zou niet alleen voor de allergrootste drie steden hebben gecorrigeerd, maar ook voor grote steden en de groep middelgrote steden.

Zullen een aantal deelnemers deze ongelijkheid ervaren? Ik denk het wel. Natuurlijk is deze zoektocht naar kroonappels een zeer sympathiek initiatief en meedoen is zondermeer leuk en de moeite waard, het levert immers extra exposure op, maar aangezien er ook een wedstrijdelement is ingebracht, met een aangename prijzenpot van 50.00 euro, wil iedereen wel gelijke kansen hebben in ronde twee te geraken en uiteindelijk te kunnen winnen.

Vrijdag 7 december waren we op uitnodiging van het EUKN (European Urban Knowledge Network) te gast in het Duitse Essen en het thema is omgaan met krimp in stedelijke gebieden. Met dat thema zijn we in Essen op de goede plaats, ze zijn daar al jaren ervaringsdeskundige. Met het sluiten van de koolmijnen in de jaren 80 van de vorige eeuw kwam in het Ruhrgebied een vulkaan tot uitbarsting die in een periode van een paar jaar het gehele sociale en economische leven op de kop zette en waarvan nu nog steeds de gevolgen zichtbaar en voelbaar zijn. De stad is sindsdien met 100.000 bewoners gekrompen en dat zijn alleen nog maar cijfers voor Essen, in de omliggende mijnsteden hebben zich vergelijkbare drama’s voltrokken.

Werk, inkomen, huisvesting en verenigingsleven, het werd allemaal geleverd door de mijnen. Maar al deze zekerheden verdwenen ook met de sluiting van de mijnen. Deze ramp heeft zich ook in Nederland voltrokken, in Zuid Limburg, maar het lijkt wel alsof dat uit het collectieve geheugen van Nederland is verdwenen. We doen in Nederland alsof krimp ons nu pas voor het eerst overkomt.

Terwijl de natte sneeuw valt bezoeken we het stadsdeel Essen-Katernberg, waar de Zeche Zollverein ooit haar activiteiten ontplooide. De Zeche Zollverein mag dan wel tot Unesco Werelderfgoed zijn uitgeroepen en met haar rauwe uitstraling toeristen naar zich toelokken, in het stadsdeel zelf is de ontreddering dat door datzelfde Zeche Zollverein is toegebracht nog sterk voelbaar. Bewoners en bezoekersstromen hebben hun eigen ritme en leefwereld, passeren elkaar maar ontmoeten elkaar niet.

Het lijkt wel alsof de tijd in Katernberg stil is gaan staan in de jaren 80. We worden rondgeleid door Frau Meyer van het Büro Stadsentwicklung Essen. In Katernberg zijn al 30 jaar geen nieuwe huizen gebouwd, op een klein woonblokje na dat recent is opgeleverd. Dat is een hele bijzondere gewaarwording. In een stad is toch altijd dynamiek? Absolute stilstand is dus ook mogelijk.

De overheidsprojecten in Katernberg, bedoeld om het sociaal en economisch leven nieuw elan in te blazen hebben iets oubolligs. Ze ademen de sfeer uit van de werk en leefcultuur van een aantal decennia geleden. Design en high tech lijken afwezig. Social media en de flexplekken cultuur zijn er nog niet echt doorgedrongen vertelt Frau Meyer. De plaatselijke ondernemers hebben bovenal behoefte aan fysieke ruimte en de bewoners worden graag voorgelicht via papieren communicatie. Dat betwijfel ik. Hoe zit het dan met de wensen van de jonge generatie bewoners? Wordt daar niet op ingespeeld? Blijkbaar nog niet. Het lijkt een gemiste kans.

Hoe anders is de uitstraling en programmering op de website van de Zeche Zollverein. Zeer eigentijds en verleidelijk voor liefhebbers van kunst en cultuur.  Twee werelden verenigd in één stadsdeel.

Dat de gemeente Essen niet heeft stilgestaan de afgelopen dertig jaar is duidelijk. Er is heel veel werk verzet. Het negatieve imago van de regio is doorbroken. Het Ruhrgebied is in 2010 als culturele hoofdstad van Europa op de kaart gezet en de Zeche Zollverein is tot werelderfgoed verklaart, geen sinecure. Waar vroeger de mijnen voor de bewoners zorgden, is nu die taak al bijna 30 jaar door de overheid overgenomen.

De eerste twee zijn zeer strategische zetten die getuigen van slim handelen. Op het derde punt is koersverandering nodig. De sleutel lijkt te liggen bij de jongere generatie. Daar liggen immers de dwarsverbindingen naar zowel de eigentijdse programmering van de Zeche Zollverrein als de kansen die het nieuwe werken van heden ten dage heeft te bieden.

Dat die dwarsverbindingen gaan komen is ook broodnodig. Niet alleen om weer synergie  in het gebied te realiseren, maar ook omdat de pot met geld, lees subsidie, is opgedroogd. Plaatselijke, regionale en landelijke overheden hebben bijna geen geld meer om dergelijke projecten te financieren en het zijn vooral subsidiegelden geweest waardoor Essen haar getroffen bewoners heeft kunnen helpen, maar ook de stad als geheel weer op de kaart heeft kunnen zetten. Alleen bij Europa, daar is nog geld. Maar hoe te komen aan dat geld als je als plaatselijke of regionale overheid de co-financiering niet kan opbrengen om een projectaanvraag in te dienen, een situatie die niet alleen in Essen opgeld doet, maar voor vele andere steden en regio’s in Europa bittere werkelijkheid begint te worden.

Wellicht dat Europa op den duur haar regels aanpast, maar daar zou ik niet op wachten. Veel beter is het de eigen energie en daarmee de zelfredzaamheid te mobiliseren en eventuele weerstand om te buigen naar werkbare coalities. Uiteraard vergt dat een hele andere attitude, zowel bij burgers, ambtenaren als bestuurders, maar het is geen onmogelijke slag.

Roombeek, een bijzonder stukje Enschede. Bekend door de vuurwerkramp. En tevens belichaamt deze wijk de roots van Twente: Grolsch en Textiel. Treffender kan het DNA van Twente niet zijn.  De vuurwerkramp heeft Enschede wel op een hele bijzondere manier op de kaart gezet. Iedereen weet zich de vuurwerkramp nog te herinneren. De ramp die er voor zorgde dat plotsklaps een wijk volledig van de kaart werd geveegd. Maar weet iedereen wel dat de wijk terug kwam, maar nu als een culturele en architectonische hotspot?

Het is soms een bijna surrealistische ervaring in Roombeek anno nu te lopen. De statistieken zijn genadeloos over Enschede. In de Atlas voor Gemeenten 2012, waarin jaarlijks de 50 grootste gemeenten op diverse punten worden vergeleken,  scoort Enschede op de woonaantrekkelijkheidsindex op de 45e plaats en op de sociaal economische index op de 47e plaats. Geen aantrekkelijke scores dus. Lager had bijna niet gekund.

Rijksmuseum Twente, expo Koen Verheule tot en met 30/9/2012

En in datzelfde Enschede ligt Roombeek. Dat dankzij diverse geldstromen, waaronder Europese gelden, weer op de kaart is gezet, maar nu als een cultureel en architectonisch hoogstandje. Komende vanuit het station wordt de argeloze bezoeker nog even afgeleid door smakeloze naoorlogse architectuur, maar al na een paar minuten lopen leiden de bewegwijzeringen de bezoeker op weg naar Roombeek, door een mooie straat met vooroorlogse architectuur naar de Lasondersingel, alwaar sinds 1930 het Rijksmuseum Twenthe is gehuisvest. Het museum ligt aan de rand van Roombeek en bleef gelukkig overeind tijdens de ramp.

Enschede heeft het museum aan de textielbaron van Heek te danken, die zijn collectie graag in een passend pand zag gehuisvest en aan de nationale overheid, die zich toentertijd met enige schaamte realiseerde dat het oosten des lands wel zeer karig was bedeeld in kunst en cultuur en ook niet nee wilde zeggen op het verzoek van de heer van Heek.

Het museum heeft het anno nu moeilijk. Een behoorlijke tik op de vingers van de Raad van Cultuur eerder dit jaar én gehuisvest in Enschede, niet echt een stad waarbij de rest van Nederland zijn vingers begint af te likken.

Voormalig Balengebouw, toekomstig Jan Cremer Museum.

Hoe verleid je de bezoeker te komen? Uiteraard door goede exposities te organiseren maar ook door mee te liften op Roombeek. In ieder geval door op de site duidelijk te melden dat het Rijksmuseum onderdeel is van Roombeek, dat er om de hoek iets heftigs is gebeurd en dat in reactie daarop heel iets moois is gecreëerd. Dan worden ze aan die andere kant van de IJssel weer opnieuw nieuwsgierig.

Het blijft een hele bijzondere ervaring door Roombeek te slenteren. Zoveel cultuur, zoveel bijzondere architectuur. En dat allemaal in Enschede. Neem het oude Balengebouw, waar vroeger de katoen werd gestapeld en waar nu druk wordt gerenoveerd om het Jan Cremer Museum te huisvesten. Of de TwentseWelle, gehuisvest in het voormalige Roozendaalcomplex (een textielfabriek uiteraard). In eerste instantie een beetje bevreemdend: Waar gaat dit museum over? ‘Museum van het menselijk avontuur’, meldt de folder. Het roept visioenen op van mammoets, scherven en dergelijke. Gaat het daar over?  Ja ook.  Maar dit is Roombeek. Wat is de link?

TwentseWelle, industriële apparaten, textiel

In de zaal waarin industriële apparaten zijn opgesteld uit het textielverleden begint het opeens spannend te worden. Hier ruik je het verleden. De machines staan erbij alsof ze gisteren nog hebben gedraaid. En ze ruiken zoals geoliede machines behoren te ruiken.  Hier zie je nog hoe techniek ooit begon. Hoe techniek werkt. Machines die bijna kunstwerken lijken. Je ziet en begrijpt de functie van elk moertje en boutje. Het lijkt me erg zinvol om hier klassen vol jongeren naar toe te sturen. Is techniek niet leuk? Wel waar. Als je dit ziet begrijp je waar techniek over gaat. Krijg je zin in techniek!

Of neem de kunstruimte Tetem of 21Roozendaal. Ook onderdeel van Roombeek. Innovatie, wetenschap en kunst staan er centraal.  En dat allemaal in Enschede, dat zo laag scoort op de landelijke index. Wat ook bijblijft is de leegte. Een opvallende stilte, in de aanlooproute er naar toe, in de musea zelf en op de pleinen van Roombeek. Prachtige terrassen, ze zijn er, maar ze moeten nog wel bevolkt worden door kunstminnend Nederland. Roombeek moet echt nog bekend worden aan de andere kant van de IJssel.