On the edge of Europe

Some years before the Berlin wall came down, I went to Vienna for the first time. It was a study trip organized by the Utrecht Faculty of Geography. Vienna at that time had a rather stuffy image – it seemed rusted and timeworn. The grandeur had peeled off everywhere. The statues all looked gaudy. The rows of facades along the Ringstrasse that ran around the old city center were blackened by exhaust fumes. All but one building, which had recently been sandblasted and stood out immediately. 

Shocked

The city center was populated by people with money and was all white. Outside of the city center, just past the Ringstrasse, guestworkers were selling a local newspaper to earn a penny. I saw the big headlines on the frontpage wich read ‘Ausländer Raus’(‘Foreigners Out’). We were shocked. Our guide had just told us that a large part of the social housing sector had sanitary facilities that were hopelessly outdated. Sometimes there was only a toilet. Somewhat embarrassed he added that these houses were often rented to guestworkers.

Final station

That student trip to Vienna has always left some conflicting sentiments with me. The gap between rich and poor felt wide. The city felt like Europe’s final train station and that is what it often was at the time. Beyond Vienna began the Eastern Block. No go area. Terra incognita. 

But, nothing lasts forever. When the Cold War ended and the borders opened once again, there it was: a whole new part of Europe to discover. In the meantime, Vienna shook off the dust and straightened up. 

Catalyst

The fall of the Berlin wall worked as a huge catalyst. On YouTube I came across some interviews with Maria Vassilakou, the former vice mayor of Vienna. Vassilakou says this about the Viennese strategy: By our sudden central position in the united Europe we had to make the right choices straight away. We’re growing with 25,000 inhabitants every year. Our principle is that we put the interests of children and their families first, based on the idea that what is good for them, works for the rest of us as well.

And that includes a substantial ‘greening’ of the city. In practice this means that 50% of the Vienna urban area stays green and that there is a supply of affordable housing with at least 60% social housing to rent. And, of course, there is good quality public transport. The latter will only cost you 365 euro a year, so 1 euro per day. Who doesn’t want that?

Pushed off the throne

Vienna rose with a bullet in the city rankings. In 2018 and 2019 the city was even number one in The Economist’s Global Liveability Index. But then Covid 19 came and spoilt it all. As a consequence of the Covid restrictions The Economist didn’t succeed in producing a liveability index in 2020. When finally the latest 2021 ranking was published, it went off like a bomb. Vienna had been pushed from her throne, just like some other cities that had still been in the highest rankings back in 2019.

Lockdown measures had restricted access to, among other things, education, culture and green areas. Vienna tumbled from first to twelfth position. For the time being, Auckland (New Zealand) took over pole position. Surrounded by sea and with a stop on incoming travels, New Zealand managed to halt Covid 19 at her borders – in 2020 at any rate and for the largest part of 2021 as well.

Peacock showing off

In the Carlone Contemporary, part of the Belvedere Museum, you can admire a sound installation by the artist Volkmar Klien. It is very intriguing to see how Klien represents a Vienna that’s showing off. We see an antique standing clock, adorned with peacock feathers. Time is ticking by alarmingly while the clock is slowly covering itself up with its own feathers. 

Volkmar Klien, Anschwellen-Abschwellen

Covid 19 is temporary – at least, that is what we hope – and The Economist Liveability Index is not the only authoritative city ranking. On her site, the city of Vienna keeps a list of 16 leading indexes. In 5 indexes Vienna ranks number 1 and where the city doesn’t, it still ranks enviably high. Try to top that.

Hoofdfoto: Belvedere, Photo Daniel Plan, Unplash Licence

Aan de rand van Europa

Enkele jaren voordat de Berlijnse muur viel, ging ik voor het eerst naar Wenen. Het was een studiereis georganiseerd door de Utrechtse faculteit Geografie. Wenen had toen een hoog stoffig gehalte – het leek vastgeroest in de tijd. Overal zag je afgebladderde grandeur. Protserige standbeelden. De rijen gevels langs de Ringstrasse rondom de oude binnenstad waren zwart van de uitlaatgassen; op één pand na, dat was gezandstraald en sprong er meteen uit. 

Geschokt

Het centrum werd bevolkt door mensen met geld en was witter dan wit. Buiten het centrum, net voorbij de Ringstrasse, liepen gastarbeiders een lokale krant te venten voor een paar centen. Ik zag grote koppen op de voorpagina waarop stond ‘Ausländer Raus’. We waren geschokt. Onze gids had ons nota bene net verteld dat in een fiks deel van de sociale huursector de sanitaire voorzieningen hopeloos verouderd waren. Soms was er alleen maar een toilet aanwezig. Hij vertelde er beschroomd bij dat deze woningen met name aan de gastarbeiders werden toegewezen.

Eindstation

Die studentenreis naar Wenen heeft bij mij altijd een dubbel gevoel achtergelaten. De kloof tussen arm en rijk voelde groot. Het voelde als het eindstation van Europa en dat was het toen ook. Vlak daarachter begon het Oostblok. Verboden terrein. Terra incognita. 

Maar niets is blijvend. Toen de Koude Oorlog tot een einde kwam en de grenzen weer opengingen, lag daar ineens een heel nieuw deel Europa om te ontdekken. Ondertussen schudde Wenen de stof van zich af en richtte zich weer op.

Katalysator

De val van de muur heeft als een fikse katalysator gewerkt. Op YouTube kwam ik enkele interviews tegen met Maria Vassilakou, de voormalige vice burgemeester van Wenen. Vassilakou verwoordt de Weense strategie als volgt: Door onze plotsklaps centrale positie in het verenigde Europa moesten we direct goede keuzes maken. We groeien met 25.000 inwoners per jaar. Ons uitgangspunt is dat we de belangen van kinderen en hun familie voorop stellen, vanuit de gedachte dat wat goed voor hen is, ook voor de rest van ons werkt.

En daar hoort natuurlijk een stevig stuk vergroening bij. In de praktijk betekent dit voor Wenen dat 50% van het stedelijk gebied groen blijft en een betaalbaar woningaanbod met tenminste 60% sociale huur. En natuurlijk een goed kwalitatief openbaar vervoer. Dat je overigens maar 365 euro per jaar kost, 1 euro per dag. Wie wil dat niet?

Van de troon gestoten

Wenen schoot om hoog in de city-rankings. In 2018 en 2019 stond de stad zelfs op de eerste plaats in de Global Liveability Ranking van de Economist. Maar toen gooide het Coronavirus roet in het eten. Als gevolg van Covid-restricties slaagde de Economist er niet in over 2020 een liveability index aan te leveren. Toen dan eindelijk de nieuwste ranking in 2021 werd gepubliceerd, sloeg deze in als een bom. Wenen was van haar troon gestoten, evenals enkele andere steden die in 2019 nog de hoogste regionen bevolkten.  

Lockdown maatregelen hadden de toegang tot onder andere onderwijs, cultuur en groen beperkt. Wenen schoot van de eerste naar de twaalfde plaats. Vooralsnog heeft Auckland (Nieuw Zeeland,) de fakkel overgenomen. Omringd door zee, en met een verbod op inreizen is Nieuw Zeeland – in ieder geval in 2020 en het grootste gedeelte van 2021 – in staat geweest Covid-19 aan de grens tegen te houden.

Pronkende pauw

In het Carlone Contemporary, onderdeel van het Belvedere Museum kun je op dit moment een geluidsinstallatie van de kunstenaar Volkmar Klien bewonderen. Heel intrigerend hoe Klien het pronkende Wenen verbeeldt. We zien een oude staande klok, getooid met pauwenveren. De tijd tikt verontrustend weg terwijl de klok zich uiteindelijk met zijn eigen veren bedekt.

Covid-19 is tijdelijk – dat hopen we tenminste – en de Liveability index van de Economist is niet de enige toonaangevende ranking. Wenen houdt op haar site een lijstje bij van 16 toonaangevende indexen. In 5 indexen staat Wenen op de 1^e plaats en waar de stad niet op de eerste plaats prijkt, dan nog altijd staat ze jaloersmakend hoog. Ga ze dat maar eens nadoen.

Hoofdfoto: Belvedere, foto Daniel Plan, Unplash Licence

Habsburg Empire

Let’s first take a big step back in time, to the turbulent first years of the nineteenth century. Ida Pfeiffer’s Vienna was one of the most important centers of the world. It was after all the capital of the Habsburg Empire – the second largest empire of Europe. Only the Russian Empire was bigger in size. They were tumultuous times. In her youth, Pfeiffer had twice witnessed Napoleon and his army invading her city.

Young Ida was vehemently against that. When in 1809 Napoleon holds a victory parade at the impressive Vienna castle of Schönbrunn and the shiny, sweaty horses with their riders clad in Napoleonic red pass Ida and her mother, twelve year old Ida turns her head away demonstratively. This frightens her mother, who fears repercussions. Luckily, there are none.

Congress of Vienna

After the fall of Napoleon followed the Congress of Vienna in 1814 and 1815. That was all but a tightly organized whole. Royal and political hotshots from all corners of Europe stayed in Vienna wining, dining and dancing for two whole years to rewrite the map of Europe. They had to create a new territorial balance , mainly to reign in France. At the same time none of the representatives wanted to be cut short. Coming home with slimmed down territory was a no go. And so everyone was frantically cutting and pasting on the European map.

For example, The Netherlands had to become a bit bigger, as a buffer against the French, and so they got the Southern Netherlands – present day Belgium. The point was: Belgium belonged to Austria, so the Austrians wanted something back in return. And so the Habsburgers received some pleasant lands along the Adriatic Sea – think parts of present day Italy, Slovenia and Croatia. Apart from that, the whole exercise wasn’t just a fine display of pan-European re-allotment. The participating powers used ‘Vienna’ to play a whole different game.

The congress was at the same time a cunning move of the ailing aristocracy to try and seize back power again. Rulers who had been expelled even got their thrones back. But the people couldn’t be fooled again for long and didn’t take it anymore. Things started to bubble, boil and eventually boil over all around Europe. Some decades later there it was: the Revolution of 1848. The people were rising against their rulers everywhere. But by then, Ida Pfeiffer had long left Vienna and had been travelling for some time. I am curious to find if this revolution will resound in her travel stories.

Etiquets

As a young woman, Ida was mainly bothered by the narrow-minded morals of her time. Her father was a successful businessman and the family was well off and was part of the well-to-do middle classes. And that last fact imposed a lot of restrictions on life. A whole array of etiquettes determined one’s social life and the middle classes had become a caricature of itself because of that. 

Vienna-Lemberg

It was mainly Ida’s mother who wanted to keep up the good name of the family. For Ida that meant marrying within your class, get children and don’t do anything crazy. Play the violin? No. Girls play piano, period. Wear trousers, absolutely not. Marrying the young house teacher you are madly in love with and who was, by all means, treated as a friend of the family by mother? No way. The young man came from a lower class and was banished from the family home immediately. Ida was put under considerable pressure to make the ‘right’ choice. In the end she accepts the marriage proposal of Dr. Mark Anton Pfeiffer, a man 24-years older. Together they leave to live in Lemberg (present day Lviv in the Ukraine) where he works as a successful lawyer. It wouldn’t be a happy time for Ida. But more on that later on.

Habsburgse Rijk

Eerst maar een flinke stap terug in de tijd, naar de woelige beginjaren van de 19^e eeuw. Ida Pfeiffer’s Wenen was een van de belangrijkste centra van de wereld. Het was per slot van rekening de hoofdstad van het Habsburgse Rijk – het een na grootste rijk van Europa. Alleen het Russische Rijk was in omvang groter. Het waren roerige tijden. Pfeiffer had in haar jeugd tot twee keer toe meegemaakt dat Napoleon en zijn leger de stad waren binnen gevallen. 

De jonge Ida was daar helemaal niet van gediend. Wanneer Napoleon in 1809 bij het imposante Weense slot Schönbrunn een overwinningsparade houdt en de van zweet glimmende paarden met de in Napoleontisch rood gestoken berijders Ida en haar moeder passeren, wendt de twaalf jarige Ida haar hoofd demonstratief af. Dit tot grote schrik van haar moeder, die bang is voor represailles. Gelukkig blijven die uit. 

Congres van Wenen

Na de val van Napoleon volgde het Congres van Wenen in 1814 en 1815. Dat was allesbehalve een strak geordend geheel. Koninklijke en politieke hotshots uit alle hoeken van Europa verbleven twee jaar lang al feestend en dansend in Wenen om de kaart van Europa opnieuw te herschrijven. Er moest een nieuw territoriaal evenwicht worden gecreëerd, vooral om Frankrijk in toom te houden. Tegelijkertijd wilde geen enkele vertegenwoordiger er bekaaid van afkomen. Thuiskomen met een afgeslankt grondgebied was een no go. Dus werd er driftig geknipt en geplakt op de Europese landkaart. 

Zo moest Nederland een beetje groter worden, als buffer tegen de Fransen, en daarom kwamen de Zuidelijke Nederlanden – het huidige België, –  erbij. Maar ja, België was van Oostenrijk, dus die wilden er wel wat voor terug hebben. En dus kregen de Habsburgers enkele prettige gebieden langs de Adriatische zee – denk daarbij aan delen van het huidige Italië, Slovenië en Kroatië. Daarnaast was het niet alleen een staaltje pan-Europese herverkaveling,  de deelnemende machten grepen ‘Wenen’ ook aan om een heel ander spelletje te spelen.

Het congres was tegelijkertijd een sluwe stuiptrekking van de aristocratie om de macht opnieuw naar zich toe te trekken. Eerder verdreven vorsten kregen zelfs hun troon terug. Echter, het volk liet zich niet al te lang een loer draaien en pikte het niet meer. Het begon door heel Europa te broeien en te gisten. Enkele decennia later was daar de Revolutie van 1848. Overal kwam het volk opstand. Pfeiffer is dan al lang op pad en ik ben benieuwd of deze revolutie in haar reisverhalen zal doorklinken. 

Etiquette

Ida had als jonge vrouw vooral last van de bekrompen moraal van die tijd. Haar vader was een geslaagde zakenman en de familie kon zich goed bedruipen en was onderdeel van de gegoede burgerij. Maar dat laatste betekende een behoorlijk beknellend bestaan. De vele etiquette regeltjes bepaalden het sociale leven en die gegoede burgerij was een karikatuur van zich zelf geworden. 

Wenen – Lemberg

Het was vooral de moeder van Ida, die de goede naam van de familie hoog wilde houden. Dat betekende voor Ida binnen haar stand trouwen, kinderen krijgen en vooral geen gekke dingen doen. Viool spelen? Nee. Meisjes spelen piano, punt. Een broek dragen, absoluut niet. Trouwen met de jonge huisleraar waar je smoorverliefd op bent en die nota bene als een huisvriend door de moeder werd behandeld? No way. De jongeman kwam uit een lagere klasse en werd per direct verbannen. Ida werd flink onder druk gezet een ‘juiste’ keuze te maken. Uiteindelijk accepteert ze het huwelijksaanzoek van de 24-jaar oudere Dr. Mark Anton Pfeiffer. Samen vertrekken ze naar Lemberg (het huidige Lviv in Oekraïne) waar hij als succesvolle advocaat is gevestigd. Een fijne tijd wordt het niet. Maar daarover later meer. 

Verein für erweitere Frauenbildung

After her passing, it remained silent around Ida Pfeiffer for a long time. The way in which she had travelled the last fifteen years of her life, collected thousands of artefacts and had published on her travels – that lifestyle belonged to the world of men, not women. The ranks closed and it really seemed like her legacy, knowledge and skills no longer mattered. It is thanks to the lobbying of the ‘Verein für erweitere Frauenbildung’ (‘Association for the advancement of the education on women’) – an association that concerned itself with strengthening the educational and professional possibilities for women, established in 1888, that Ida Pfeiffer received a reburial in the honorary part of the Vienna Zentralfriedhof or Central Cemetery. And this with a fitting tombstone. That was a huge success, because such honor had hitherto only been bestowed upon men.

The Ida Pfeiffer road

You would think that people who receive a grave of honor would have a street named after them, to say the least. But Vienna has not been very generous with that. I hit upon a very small stretch of foot path, named after her in 2008. Why only such a small piece? Had she live there, or what? Questions I expect to get an answer to later on. Fortunately, her fame had spread to other parts. When you ask Apple Maps to take you to the Ida Pfeiffer Road, you get four spontaneous hits. The famous piece of footpath (number four in the four hits), a street in Munich, but also a street in the Austrian town of Vöcklabruck, Northeast of Salzburg and a road in the German city Wilhelmshaven.

The Viennese scientists have been somewhat more generous. The University of Vienna has found a paragon in Ida Pfeiffer. Since 2018, the Faculty for Earth Science, Geography and Astronomy have created an Ida Pfeiffer Professorship ‘to do top research for the sustainability of Planet Earth’. Every semester a different scientist is attracted to further stimulate the scientific debate.

Ida 001

Recently, the natural history museum in Vienna has commemorated Ida Pfeiffer with the Ida 001. This e-bike with hip looking containers back and front is used by the museum to go and meet the inhabitants to improve the dialogue between science and society. Unfortunately, Covid threw a spanner in the works and the bike is seen far less often than was originally intended.  

And then, last but not least, there are two little creatures named after her. There is a species of shrimp named Palaemon idea and a grasshopper, known among biologists under the name Myronidus pfeifferae. Ida Pfeiffer brought home thousands of artefacts after her travels, more than 4.000 of which landed in Vienna’s Natural History Museum, according to Felix Czeike of the Historisches Lexicon Wien. It would be safe to suggest that Palaemon idae and Myronidus pfeifferae are also part of that collection. 

German Wikipedia

Finally, Wikipedia measures up the Vienna VIPs. In the English Wiki Ida Pfeiffer is not taken up. In the German version she is. There she is, a woman at a lonely height and glorious at the same time on a list of practically only famous men from the 18^th and 19^th century.

Geographical Society

In an era in which it was completely unusual for women to travel alone, Pfeiffer – after she had raised her children – decided that it was time to explore the world. The fact that she had barely any financial means, did not matter much to her. In the end she made 5 big travels and published 13 books, her travelogues were translated into seven languages. She became a (honorary) member of the Geographical Society in Paris and Berlin, but not of the London society – women were excluded from membership there. Famous geographers like Alexander von Humboldt and Carl Ritter belonged to her circle of acquaintances.

From Vienna to Cairo

Her travels became renowned and short articles about her appeared in the newspapers. Positive reports, but also caricatures. There were fierce discussions about her; a woman who was so explicitly present in the public domain and who undertook such travels – it simply was not done. She prepared her first travel (1842) more or less on the sly. Under the pretense that she would be visiting good friends in Constantinople and that all this was just a short trip, she could more or less take away the concerns from her children and the rest of the family. Yet, they weren’t keen on letting her go, because the visiting of friends in Constantinople by a lady traveling on her own at the time was highly unsuitable. Pfeiffer wisely abstained from mentioning the other destinations she had in mind: traveling on to Jerusalem and then further on to Cairo.

Four more travels

She did not leave it at this one journey. Four more travels would follow, two of which were around the world. Fact is, that apart from Australia she traveled each of the continents. Overcome by illness she was forced to postpone her plans for Australia until further notice and she traveled back to Vienna. There, one month after her arrival she died in October 1858 in her brother’s house. Her son Oskar took it upon him to work out the account of that last travel and publish it.

175 years later

Because of Covid measures, traveling today has been subjected to considerable restrictions. Longing for other places, I endlessly search the web. I image cities where I would love to roam, border areas I would want to explore, exotic dishes I would like to taste and the art exhibitions I would go and see. In the meanwhile, I read like crazy, my interests flying off in all directions. Then I realized that I needed a guide, someone to hand me a path to follow. As a fellow geographer, Ida Laura Pfeiffer is the ideal guide. She explored her path 175 years ago and I follow her, digitally, 175 years later – curious to find out what state her world of yesterday is in today.

Geografisch Genootschap

In een tijdperk dat het absoluut niet gebruikelijk was voor vrouwen om alleen op pad te gaan, besloot zij – nadat ze haar kinderen had grootgebracht – dat het tijd werd om de wereld te verkennen. Dat ze bijna geen financiële middelen had, deed er voor haar niet toe. Uiteindelijk maakte ze 5 grote reizen en verschenen er 13 boeken van haar hand. Haar reisverslagen werden in zeven talen vertaald. Ze werd (ere) lid van het Geografische Genootschap in Paris en Berlijn, maar niet van Londen –  daar waren vrouwen uitgesloten van lidmaatschap. Beroemde geografen als Alexander von Humboldt en Carl Ritter behoorden tot haar kennissenkring. 

Van Wenen tot Cairo

Haar reizen werden vermaard en er verschenen berichten over haar in de krant. Positieve berichtgeving, maar ook karikaturen. Er werd heftig over haar gediscussieerd; een vrouw die zo nadrukkelijk aanwezig was in de publieke ruimte en dergelijke reizen ondernam, dat was ‘not done’. Ze bereidde haar eerste reis (1842) min of meer in het geniep voor. Onder het mom dat ze goede vrienden in Constantinopel zou gaan bezoeken en dat het slechts om een korte trip ging, kon ze de ongerustheid van haar kinderen en de rest van de familie min of meer wegwuiven. Maar van harte lieten ze haar niet gaan, want het afleggen van een vriendenbezoek in Constantinopel, dat was voor een alleenreizende dame in die tijd niet gepast. De overige reisdoelen die ze voor ogen had: vanuit Constantinopel doorreizen naar Jeruzalem en dan verder naar Cairo, dat vermeldde ze er wijselijk niet bij. 

Nog vier reizen erbij

Het bleef niet bij deze ene reis. Er zouden er nog vier volgen, waaronder twee wereldreizen. Feitelijk heeft ze op Australië na, elk continent aangedaan. Door ziekte overvallen werd ze gedwongen haar plannen voor Australië op de lange baan te schuiven en reisde ze terug naar Wenen. Daar is ze een maand na aankomst, in oktober 1858 overleden in het huis van haar broer. Haar zoon Oskar heeft het verslag van haar laatste reis verder uitgewerkt en gepubliceerd. 

175 jaren later

Door coronamaatregelen is het reizen anno nu behoorlijk aan banden gelegd. Verlangend naar het andere, surf ik me suf op het internet. Ik stel me de steden voor waar ik zou willen ronddwalen, de grensstreken die ik zou willen verkennen, de exotische gerechten die ik zou willen proeven en de kunsttentoonstellingen die ik zou willen zien. Ondertussen lees ik mij een slag in de rondte, de interesses vliegen alle kanten op. En ik realiseerde me dat ik een gids nodig had, iemand die mij een pad aanreikt om te volgen. Ida Laura Pfeiffer is voor mij als mede-geograaf een ideale gids.  Ze verkende haar pad ruim 175 jaar geleden, ik ga haar digitaal volgen anno nu. En ben benieuwd hoe haar wereld van toen, er nu bij staat.