We besluiten het gebied tegen de klok in te bereizen. We beginnen met een wandeling in het uiterste zuidoostelijke puntje, waar de Bergvennen als natura 2000-gebied zijn aangewezen. De oostelijke grens van dit gebied, is tegelijkertijd de grens met Duitsland. Hier ligt het eeuwenoude Grenzpfad dat nu gebroederlijk door Nederlanders en Duitsers wordt gebruikt. Dat was wel eens anders. Het bovenste gedeelte van grenspaal 52 herinnert aan tijden van weleer en laat een fikse kogelinslag zien. Het onderste gedeelte lijkt zich te willen omdraaien, alsof deze grenssteen zich afkeert van het geweld. 

Eiland

Omdat dit stukje Nederland nagenoeg geheel door Duitsland wordt omringd, wanen we ons bijna op een eiland. Het is een stil dromerig gebied waar de tijd net iets meer heeft stilgestaan. Met eeuwenoude groene erven, monumentale boerderijen en vakwerkschuren. Via de Noordweg bereiken we de meest noordelijke punt. Daar houdt Nederland op begint de Grenzstrasse. Een oude grenspaal markeert de landgrens. We raadplegen de digitale wandelkaart en zien dat iets verderop, het dorpje Lage ligt, compleet met landgoed en oude ruïne. Het lijkt aanlokkelijk om daar ook even langs te gaan, maar we besluiten ons aan de grensspelregels van mei 2021 te houden en bewaren Lage voor andere tijden. Zo blijft er ook altijd iets te wensen. En laten we eerlijk wezen, het eiland gevoel koesteren, heeft ook wat.

De westelijke grens van de landtong laat zich minder gemakkelijk bereizen. Hier geen Grenzpfad dat het gebied van boven naar onderen verbindt. Via de Hoofdstraat rijden we zuidwaarts en schieten zo af en toe een zijweg in om vervolgens tegen de westgrens met Duitsland te stuiten. Daar waar de Brookmanweg over gaat in de Kanalweg staat ter hoogte van de grens een paal die ooit bij een slagboom heeft gehoord. Kats verroest, maar nog wel overeind. De stilte hier is wel heel opvallend. Alleen maar weilanden en strookjes bos. Dit was ooit een plek waar behoefte was aan grenscontrole. 

Vandaar uit rijden we door naar het gehucht Breklenkamp. Stel je er geen dorp bij voor, maar een plek op de landkaart, met een landhuis en in een straal van een paar kilometer daaromheen een handjevol monumentale boerderijen. In een daarvan is het Aureolustheater gevestigd, omringd door kunstwerken. Als ik dit theater ga googelen, word ik niet veel wijzer. Heeft corona de pauzeknop ingedrukt of is deze plek een stil eerbetoon aan weleer? Tot slot rijden we langs het Huis te Brecklenkamp  – in tegenstelling tot het gehucht zelf, met ck geschreven. Huis te Brecklenkamp ligt aan de rand van Nederland. Vanuit de voortuin loop je zo het Dinkelkanaal in en stuit je op de grens. Daarachter begint het Duitse buurtschap Breklenkamp. De naam zegt het al, ooit waren er tijden dat dit gebied veel meer als een geheel werd beschouwd.

Via de Kerklaan lopen we langs groene velden tot we op een naamloos zandpad belanden dat de grens markeert. We volgen het pad tot de grensovergang Langeveen – Striepe. Vlak voor de kruising treffen we links in een bosje grenspaal no. 97 aan. De hoeken van de grenspaal zijn scherp geslepen en het graniet glanst in de zon, van zoveel nieuwigheid gaat weinig grensromantiek uit. De originele paal is een tiental jaren geleden plotsklaps verdwenen en ik stel me een nooit gemaakte zwart wit foto voor van een paar mannen, zwoegend in hemdsmouwen in het duister van de nacht.

Iets meer grensgevoel krijgen we bij de grensovergang Langeveen-Striepe. Hier wordt de grens gemarkeerd door betonnen duikers met roodwitte signaalstrepen. Dat valt wel op. Met aan de Duitse kant twee huizen en daarna, zo ver het oog rijkt, heel veel groen land. In de berm een bordje: ‘Der Höchste Windpark der Welt hier? 250M Hoher Wanhsinn!!!’ Als we via de Grensweg terug naar Langeveen lopen komt ons een jongen op een crossmotor tegemoet, even later scheurt hij de bocht om, het naamloze zandpad op. Een stofwolk tussen Duitsland en Nederland markeert zijn route.

Kloosterhaar, pakweg 5 kilometer noordelijker gelegen, wordt onze tweede stop. We lopen deze keer niet richting de grens, maar zuidwaarts, de Engbertsdijksvenen in. Hier ligt een van de laatste stukjes onvergraven hoogveengebied van Nederland. Door uitdroging bedreigd, maar inmiddels Natura 2000-gebied is een reddingsplan opgetuigd om het veen met voldoende water te voeden. Het is een uitgestrekt gebied, zo’n 1000 hectare en je kan er uren dwalen. De afgegraven gebieden komen rechtstreeks van de tekentafel van weleer, dijken, water en veen vormen samen een prachtig grid. In het natte veen bloeit het wollegras. Op de schrale heidegronden staan een aantal bomen in bloei.

Hier in alle stilte aan de rand van het land wonen lijkt bijna verleden tijd. Het Duitse lege land, gebied grenzend aan Langeveen en Kloosterhaar is bestemd voor een windpark, met joekels van 248 meter hoog, de deelgemeente Itterbeck (Dld) is al overstag, de gemeenteraad van Uelsen (Dld) zal nog wel moeten instemmen, lees ik in de Tubantia van 21 maart 2021. En dat terwijl Langeveen ook is aangewezen als ‘zoekgebied’ voor de plaatsing van Nederlandse windturbines. Dat zal nog wel wat emoties aan weerzijden van de grens gaan opleveren. Ineens is die grens weer heel erg aanwezig.

Hertme is een klein dorpje in de buurt van Borne. That rings a bell. Met pakweg 450 inwoners, gelegen in het sappige groen van het Twentse land. Helaas is de landelijke omgeving tussen Borne en Hertme bijna opgeslokt door nieuwbouwwijken. Ik weet nog dat ik schrok, toen ik jaren geleden vanuit Borne, voor het eerst weer via Hertme naar mijn ouderlijk huis wilde fietsen. Ik woonde in die tijd in Utrecht en was daardoor iets minder op de hoogte van alle nieuwbouwwijken die in Twente als kool uit de grond waren gestampt.

Hertme had altijd al iets speciaals, dat viel me in mijn jeugd al op. Ze hadden er een openluchttheater en mede als gevolg van optredens die daar plaatsvonden, was de blik van Hertme – meer dan de gemiddelde andere dorpen in de omgeving – naar buiten gericht. Het past dan ook helemaal in het plaatje dat uitgerekend hier een Afrikafestival is geland dat inmiddels is uitgegroeid tot festival met internationale faam.

Dit jaar is het festival voor de 25e keer georganiseerd. De aanleiding voor het eerste festival schijnt feitelijk toeval te zijn geweest. Er was ineens een podium nodig voor een dansgroep uit Burkina Faso. Waar een ander Twents dorp misschien zou hebben getwijfeld over het nut en de noodzaak en de kans van het organiseren van een optreden wellicht zou hebben laten glippen, kon in Hertme het optreden prima landen. De toon was gezet en in de jaren daarna omarmde een schare vrijwilligers uit de plaatselijke gemeenschap de organisatie van het Afrikafestival. Inmiddels heeft het blad Songlines het festival inmiddels uitgeroepen tot een van de beste 25 internationale festivals in Europa.

Je komt aanrijden, de tom tom wijs wel de weg, maar ondertussen zie je ook handgemaakte borden langs de weg staan die de juiste richting duiden. Dit voelt als een warm welkom. En dan die sappige weilanden, nadat je de nieuwbouwwijk het verlaten, het voelt bijna als zondig om hier je auto te mogen parkeren. De kerk met het kerkhof er pal naast en op het aanpalende perceel het openluchttheater dat nu dienst tot als festival terrein. De muziek komt je prettig tegemoet. Tegenover de kerk en vlak daarnaast het goede Twense leven, uitnodigende horeca en terrasjes onder bomen om te verpozen. Wat een schoonheid en weldadigheid. Maar ook wat een rust straalt dit stukje Twente uit.

Het is de gehele context dat een bezoek aan het festival zo speciaal maakt. De groene omgeving, de swingende en indringende Afrikaanse muziek en de verrukkelijke eetweide met regionaal Afrikaans eten. Nigeria, Kongo, Ethiopië, Ghana en ga zo maar door, ik heb heel wat landen namen zien staan, met allemaal producten uit de eigen nationale keuken. Dit is niet alleen een muziekfestijn, maar ook een eetfestijn voor fijnproevers.

Afgelopen weekend was het drukker dan ooit op dit tweedaagse festival. Ik was er zaterdag en op een gegeven moment leek het festival een beetje te bezwijken onder het eigen succes. Ik hoorde dat die dag zelfs de poorten even gesloten zijn geweest voor nieuwe bezoekers, maar of dat waar is, dat weet ik niet. Het zou wel kunnen kloppen en het paste wel bij het overvolle beeld. Het was er op een bepaald moment gewoon te druk. Het deed afbreuk aan het ontspannen karakter van dit festival. Het werd een beetje hutje mutje.

Het was ook zo druk dat de prullenbakken uitpuilden, iets wat helemaal niet bij dit goed verzorgde festival past en er waren zoveel bezoekers, dat een aantal eettentjes eerder dan voorzien geheel of gedeeltelijk waren uitverkocht. Niet dat er honger is geleden, dat absoluut niet. Maar het waren lange rijen bij het eetgedeelte en niet elk soort eten was na verloop van tijd nog verkrijgbaar, men was simpelweg door de voorraden heen. Anderzijds, het waren daarmee goede zaken voor de cateraars, het zij hen gegund.

Nu waren we natuurlijk ook verwend. Dit was een festival waar je de optredens van heel dichtbij kon bijwonen, en vaak had je ook nog ruimte om te swingen. Nu was het diezelfde ruimte delen met heel veel meer bezoekers. Als je de aantallen bezoekers van dit weekend als een vaststaand feit neemt, is er feitelijk niets aan de hand. De muziek blijft immers geweldig en opzwepend, de omgeving prachtig groen en het eten nog steeds even lekker. Het is alleen even een andere mindset in vergelijk met de voorgaande edities.

Ik ben benieuwd hoe de organisatie dit overweldigende succes heeft ervaren en of er wordt ingezet op groei van dit festival en zo ja, wordt er dan een terrein bij het festival aangetrokken, of dat er wordt gestuurd op een maximaal aantal bezoekers – passend bij het karakter van het festival – en een kaartenstop bij dreigende overschrijding. Het mooie weer heeft uiteraard ook meegespeeld in het ophogen van de aantallen. Er zullen vele last minute beslissers zijn geweest. Ik was er zelf ook eentje van.

In Nederland is het amper bekend dat Münster een van de grootste universiteiten van het land herbergt. De stad heeft ook net als Enschede een kunstacademie, waardoor een prima tegenwicht wordt geboden aan de enigszins tuttige uitstraling van de binnenstad. Daarnaast is Münster door de ADFC, de Duitste Fietsbond uitgeroepen tot stad met het beste fietsklimaat, een mededeling die menig Nederlander de ogen zal doen glimmen. De stedelijke verschijningsvorm van beide steden is een geheel andere, maar de aanwezigheid van en de spin off van de universiteit en de kunstacademie geven veel raakpunten. In het bijzonder kan in deze de nanotechnologie worden genoemd.

Historische binnenstad Münster

Dat Enschede en Hengelo nu eindelijk eens die stedenband moeten verstevigen is klip en klaar. In steeds meer scenario studies en voorspellingen voor de komende decennia wordt ons voorgeschoteld dat Oost Nederland van Nederlands economische bordje gaat afvallen. Er is dus werk aan de winkel. Hemelsbreed ligt Münster dichter bij Enschede dan Apeldoorn of Zwolle, laat staan de Randstad. Tel daarbij het gemeenschappelijke stedelijk DNA op dat beide steden in een aantal domeinen delen en het ligt zo voor de hand dat Enschede en Münster elkaar veel beter gaan verkennen.

Havenkwartier Münster

Think global, act local. Vanuit die gedachte ligt het ook in de rede dat beide steden en de omliggende regio naar elkaar toe gaan groeien. Het zal wellicht wel Enschede moeten zijn die daarbij de eerste handreiking doet. Münster is een vitale woon, woon en universiteitsstad met in haar achtertuin het Ruhrgebied. De noodzaak om grensoverschrijdende allianties aan te gaan is daardoor minder aanwezig en zal door een prikkel van buiten moeten worden gevoed.

Gemeentelijke herindeling houdt de gemoederen in Nederland al een aantal jaren bezig. Waarbij politieke besluitvorming rondom gemeentelijke herindeling vooral wordt gedreven door het op zoek gaan naar de optimale omvang, verbeterde afstemming en kostenbesparing voor het geheel en dergelijke argumenten ook wel door de burger kunnen worden onderstreept, zie je ook veel verzet tegen gemeentelijke fusies gevoed door angst de eigen lokale identiteit in het grotere geheel te verliezen. Als het aan Rutte II ligt schalen gemeenten op tot bestuurlijke eenheden van tenminste 100.000 inwoners. Dat is fors. Zeer fors. We hebben in Nederland per 1 januari 2012 415 gemeenten waarvan er maar 27 gemeenten boven de 100.000 inwoners uitkomen. Met andere woorden, die overige 388 kunnen met elkaar aan de slag. Is dat niet een tikje overdreven?

Over de ideale gemeenteomvang valt van alles te zeggen. Er wordt ook steeds meer onderzoek naar gepleegd. Marlet en Woerkens wijden hun Atlas van Nederlandse Gemeenten 2012 geheel aan het thema en concluderen: ‘een optimale schaal voor lokaal bestuur resulteert in een gebied dat zo veel mogelijk overlapt met de werking van de arbeidsmarkt en woningmarkt en met de reikwijdte van publieke voorzieningen.’ Ook de universiteit van Groningen voert uitgebreid onderzoek naar gemeentelijke herindelingen. De eerste conclusies lijken het nut en de noodzaak van de gemeentelijke herindelingsoperatie zoals die nu door het kabinet wordt voorgestaan enigszins tegen te spreken.

Regionale identiteit verandert met het opschalen van de regio. We zijn op de eerste plaats allemaal inwoners van een stad, dorp of gehucht. Door het samenvoegen van gemeenten ontstaat nogal eens gesteggel over de naam die de nieuwe gemeente gaat dragen. Zowel bestuurders als inwoners willen de oorspronkelijke lokale identiteit zoveel mogelijk in de nieuwe gemeente terug kunnen vinden. In dit proces zien we feitelijk drie varianten voorbijkomen. De macht van het getal, dat wel zeggen de grootste fusiepartner levert de naam, kiezen voor een dubbele naam, bijvoorbeeld de gemeente Sittard-Geleen, of kiezen voor een nieuwe naam en dan met voorkeur een naamgeving waarmee het gros van de inwoners zich kan identificeren en waardoor de buitenwacht de nieuwe gemeente geografisch kan plaatsen.

Landgoed Singraven

Wat dat betreft ben ik wel blij met de naam die de fuserende gemeenten in mijn geboorteregio hebben gekozen. De gemeenten Weerselo, Ootmarsum en Denekamp fuseerden een aantal jaren geleden en kozen voor de naam Dinkelland. De naam appelleert aan het riviertje de Dinkel, een prachtig kronkelend en meanderend riviertje in Oost-Twente, een plek waarmee ik me onmiddellijk kan identificeren. Op de website van de nieuwe gemeente Dinkelland is nog wel wat oud zeer van de fusie te vinden. Onder het menu ‘Beleef Dinkelland’ krijgt de bezoeker bovenal de suggestie dat Dinkelland met name Ootmarsum is. Hoezo? Dinkelland is toch veel meer dan alleen Ootmarsum? Ik voel verzet tegen deze keuze. En het Stift dan, of het prachtige verstilde kanaal Almelo-Nordhorn. Of landgoed Singraven? Horen die plekken dan ook niet op de hoofdpagina thuis?

Als ik mijn identiteit verder opschaal beland ik in Twente. Waar gemeentegrenzen vast liggen is een regionale identiteit vooral een gevoelsmatige kwestie. Doordat Twente zowel in het noorden, oosten als zuidoosten grenst aan Duitsland, is de regio duidelijk afgebakend. Alleen de westgrens is diffuus. Echter het volkslied van Twente geeft de rivier de Regge als westgrens aan en daarmee is dat probleem ook weer geelimineerd. Voor de rest van Nederland staat Twente inmiddels goed op de kaart. Met dank aan Herman Finkers en de Universiteit van Twente.

Een schaalniveau hoger wordt het Oost-Nederland. Waar de provincies Zeeland en Friesland een duidelijke regionale identiteit weerspiegelen zal iemand uit het oosten niet snel zeggen dat hij of zij afkomstig is uit de provincie Overijssel.

Flexkantoor Xindanwei Shanghai

Daarna wordt het kilometers maken. Van Nederland naar West-Europa en Europa. Maar wat is tegenwoordig West-Europa? In de tijd van de Koude Oorlog was het gebied duidelijk begrensd, tegenwoordig verschillen de meningen welk land tot West-Europa kan of wil worden gerekend. En wie overigens denkt dat Europa voor een ieder duidelijk is begrensd vergist zich. Je moet van behoorlijke cartografische huize komen om de oost en zuidoostelijke grens van Europa goed te kunnen definiëren, voorzover dat überhaupt mogelijk is. Europa is veel meer een cultuurbegrip dan een specifieke tot op de kilometer bepaalde landmassa.

En na Europa? Wereldburger? Ik denk het wel. Vooral als je met evenveel gemak het ene moment zit te flexwerken in Zwolle of Utrecht en het andere moment in London of Shanghai. En dat roept onmiddellijk een vraag op over je eigen identiteit. Maakt het voor je eigen individuele identiteit uit waar je woont of werkt? Ik denk het niet. Althans voor  mij niet. Identiteit is iets wat je bij je draagt, maar wat zich in de loop van de jaren ook aanpast al gelang de plekken waar je hebt gewoond en de inzichten die je hebt verworven. Identiteit is daarmee een mix van verleden en heden geworden, nooit stilstaand en altijd in beweging.

Roombeek, een bijzonder stukje Enschede. Bekend door de vuurwerkramp. En tevens belichaamt deze wijk de roots van Twente: Grolsch en Textiel. Treffender kan het DNA van Twente niet zijn.  De vuurwerkramp heeft Enschede wel op een hele bijzondere manier op de kaart gezet. Iedereen weet zich de vuurwerkramp nog te herinneren. De ramp die er voor zorgde dat plotsklaps een wijk volledig van de kaart werd geveegd. Maar weet iedereen wel dat de wijk terug kwam, maar nu als een culturele en architectonische hotspot?

Het is soms een bijna surrealistische ervaring in Roombeek anno nu te lopen. De statistieken zijn genadeloos over Enschede. In de Atlas voor Gemeenten 2012, waarin jaarlijks de 50 grootste gemeenten op diverse punten worden vergeleken,  scoort Enschede op de woonaantrekkelijkheidsindex op de 45e plaats en op de sociaal economische index op de 47e plaats. Geen aantrekkelijke scores dus. Lager had bijna niet gekund.

Rijksmuseum Twente, expo Koen Verheule tot en met 30/9/2012

En in datzelfde Enschede ligt Roombeek. Dat dankzij diverse geldstromen, waaronder Europese gelden, weer op de kaart is gezet, maar nu als een cultureel en architectonisch hoogstandje. Komende vanuit het station wordt de argeloze bezoeker nog even afgeleid door smakeloze naoorlogse architectuur, maar al na een paar minuten lopen leiden de bewegwijzeringen de bezoeker op weg naar Roombeek, door een mooie straat met vooroorlogse architectuur naar de Lasondersingel, alwaar sinds 1930 het Rijksmuseum Twenthe is gehuisvest. Het museum ligt aan de rand van Roombeek en bleef gelukkig overeind tijdens de ramp.

Enschede heeft het museum aan de textielbaron van Heek te danken, die zijn collectie graag in een passend pand zag gehuisvest en aan de nationale overheid, die zich toentertijd met enige schaamte realiseerde dat het oosten des lands wel zeer karig was bedeeld in kunst en cultuur en ook niet nee wilde zeggen op het verzoek van de heer van Heek.

Het museum heeft het anno nu moeilijk. Een behoorlijke tik op de vingers van de Raad van Cultuur eerder dit jaar én gehuisvest in Enschede, niet echt een stad waarbij de rest van Nederland zijn vingers begint af te likken.

Voormalig Balengebouw, toekomstig Jan Cremer Museum.

Hoe verleid je de bezoeker te komen? Uiteraard door goede exposities te organiseren maar ook door mee te liften op Roombeek. In ieder geval door op de site duidelijk te melden dat het Rijksmuseum onderdeel is van Roombeek, dat er om de hoek iets heftigs is gebeurd en dat in reactie daarop heel iets moois is gecreëerd. Dan worden ze aan die andere kant van de IJssel weer opnieuw nieuwsgierig.

Het blijft een hele bijzondere ervaring door Roombeek te slenteren. Zoveel cultuur, zoveel bijzondere architectuur. En dat allemaal in Enschede. Neem het oude Balengebouw, waar vroeger de katoen werd gestapeld en waar nu druk wordt gerenoveerd om het Jan Cremer Museum te huisvesten. Of de TwentseWelle, gehuisvest in het voormalige Roozendaalcomplex (een textielfabriek uiteraard). In eerste instantie een beetje bevreemdend: Waar gaat dit museum over? ‘Museum van het menselijk avontuur’, meldt de folder. Het roept visioenen op van mammoets, scherven en dergelijke. Gaat het daar over?  Ja ook.  Maar dit is Roombeek. Wat is de link?

TwentseWelle, industriële apparaten, textiel

In de zaal waarin industriële apparaten zijn opgesteld uit het textielverleden begint het opeens spannend te worden. Hier ruik je het verleden. De machines staan erbij alsof ze gisteren nog hebben gedraaid. En ze ruiken zoals geoliede machines behoren te ruiken.  Hier zie je nog hoe techniek ooit begon. Hoe techniek werkt. Machines die bijna kunstwerken lijken. Je ziet en begrijpt de functie van elk moertje en boutje. Het lijkt me erg zinvol om hier klassen vol jongeren naar toe te sturen. Is techniek niet leuk? Wel waar. Als je dit ziet begrijp je waar techniek over gaat. Krijg je zin in techniek!

Of neem de kunstruimte Tetem of 21Roozendaal. Ook onderdeel van Roombeek. Innovatie, wetenschap en kunst staan er centraal.  En dat allemaal in Enschede, dat zo laag scoort op de landelijke index. Wat ook bijblijft is de leegte. Een opvallende stilte, in de aanlooproute er naar toe, in de musea zelf en op de pleinen van Roombeek. Prachtige terrassen, ze zijn er, maar ze moeten nog wel bevolkt worden door kunstminnend Nederland. Roombeek moet echt nog bekend worden aan de andere kant van de IJssel.