Vrijruimten in de niches van het Ruhrgebied

Boosaardige kunst in Bochum

Nordtstad is geen no-go-area

Recht op eigen stad, het Ruhrgebied vs NL

Alsum: van vissersdorp tot berg

Als we het Duitsland van vlak over de grens niet kennen, gaan we er dan wel werken?

Tentoonstelling maakt leegstand in Herten pijnlijk zichtbaar

Hier stond de wieg van het Ruhrgebied

Grootse kunst verstopt onder de grond in Bochum

Song Dong ervaren in de Kunsthalle in Düsseldorf

De Ruhrpott Derby: hoe voetbal is geworteld in het Ruhr-DNA

Hoe Duitsland de ‘Tag der Deutschen Einheit’ viert

Acht steden Chinese kunst in het Ruhrgebied

recente blogberichten op Ruhrmetropool:

2016

Hier stond de wieg van het Ruhrgebied

Grootste kunst verstopt onder de grond in Bochum

Song Dong ervaren in de Kunsthalle Düsseldorf

2015

9 nov : De Ruhrpottderby: hoe voetbal is geworteld in het Ruhr-DNA. Lees meer.

28 augustus: De Nordbahntrasse in Wuppertal geeft je vleugels. Lees meer.

25 augustus: Over de Ruhrtriënnale en Dinslaken. Lees meer.

Het noord-westelijke deel van de binnenstad van Essen en het gebied daar vlak achter is een bizar mengsel van kantoorgebouwen, logge winkelcentra met massieve gevels, hippe winkeltjes, industrieel erfgoed, grote kale vlakten en leegstand. Het is ook de locatie van het Unperfekthaus, een huis waar je kan (flex)werken, kunsten, vergaderen, loungen, ontspannen, feestjes geven, repeteren, oefenen of gewoon rondhangen.

Het gebouw was ooit een klooster, niet dat je dat er aan afziet. Je denkt eerder aan een saai kantoorgebouw of een school, maar de creativiteit en levendigheid spat er nu van af. Kelder, begane grond, vier etages en daarboven een hip dakterras, in totaal 4000 m2 levendigheid. Elk gang is beschilderd of behangen met kunst, overal lounge- en hangplekken, maar ook seminarruimtes met degelijke tafels en stoelen.

Ontbijten, lunchen, dineren, of alleen maar koffie, thee of wat fris. Alles kan, alles is omvangrijk, in veel smaken en zoveel je wilt. Elke etage heeft een fantastisch koffiezetapparaat en overal flexwerkers waaronder veel Apple addicts. Maar ook heel veel ruimtes waar kunstenaars aan de slag zijn, je kan zo naar binnen lopen en met ze mee over de schouder kijken. Dat is zelfs ook de bedoeling.

Het Unperfekthaus huisvest maar liefs 1306 projecten en initiatieven! (stand per 26 februari 2015). Zij zijn de ruggengraad van het huis. De bezoekers, flexwerkers en seminargangers zoemen daar omheen. Het verdienmodel is heel intrigerend. Je huurt geen ruimte, de project- en initiatiefmakers krijgen juist ruimte om hun ding te doen. Zij maken dat het huis gonst en leeft en super aantrekkelijk is voor anderen. En iedereen mag naar binnen, je betaalt alleen voor de tijd dat je er bent. Maar dan mag je ook overal rondhangen, werken, genieten, kijken, doen, eten, drinken. Wat je maar wilt en nodig hebt.

En dan dat dakterras! Vorige week was het te koud, niemand zat buiten. Maar in de zomer leeft het halve huis buiten, op de begane grond met een groot terras voor de deur, op de balustrades die aan elke etage hangen en boven op het dak. En als je de buitenlucht of het werken zat bent kun je altijd nog tafelvoetbal gaan spelen, zelf gaan kunsten, een gitaar ter hand nemen en het podium van de theaterzaal bestijgen – er is altijd publiek – of op de racebaan met autootjes gaan spelen.

Een initiatief als dit in deze omvang heb ik nog niet eerder gezien. Het is ook de mix die het zo bijzonder maakt. Jong en oud, kunstenaars en ZZP-ers, seminargangers en familietreffen. Maar ook passanten, voorbijgangers. Alles loopt door elkaar en buitelt over elkaar heen. Je kan hier niet naar buiten gaan zonder te zijn verrast en een bijzondere ontmoeting te hebben gehad. Hier wordt verwondering en toeval gefaciliteerd. Serendipiteit met stip.

Het gebouw zelf staat er te opgepoetst bij. De directe omgeving ook. Tegelijk met het verbouwen van de Dortmunder U is het nabijgelegen terrein tussen het gebouw en de binnenstad volgeplempt met strakke hoogbouw. En naar ik begrijp had men gehoopt dat hier allerlei creatieve partijen zouden zijn ingekropen. Het heeft hier echter alle schijn van een binnenstedelijke kantoorlocatie. En wie verwacht dat de brouwerij van binnen nog de uitstraling heeft van een brouwerij komt bedrogen uit. Alles lijkt gestript en is strak en wit afgewerkt. Ik ervaar geen beleving, dit gebouw voelt veel te clean.

De Dortmunder U wordt bevolkt door grote cultuurinstellingen. Het oogt allemaal net een beetje te braaf. Start ups die wat willen experimenteren passen niet in het karakter van dit gebouw en ook niet in de hoogbouw dat aan de ander zijden van het plein is gerealiseerd. Waar kunnen die startups dan wel terecht? Heeft Dortmund wel zoiets als een hippe wijk?

Aan de achterzijde van het gebouw oogt het gebied een heel klein beetje rafelig, de ruimte is in gebruik als parkeerterrein en op een fikse graffity tekst op de muur na gebeurt er weinig. Hier moeten we het blijkbaar niet zoeken. Aan de overzijde van het terrein, gescheiden door een drukke straat, ligt een rommelig wijk. Zou het daar gebeuren? We winnen informatie in bij een hardrockwinkel aan de overkant. De jongen achter de balie kijkt ons verbaasd aan. Een hippe wijk? Dat hebben wij niet. Waar ga je dan zelf uit? Eh, gewoon in de binnenstad. We staan perplex, een stad met nagenoeg 600.000 inwoners en geen wijk waar het bruist en gist?

We proberen het bij de toeristeninformatie opnieuw. Ook daar worden we meewarig aangekeken. Het lijkt wel alsof men niet weet wat we bedoelen. Na lang aarzelen wordt een kaart op de toonbank gelegd en worden we naar een gebied ten zuiden van de stadsring, naar de Saarlandstrasse en omgeving gestuurd.

We pakken de metro er naar toe en lopen kris kras door het gebied. Reguliere detailhandel, telefoonwinkels en zo af en toe een iets meer alternatief ogende eetgelegenheid, maar echt spannend is het allemaal niet.

Is Dortmund dan alleen maar wat je ziet en ontbeert het initiatieven die nieuw elan aan de stad weten te geven? Of hebben we het gewoonweg gemist? Het roept tevens de vraag op hoe je kunt verwachten dat er een levend creatief cluster gaat ontstaan als de bewoners van de stad er zelf (nog) geen behoefte aan hebben. Het bewijst des te meer dat als het om placemaking gaat, de bewoners van het gebied een heel belangrijke factor zijn.

In de avond gaan we terug naar de Saarlandstrasse en schuiven in een van de sporadische alternatieve restaurantjes aan. Twee dames die onderling Russisch spreken schenken fantastische wijnen en koken wereldgerechten met een verrukkelijke twist. Als ik weer in Dortmund ben zijn schuif ik graag opnieuw aan.

Ze liggen verstopt, dat ook. Natuurlijk zie je als je over de autoweg door het Ruhrgebied raast links en rechts wat kegelvormige ‘bergen’ liggen. Met verstopt bedoel ik dat de wegbewijzering er naar toe niet helder is. En dat fascineert me, blijkbaar is het niet de bedoeling dat iedereen er op duikt. Of is het bescheidenheid, dat het magnifieke karakter van deze plekken amper wordt onderkent?

We hebben als mensen natuurlijk altijd al de neiging gehad om op pieken in het landschap een soort van landmark te plaatsen, waardoor de plek ineens veel meer betekenis gaat krijgen. Op de Halden in het Ruhrgebied is dat ook gebeurd. Maar wel heel ingetogen, zonder al te veel poespas. Vaak gaat het om een hele simpele maar wel uit de kluiten gewassen sculptuur.

Zelfs de suggestie van het klimmen boven de boomgrens is voelbaar. Onderaan de helling loop je nog door de bomen en wat hogerop struikgewas, halverwege is het de kale zwarte berg die domineert. De bezoekers zijn buurtbewoners, gezinnen met een hond en volk dat graag in bergschoenen loopt. Op grond van het aantal bezoekers dat ik tegenkom lijkt dit landschap vooralsnog een groot bewaard geheim te blijven. Ben ik daar rouwig om? Nee, het geeft ruimte en tijd om deze kwaliteit van het Ruhrgebied heel puur te ervaren.

Het Ruhrgebied heeft zoveel lagen en we zoeken deze keer bewust de rand van de stad op. Het kost enig doorzettingsvermogen om het Angerpark te vinden, pas op het allerlaatst is er enige bewegwijzering naar het park zelf. Maar wellicht is dat ook wel bewust zo geregeld, het Angerpark wekt eerder de indruk voor de omliggende buurt te zijn bestemd, dan bedoeld om bezoekers van buiten te lokken. Zo is er bijvoorbeeld geen parkeerterrein.

De sfeer is ontspannen. Op een bankje bij de toegang tot het park genieten twee mannen van de namiddagzon, kinderen klauteren buiten de gebaande paden om tegen de halde op en buurtbewoners laten er hun hond uit. Het is bijna al niet meer voor te stellen dat hier nog maar tien jaar geleden installaties stonden om zinkerts te verwerken, waaronder opslagsilo’s met zwavelzuur. Als je inzoomt met je camera op de landmark krijgt het ineens een heel andere dimensie. Dan zie je hoe deze installatie hier op haar plaats is en hoe nauw mens en machine verweven zijn en feitelijk ook niet meer los van elkaar kunnen worden gezien.

De belevenis van de Tiger & Turtle is groots. Des te meer zou je verwachten dat er enkele touringcars voor de ingang zouden staan. Maar niets van dat alles en dat maakt de setting  des te meer bijzonder. In het Ruhrgebied is de bewoners veel afgehaald. Eerst de schoonheid van het landschap,vervolgens het werk en raakte het gebied bezaaid met industriële verroeste karkassen. Nog steeds rijdt het gros van de toeristen met een grote boog om het Ruhrgebied heen. Slechts een klein percentage bezoekers (en bewoners) weet de ruwe schoonheid van het geschonden landschap en het industriële erfgoed te waarderen.

Hier op deze halde is een nieuw evenwicht gecreëerd. Gewoon een fijne plek om uit te waaien, te spelen of te genieten van het wijdse uitzicht. Geen lokkertje voor de toeristen compleet met toeristisch informatiepunt en al dies meer, maar wel een plek om als omwonende te verblijven en trots op te zijn.

Afgelopen vrijdag bezochten we met de GSRO (Gelderse Studiekring Ruimtelijke Ordening) het Ruhrgebied. Het verbaast me altijd weer opnieuw dat dit gebied voor velen een nog zo onbekend gebied is. Berlijn, ja die stad staat wel op ieders mental map en als je zegt dat je een lang weekend naar Berlijn gaat, klinkt dat eenieder heel plausibel in de oren, maar zodra je aangeeft dat je een weekend naar het Ruhrgebied gaat, lijkt het wel alsof je je moet verdedigen.

Het is juist het rauwe van dit gebied, het doorleefde en weer opgepoetste, in combinatie met een aantal bewust aangebrachte grootstedelijke cultuuraccenten waardoor dit gebied juist heel aantrekkelijk is. Het is wel een beetje vergelijkbaar met de tragische schoonheid van Berlijn. Beiden gebieden kennen verlaten bedrijventerreinen, met dat verschil dat de industrie Berlijn na 1945 de rug toekeerde en Berlijn sindsdien is opgesierd met leegstaande vooroorlogse industriële architectuur terwijl de industriële en mijnbouwgeschiedenis van het Ruhrgebied nog tot in de jaren 80 van de vorige eeuw zijn beslag had, met als gevolg dat het gebied nadat de mijnbouw en de staalindustrie ter ziele ging, werd opgescheept met een grote hoeveelheid verlaten terreinen, zwaar vervuild en grotendeels bedekt met aftandse naoorlogse opstal, maar gelukkig – voorzover in WOII niet gebombardeerd – ook doorspekt met resten van vooroorlogse industriële architectuur.

Landschapspark Duisburg Nord

Een aantal decennia geleden was het ook geen pretje het Ruhrgebied te bezoeken. Rokende schoorstenen, grauwe huizen, geschonden steden door de oorlog van hun stadshart beroofd, saai en duf herbouwd en een zwaar vervuilde natuur. Het is een beeld dat velen ooit hebben gezien op doorreis naar het zonnige zuiden en nooit meer van hun netvlies hebben kunnen poetsen. Maar de tijden zijn veranderd.

Het Ruhrgebied anno nu is een speeltuin voor kunstliefhebbers en stadsgekken. Maar ook voor natuurliefhebbers, de natuur neemt terug wat is afgehaald waardoor niet alleen de bebouwde omgeving maar ook de directe omgeving van het riviertje de Ruhr, de naamgever van het gebied en de talrijke kanalen die het gebied doorsnijden, zijn doorspekt van tragieke schoonheid.

Aan een collega van de GSRO en mij de eer om de excursie van afgelopen vrijdag voor te mogen bereiden. Het was niet gemakkelijk een keuze te maken waar naar toe en met wie allemaal in gesprek. GSRO-ers zijn per slot van rekening bijna allemaal stadsgekken en velen van ons komen graag en regelmatig in het Ruhrgebied. Wat is dan wijsheid? Het gebied is feitelijk een grote snoeppot met teveel snoepjes erin en dan is moeilijk kiezen.

Innerhafen Duisburg

We besloten een tipje van het gebied te pakken en alleen een klein stukje van Essen en Duisburg op het programma te zetten en nog bleek de tijd veel te kort. We hadden tijd om een lezing en een korte busexcursie door Essen bij te wonen, verzorgd door vakcollega’s van het Regionalverband Ruhr en tijd om een tweetal lezingen in Duisburg bij te wonen, over de toekomstplannen van de stad en in het bijzonder die van de Innenhafen. Vervolgens hadden we nog een klein beetje tijd voor een korte excursie naar het terrein van de Zeche Zollverein (Unesco erfgoed), het Landschapspark Duisburg Nord, onderdeel van een lint van cultuur en industrieel erfgoed dat het Ruhrgebied van West naar Oost aaneensmeedt en het geschonden stadshart van Duisburg en de opgeknapte Innenhafen te bezoeken. Kortom, een heel vol programma!

Aan kunsttempels zijn we al helemaal niet toegekomen. In Essen was er geen tijd om het prachtige Museum Folkwang te bezoeken, de no 1 trekker van ‘Ruhrgebied, culturele hoofdstad 2010’ en in Duisburg kwamen we al helemaal niet toe aan een van de grootste museums in Europa op het gebied van hedendaagse beeldhouwkunst het Lehmbruckmuseum, laat staan dat we tijd hadden voor bijzondere tentoonstellingen en galerieën verstopt in de rafelige randjes van het gebied, plaatsen waar ik juist ook heel graag kom en die wederom een vergelijk met Berlijn rechtvaardigen. Of de door Christo ingepakte Gasometer in Oberhausen, en dat terwijl we daar zo goed als langs kwamen.

Om de kracht van het gebied nog even in beeld te brengen: de metropool Ruhr is goed voor pakweg 5 miljoen mensen, ter vergelijk in Berlijn wonen 3,5 miljoen personen en de Ruhr-Rijn regio (inclusief Dusseldorf en Keulen) zelfs 10 miljoen mensen. Kortom er ligt een speeltuin voor kunst en stadsliefhebbers op 1 a 2 uur rijden vanaf de Nederlandse grens. Je bent wel gek als je dit gebied links laat liggen en neem de tijd, in een weekend is nog maar een tipje van de sluier opgelicht.

Als er ergens waar de opkomst en neergang van stedelijke landschappen  zichtbaar aanwezig is, is dat wel in het Roergebied in Duitsland. We waren er afgelopen week, ter voorbereiding van een excursie ten behoeve van de GSRO.

Je hoeft alleen maar op het dak van de Gasometer in Oberhausen te gaan staan en een pallet aan menselijke ingrepen ontvouwt zich voor je ogen. Elk stukje grond, zo ver je kan kijken is ooit omgeploegd en heeft een door de mens toegewezen functie gekregen. Hoezeer de mens bouwt voor de tijdelijkheid is pijnlijk aanwezig in dit landschap.

Uitzichtplateau Gasometer Oberhausen

Gretigheid en hebberigheid hebben een stempel op het gebied gedrukt: Aftandse en opgepoetste mijnbouw installaties, sintelbergen, kasten van directiewoningen en kleine optrekjes voor de arbeiders, verlaten terreinen vol met onkruid waar resten van de funderingen nog boven het maaiveld uitsteken, volkstuintjes als groene component tussen al dit stedelijk geweld, de shoppingmall CentroO met een fikse horecaboulevard om het winkelend publiek verpozing te bieden, bruggen die weer een likje verf hebben gekregen, kanalen waarlangs nu fiets- en wandelpaden worden aangelegd en de immer grauw aandoende snelwegen. In een oogopslag 100 jaar stedelijk erfgoed dat de mens aan dit gebied heeft achtergelaten. Wanhoop en hoop voor de toekomst en tussen dit alles neemt de natuur terug wat de mens heeft verlaten.

Gasometer Oberhausen, binnenzijde ingepakt door Christo

Temidden van dit stedelijke geweld staat de Gasometer van Oberhausen. Ooit symboliseerde een dergelijk complex de overwinning van de mens op de natuur. Nu is de Gasometer een expositieruimte. Met grootse exposities die de mens bovenal wijst op de kwetsbaarheid van het bestaan.

De website van het complex is veelbelovend en op grond daarvan had ik een heel levendig geheel verwacht. Dat beeld bleek niet helemaal te kloppen, althans niet op de druilige dagen zo vlak voor de kerst. Slechts een handjevol bezoekers scharrelde over het terrein.

Wat had ik dan wel verwacht? Een omvangrijke horecafunctie in ieder geval. Niet enkel horeca die met name is ingericht op het ontvangen van toeristen die toe zijn aan een klein hapje, maar horeca dat een aantrekkingskracht heeft op bedrijven en bewoners in de regio, horeca waar je graag naar terugkeert om de sfeer en de bijzondere rauwe ambiance. Verder had ik er een behoorlijke omvangrijke creatieve hotspot verwacht, geen broedplaats voor beginners maar eentje die smoelt en een groot electronisch uithangbord waarop de programmering van festivals voor de komende maanden zou worden aangekondigd. In plaats daarvan trof ik het Ruhrmuseum aan, een sfeervolle lunchgelegenheid in de voormalige Kocherei, een tweetal ateliertjes en een ijsbaan welke wegens de te hoge buitentemperatuur niet was geopend.

IJsbaan Zeche Zollverein

Essen mag je wel een beetje vergelijken met Glasgow. Deze stad kende 25 jaar geleden ook veel vervallen wijken met een omvangrijke sociaal economische problematiek, had als stad een zeer negatief imago en kwam absoluut niet voor op de lijst van favoriete stedenreisjes. Hoe anders is dat anno 2012. Glasgow heeft zich in 1990 kandidaat gesteld voor culturele hoofdstad in de hoop op het bekende vliegwieleffect en dat is wonderwel gelukt. Dankzij een stortvloed van free publicity werd het plotsklaps de ‘place to be’ en ging Glasgow zich ontwikkelen tot belangrijke congresstad en geliefde weekendtrip bestemming.

Toen het Ruhrgebied in 2010 culturele hoofdstad was heeft het Zollvereincomplex grote stromen bezoekers getrokken. Het voormalige koolmijnterrein was ter ere van deze happening grondig opgepoetst, het Ruhrmuseum werd toegevoegd en last but not least werden een flink aantal festivals en activiteiten op het terrein georganiseerd. Nu moet het gebied op eigen kracht verder, zonder de financiële budgetten en  bezoekersstromen horende bij de status van culturele hoofdstad.

Toegang Ruhrmuseum

Niet alleen het gebied van de Zollverrein zelf, de hele stad zal zich naar een hoger niveau moeten tillen wil ze net als Glasgow gaan scoren als aantrekkelijke stad en daar schort het nu nog wel een beetje aan in Essen. Met uitzondering van het prachtige Folkwang museum, heeft de stad de bezoeker nog niet echt veel ambiance en sfeer te bieden. Om bijvoorbeeld een Grand Café in Essen zelf te vinden moet er flink worden gezocht. Hoe anders is daarentegen de sfeer in het 30 km verderop gelegen Düsseldorf. Of zoals Frau Meyer van het Büro Stadsentwicklung Essen de situatie beschreef: ‘We brauchen hier nicht nur Lederhosen, aber auch mehr Laptops. Of het een Duitse uitdrukking is, dat weet ik niet, maar ik vond het de lading wel treffend dekken. Maar eerlijk is eerlijk. Glasgow is inmiddels 22 jaar verder. Essen nog maar twee jaar.