Vrijruimten in de niches van het Ruhrgebied

Boosaardige kunst in Bochum

Nordtstad is geen no-go-area

Recht op eigen stad, het Ruhrgebied vs NL

Alsum: van vissersdorp tot berg

Misschien is het wel vooringenomen beeld-denken dat een markthal altijd iets rafeligs moet hebben. Maar ik mis die aspecten wel in de Rotterdamse markthal. Het is een prachtig gebouw maar o zo glad afgewerkt. Kun je hier wel de sfeer van een ‘echte’ markthal oproepen? Vorige maand viel me de gestage stroom bezoekers op die de markthal in- en uitliepen zonder daarbij de markt aan te doen. Ik heb er een tijdje naar staan te kijken en vond het bijna fascinerend om te zien hoe een markthal en een markt naast elkaar op een plein functioneren, maar niet samen optrekken. Dat is een veeg teken voor de toekomst.

De markthal Rotterdam creëert een soort Disney effect: je krijgt de illusie van een markthal, maar ondertussen is alles gepolijst en strak geregeld en verblijf je in een soort Bijenkorf veiligheid. Dat is niet wat ik zoek en ik denk ook niet dat een gemiddelde marktbezoeker dat effect zoekt. Om het contrast aan te scherpen ben ik die zaterdag ook naar de Fenix Food Factory op Katendrecht gegaan. En dat voelde wél goed. Het is er rafelig, rommelig en met prettige eigenwijze creaties aangekleed. Zo’n plek waar het jonge en het creatieve volk graag komt, dat een Berlijns gevoel opwekt en tegelijkertijd ook wel een beetje überhip is. Maar het verschil is wel dat het heel eerlijk voelde. Juist omdat het er niet zo gladjes is, mensen er hun ondernemersdroom verwezenlijken en het een spontaan gegroeid initiatief is dat meebeweegt met het gebied eromheen.

Fenix Food Factory, Katendrecht

Het marktplein is altijd van iedereen geweest. Misschien is het pijnlijke wel dat de markthal Rotterdam maar een beperkt deel van de samenleving weet te binden en dat markt en hal – alhoewel naast elkaar gelegen – elkaar niet weten te versterken. Ik kan me niet anders voorstellen dan dat de gemeente daarop wel heeft gehoopt toen ze toestemming gaven voor de ontwikkeling van deze plek. Misschien is het ook wel het gebruik van het woord markthal dat te hoog gespannen verwachtingen wekt. Een traditionele markthal werkt als smeerolie voor de buurt. Het is een plek waar iedereen uit de buurt in de ochtend samenstroomt, nieuwtjes uitwisselt en een klein hapje eet en met tassen vol verse producten weer naar huis teruggaat. Stel, ze hadden het Foodhal Rotterdam genoemd, dan waren de verwachtingen van meet af aan anders geweest en had niemand gek opgekeken dat hier een soort luxe foodplaza zou zijn ontstaan. Want, eigenlijk is het nou net dat wat deze markthal met een groot aandeel horeca wel is.

Als we het Duitsland van vlak over de grens niet kennen, gaan we er dan wel werken?

Tentoonstelling maakt leegstand in Herten pijnlijk zichtbaar

Hier stond de wieg van het Ruhrgebied

Grootse kunst verstopt onder de grond in Bochum

Song Dong ervaren in de Kunsthalle in Düsseldorf

De Ruhrpott Derby: hoe voetbal is geworteld in het Ruhr-DNA

Hoe Duitsland de ‘Tag der Deutschen Einheit’ viert

Acht steden Chinese kunst in het Ruhrgebied

De opgang en ondergang van de textielindustrie, de sovjet overheersing en heel veel creatief DNA heeft de stad gevormd. De stad is één groot driedimensionaal decor en tegelijkertijd levensecht. Het is niet voor niets dat de grootste Poolse regisseurs juist uit deze stad komen. Je voelt de vibraties van wat is geweest, maar ook dat hier iets staat te gebeuren. Een kleine week heb ik rondgedwaald in Lodz en ik kon er maar niet genoeg van krijgen. Noem het maar liefde op het eerste gezicht. En ook herkenning. Een parallelle identiteit. De fabrieken van Lodz stonden ook in het Twente van mijn jeugd. Sommige van mijn oudere familieleden hebben hun jonge jaren nog in de textielfabriek doorgebracht.

De stedelijke opbouw van Lodz is een geheel andere dan de rest van Polen en Lodz is als stad pas gaan groeien na 1830 (met 13.000 inwoners toentertijd een kleine onbetekenend stadje). Lodz werd dankzij een gunstige ligging aan het water door de autoriteiten aangewezen als vestigingslocatie voor de textielindustrie en een halve eeuw later was Lodz een van de grootste textielsteden van Europa. Het frappante is dat je van het water niets meer ziet, de stad is er overheen gebouwd. Investeerders, arbeiders, gelukszoekers, kunstenaarsvolk dat voor de textielbaronnen aan de slag ging, van alle kanten stroomden ze toe. Lodz was het nieuwe beloofde land. De stad groeide in een mum van tijd door naar ruim 500.000 inwoners in 1900.

Bijzonder is ook, al dwaal je er dagen rond, je niet in het oude centrum van het Lodz van 1830 geraakt. Niemand heeft het er ook over. Vrienden in Lodz brengen je naar hele andere plekken. Het gedeelte wat sinds de opkomst van de textielindustrie wordt gevoeld als het centrum van de stad, is naast het oude Lodz gebouwd volgens een gritsysteem. De straat waar alles om draait in dit gebied is de Piotrkowska, met een lengte van vier kilometer de langste winkelstraat van Polen. Alleen al om dit langgerekte centrum lijkt de stad in het niets op andere steden in Polen. Verwacht in Lodz geen traditioneel marktplein met zacht geel, rood en groen geverfde huizen.

Lodz is de armste stad van Polen en Lodz is rauw. Elk gebouw in de binnenstad is bekladderd met graffiti. Maar ook overal streetart van hele bekende makers. Negentiende-eeuwse jugendstil architectuur en Oostblokarchitectuur wisselen elkaar af. De verf bladdert van de gebouwen en grijs is de overheersende kleur. Toch voel je ook de nieuwe tijd. Het gaat goed met de economie van Polen en Lodz groeit mee. Op veel plekken wordt gebouwd en nieuwe industrie weet de weg naar Lodz te vinden. Overal zijn jonge mensen en de stad laat in een aantal (licht, film, foto, design en jazz) festivals van bijzonder hoog niveau haar creativiteit zien. De uitgaanscultuur van Lodz doet me een beetje denken aan Berlijn. Met dat verschil dat toeristen de weg naar Berlijn weten te vinden en dat Lodz nog een groot bewaard geheim is.

Het meest typerend voor Lodz zijn de voormalige fabriekscomplexen. De hele stad staat er vol mee, lukraak, alsof ze er willekeurig zijn uitgestrooid. Een deel van de complexen, dicht tegen het centrum aangelegen heeft een nieuwe bestemming gekregen, de iets verder gelegen complexen wachten nog op nieuwe eigenaren met geld en lef. De natuur heeft er vrij spel en de villa’s van de voormalige textielbaronnen brokkelen er steeds verder af. De bij de fabrieken gelegen arbeiderswijken zou je ook zo op de monumentenlijst kunnen zetten. Sommige delen leveren een bizar contrast op. De opgeknapte delen met een diep warme oranje kleur en strakke gevels, de vervallen delen beroet, bestoft en in vervallen staat. De stad heeft de val van de textielindustrie nog niet verwerkt.

Maar Lodz veert terug. De wederopstanding van Lodz is 10 jaar geleden gestart met de opening van Manufaktura. Een vervallen textielcomplex met een oppervlakte van 27 hectare werd met heel veel liefde voor detail, herbestemd tot een grootschalig winkel en leisure centrum. Waar veel steden in vergelijkbare situaties kiezen voor grootschalige anonieme nieuwbouw, koos Lodz ervoor haar industrieel erfgoed in te zetten. Bijna niemand geloofde erin en stiekem was er ook hoop. Creatieve pioniers staken de hoofden bij elkaar, een Franse partij durfde te investeren en ineens verscheen in het grijze en rafelige Lodz ten noorden van de Piotrkowska een prachtig nieuw centrum, passend bij het eigen DNA. Herkenning en erkenning door de eigen bevolking. Waar de Westergasfabriek in Amsterdam en het UNESCO erfgoed van de Zeche Zollverein in Essen bovenal het domein werd van de culturele elite, werd Manufaktura van iedereen.

Foto’s van boven naar beneden: Manufaktura, Winkelstraat Piotrkowska, Centrum Lodz, Streetart ROA, Leegstaand fabriekscomplex in Ksiezy Mlyn

Off Piotrkowska, uitgaanscentrum

Herbestemd complex in Ksiezy Mlyn (lofts en leisure)

Voormalige arbeiderswijk tegenover hotel Andels, Manufaktura

Hotel Andels, met zwembad op dak, Manufaktura

Manufaktura, kunstcentrum

2016

Er is kunst na de crisis en bovenal in Gorssel

Berlijnse flair in Düsseldorf

2015

3 nov: Spelen boven de stad. Lees meer.

12 mei: Over de expositie China8 en grensoverschrijdende samenwerking.  Lees meer.

19 april: Oost Nederland moet werken maken van stedelijke samenwerking. Lees meer.

6 maart: Over vintage en pop ups en wederopbouwarchitectuur. Lees meer.

26 februari: Tussen Randstad en Ruhrgebied Lees meer.

19 januari Neugnadenfeld, schuldig landschap. Lees meer.

Het noord-westelijke deel van de binnenstad van Essen en het gebied daar vlak achter is een bizar mengsel van kantoorgebouwen, logge winkelcentra met massieve gevels, hippe winkeltjes, industrieel erfgoed, grote kale vlakten en leegstand. Het is ook de locatie van het Unperfekthaus, een huis waar je kan (flex)werken, kunsten, vergaderen, loungen, ontspannen, feestjes geven, repeteren, oefenen of gewoon rondhangen.

Het gebouw was ooit een klooster, niet dat je dat er aan afziet. Je denkt eerder aan een saai kantoorgebouw of een school, maar de creativiteit en levendigheid spat er nu van af. Kelder, begane grond, vier etages en daarboven een hip dakterras, in totaal 4000 m2 levendigheid. Elk gang is beschilderd of behangen met kunst, overal lounge- en hangplekken, maar ook seminarruimtes met degelijke tafels en stoelen.

Ontbijten, lunchen, dineren, of alleen maar koffie, thee of wat fris. Alles kan, alles is omvangrijk, in veel smaken en zoveel je wilt. Elke etage heeft een fantastisch koffiezetapparaat en overal flexwerkers waaronder veel Apple addicts. Maar ook heel veel ruimtes waar kunstenaars aan de slag zijn, je kan zo naar binnen lopen en met ze mee over de schouder kijken. Dat is zelfs ook de bedoeling.

Het Unperfekthaus huisvest maar liefs 1306 projecten en initiatieven! (stand per 26 februari 2015). Zij zijn de ruggengraad van het huis. De bezoekers, flexwerkers en seminargangers zoemen daar omheen. Het verdienmodel is heel intrigerend. Je huurt geen ruimte, de project- en initiatiefmakers krijgen juist ruimte om hun ding te doen. Zij maken dat het huis gonst en leeft en super aantrekkelijk is voor anderen. En iedereen mag naar binnen, je betaalt alleen voor de tijd dat je er bent. Maar dan mag je ook overal rondhangen, werken, genieten, kijken, doen, eten, drinken. Wat je maar wilt en nodig hebt.

En dan dat dakterras! Vorige week was het te koud, niemand zat buiten. Maar in de zomer leeft het halve huis buiten, op de begane grond met een groot terras voor de deur, op de balustrades die aan elke etage hangen en boven op het dak. En als je de buitenlucht of het werken zat bent kun je altijd nog tafelvoetbal gaan spelen, zelf gaan kunsten, een gitaar ter hand nemen en het podium van de theaterzaal bestijgen – er is altijd publiek – of op de racebaan met autootjes gaan spelen.

Een initiatief als dit in deze omvang heb ik nog niet eerder gezien. Het is ook de mix die het zo bijzonder maakt. Jong en oud, kunstenaars en ZZP-ers, seminargangers en familietreffen. Maar ook passanten, voorbijgangers. Alles loopt door elkaar en buitelt over elkaar heen. Je kan hier niet naar buiten gaan zonder te zijn verrast en een bijzondere ontmoeting te hebben gehad. Hier wordt verwondering en toeval gefaciliteerd. Serendipiteit met stip.

Het gebouw zelf staat er te opgepoetst bij. De directe omgeving ook. Tegelijk met het verbouwen van de Dortmunder U is het nabijgelegen terrein tussen het gebouw en de binnenstad volgeplempt met strakke hoogbouw. En naar ik begrijp had men gehoopt dat hier allerlei creatieve partijen zouden zijn ingekropen. Het heeft hier echter alle schijn van een binnenstedelijke kantoorlocatie. En wie verwacht dat de brouwerij van binnen nog de uitstraling heeft van een brouwerij komt bedrogen uit. Alles lijkt gestript en is strak en wit afgewerkt. Ik ervaar geen beleving, dit gebouw voelt veel te clean.

De Dortmunder U wordt bevolkt door grote cultuurinstellingen. Het oogt allemaal net een beetje te braaf. Start ups die wat willen experimenteren passen niet in het karakter van dit gebouw en ook niet in de hoogbouw dat aan de ander zijden van het plein is gerealiseerd. Waar kunnen die startups dan wel terecht? Heeft Dortmund wel zoiets als een hippe wijk?

Aan de achterzijde van het gebouw oogt het gebied een heel klein beetje rafelig, de ruimte is in gebruik als parkeerterrein en op een fikse graffity tekst op de muur na gebeurt er weinig. Hier moeten we het blijkbaar niet zoeken. Aan de overzijde van het terrein, gescheiden door een drukke straat, ligt een rommelig wijk. Zou het daar gebeuren? We winnen informatie in bij een hardrockwinkel aan de overkant. De jongen achter de balie kijkt ons verbaasd aan. Een hippe wijk? Dat hebben wij niet. Waar ga je dan zelf uit? Eh, gewoon in de binnenstad. We staan perplex, een stad met nagenoeg 600.000 inwoners en geen wijk waar het bruist en gist?

We proberen het bij de toeristeninformatie opnieuw. Ook daar worden we meewarig aangekeken. Het lijkt wel alsof men niet weet wat we bedoelen. Na lang aarzelen wordt een kaart op de toonbank gelegd en worden we naar een gebied ten zuiden van de stadsring, naar de Saarlandstrasse en omgeving gestuurd.

We pakken de metro er naar toe en lopen kris kras door het gebied. Reguliere detailhandel, telefoonwinkels en zo af en toe een iets meer alternatief ogende eetgelegenheid, maar echt spannend is het allemaal niet.

Is Dortmund dan alleen maar wat je ziet en ontbeert het initiatieven die nieuw elan aan de stad weten te geven? Of hebben we het gewoonweg gemist? Het roept tevens de vraag op hoe je kunt verwachten dat er een levend creatief cluster gaat ontstaan als de bewoners van de stad er zelf (nog) geen behoefte aan hebben. Het bewijst des te meer dat als het om placemaking gaat, de bewoners van het gebied een heel belangrijke factor zijn.

In de avond gaan we terug naar de Saarlandstrasse en schuiven in een van de sporadische alternatieve restaurantjes aan. Twee dames die onderling Russisch spreken schenken fantastische wijnen en koken wereldgerechten met een verrukkelijke twist. Als ik weer in Dortmund ben zijn schuif ik graag opnieuw aan.

Groenlo is een vestigingsstad en het  groot onderhoud en herstel van de omwalling is mede op verzoek van de inwoners door de gemeente opgepakt. Het was een kostbare ingreep en de gemeente hoopt dan ook dat deze investering zich economisch gaat terugverdienen. De tegenvraag die dat direct oproept is hoe je dat ‘terugverdienen’ moet berekenen? En kun je het succes van de investering alleen afzetten tegen economische baten en wiens baten zijn dat dan? Welzijn en welbevinden van de bevolking zijn net zo zeer van belang.

Stel dat het herstel van de vestigingswal er toe leidt dat de krimp minder snel gaat, omdat het plezieriger toeven is in Groenlo? Zo’n effect valt amper te meten, laat staan het economisch effect daarvan te becijferen. We weten bijvoorbeeld niet hoe snel de krimp zou zijn gegaan als de ingreep niet was gepleegd. Wat we wel weten is dat in een situatie van krimp historisch aantrekkelijke stadjes in de perifere gebieden meer kans  van slagen hebben bewoners vast te houden of zelfs nieuwe bewoners aan te trekken dan nabij gelegen gemeenschappen met een meer recente ontstaansgeschiedenis.

Tijdens de rondleiding werd een stortvloed aan informatie over ons uitgestrooid. Wat me vooral opviel tijdens de rondleiding van de gemeente zijn twee recente ondernemersinitiatieven die als ik de woorden van de gemeente juist heb geïnterpreteerd, vooral in de stad hebben geïnvesteerd omdat ze een emotionele binding voelen met Groenlo.

Ten eerste wordt in het centrum van Groenlo door een lokale vastgoedpartij een complex met versmarkt, horeca en cursusruimte gerealiseerd. Food is de rode draad dat alle activiteiten in het gebouw gaat verbinden. Geinteresseerde partijen hebben zich al gemeld. Het complex biedt een mooie kans op een stukje extra bedrijvigheid en verlevendiging van het centrum dat al hier en daar door leegstand wordt geplaagd.

De tweede kans is Villa Welgelegen gelegen aan de watergordel rondom Groenlo en vorig jaar nog genomineerd voor de serie ‘Afzichtelijk in de Achterhoek’ door lezers van de Gelderlander. Hier wordt door een ondernemer, met roots in Groenlo, maar tot voor kort nog woonachtig en werkzaam in het buitenland, een boothuis annex restaurant gerealiseerd. Kanoverhuur, fluisterboten, waterfietsen, zoiets, waardoor Groenlo ook vanaf het water kan worden ervaren en villa Welgelegen er weer spic en span gaat bijliggen.

In het geval dat de gemeente het grootschalige herstel van de omwalling niet had opgepakt, zouden deze investeerders dan ook zijn opgestaan? Daarop zou het antwoord misschien wel eens nee kunnen zijn geweest.

De foto’s zijn van twee jaar geleden. Tijdens de rondleiding schemerde het al en regende het behoorlijk. Twee jaar geleden was de GSRO ook te gast  in Groenlo. De geplaatste foto’s zijn toen gemaakt. 

Deze blog is geplaatst op de site van de GSRO. Lees meer

Voorbij de IJsselbrug word je geconfronteerd met een geweldige leegte. Hier stond ooit het pakhuis van Reesink, door de hoogte en markante bouw toentertijd een landmark voor de stad. Vlak voor de crisis was het besluit gevallen: de panden Reesink zouden niet als monument worden aangemerkt en worden gesloopt. Dat kwam de gemeente goed uit want die had in die tijd nog grootste plannen voor revitalisering en woningbouw op de Mars. Dat veel van die plannen (nog) niet zijn doorgegaan moge duidelijk zijn.

Het terrein ligt en nu leeg en woest bij. De kaalslag is indrukwekkend. Alleen het Koelhuis en de Broodfabriek staan nog overeind. Het Koelhuis is inmiddels een verrukkelijke plek. Een stel met lef heeft er horeca gerealiseerd met een uitstalling die niet onder doet voor hippe gelegenheden in Hamburg of Berlijn.

Door deze lege vlakte wordt een pad aangelegd dat je terugbrengt tot vlak langs het water. Moestuinen en twee rijtjes huizenblokken is het eerste waar je tegenaan stuit. In afwachting van de sloop – die toch echt onafwendbaar lijkt – worden de huizen nog steeds bewoond door een restant van de oorspronkelijke bewoners en tijdelijke bewoners. De mooi aangelegde en onderhouden moestuinen en kunstwerken vallen op en detoneren aangenaam met het pand van Energiemaatschappij Liander. De zelfgebouwde toegangspoort naar de tuin van het laatste pandje aan de Elshorststraat is ronduit indrukwekkend. Het lijkt wel een poort uit de oudheid.

De gemeente heeft op deze plek het fietspad over de IJsseldijk tijdelijk afgesloten. Gele omleidingsborden wijzen fietsers de weg over het bedrijventerrein, tot het punt waar de dijkroute, verderop weer kan worden opgepakt. De weg voert eerst door het Marswegkwartier, Zutphens meest onbekende woonwijk. De wijk heeft een prachtige ligging, pal aan de IJssel met uitzicht op de Marshaven en Houthaven. Dat klinkt allemaal heel romantisch, maar zo romantisch is het niet meer gesteld met dit kwartier. Leegstand, dichtgetimmerde ramen, verwilderde voortuinen en zo af en toe ineens nog keurige vitrage voor de ramen. Dit is de andere kant van Zutphen. Alles is hier in afwachting van de sloop.

Verder noordwaarts de IJsseldijk volgend, stuit je vervolgens tegen de Industriehaven. De setting is echter groen en het water wordt vanaf de dijk door hoog opgeschoten groen aan het oog onttrokken. Iets verderop duikt een bijna levensecht beeld van een imker op. Links en rechts van het pad is een ononderbroken bijenlint gemaakt. Er zijn borden geplaatst om de toevallige passant van de campagne Zutphen Bijenstad op de hoogte te stellen. Ik ben aangenaam verrast. Maar hoeveel mensen zullen hier eigenlijk passeren? Het is weekend en het weer nodigt uit tot een fikse wandeling, maar ik ben sinds ik de IJsselbrug ben onderdoor gedoken slechts 3 personen tegengekomen, waarvan twee bewoners, zittend voor hun huis in het Marswegkwartier en een fietser.

De Industriehaven blokkeert een verdere voortgang naar het noorden en ik besluit via de Marsweg terug te keren naar het centrum van de stad. Het bedrijventerrein is nagenoeg uitgestorven. Zo af en toe passeert een auto. Voor een lage bedrijfshal staan een paar fietsen. De deur aan de zijkant staat open en flarden van gezang stromen naar buiten. Op een bord langs de straat wordt vermeld dat hier de Evangelische gemeente op zondag om 11.00 en 18.00 uur samenkomst houdt.

De Marsweg gaat over in de Coenensparkstaat en vervolgens de Parkstraat. Het laatste stuk richting het station is omzoomd door hoge bomen. Ooit lag hier een park, dat was voordat dit gebied tot bedrijventerrein werd bestemd. Altijd mooi, dat oude namen oorspronkelijke functies blijven duiden. Alhoewel de naamgeving – met een hele forse knipoog dan – wel weer een beetje recht doet aan de huidige situatie. Juist op dit gedeelte van het bedrijventerrein, zo vlak tegen het station aan, liggen veel stukken grond – in afwachting van woningbouw – braak en de natuur neemt het gebied terug. Langs de randen van de percelen, tegen de beschutting van de overgebleven bedrijfspanden, schieten bloemen en struikgewas al weer als kool uit de grond.