Dagexpedities 

De IJsselbiënnale 2023 laat zich niet vangen in één dag. Het zijn talloze dagexpedities, ontdekkingsreizen langs oude cultuurlandschappen, verweesde industriële terreinen en jong IJssellandschap. Nieuw landschap dat het afgelopen decennium is gecreëerd  om de IJssel bij dreigend overstromingsgevaar letterlijk ruimte te geven om water af te voeren. En water hebben we de afgelopen weken gehad. Het kwam met bakken omlaag, niet het ideale weer om een kunstroute als deze te verkennen maar wel tekenend voor het kantelpunt waarop we ons in de relatie mens-natuur bevinden.  

De kwetsbaarheid van vele werken is opvallend. Ze zijn letterlijk van plaatselijke grond gemaakt waardoor we worden gedwongen de kwetsbaarheid van onze verhouding tot grond en daarmee onze aarde, onder ogen te zien. 

Uit grond opgetrokken 

Zo bestaat het werk ‘After nature’ van Leonard van Munster uit een constellatie van doorzichtige buizen gevuld met water, die verbonden worden door stakerige hompen grond getooid met een toef gras. Gezien vanuit de verte, geeft het graskapsel de zandstaken, een bijna menselijk voorkomen. Van Munster neemt ons met zijn installatie mee ‘onder de grond’. Met ons ingrijpen passen we steeds opnieuw de samenstelling van de grond aan, willen we haar reguleren, en ‘verbeteren’. Maar wat wij al jarenlang als ‘verbeteren’ van de natuur zien, is tevens deregulering van diezelfde natuur.  

Het kunstwerk ‘Home’ van Giuseppe Licari staat letterlijk in de uiterwaarden, de uitwijkgrond van een rivier bij hoog water (zie hoofdfoto). Decennialang hebben we uitgerekend daar – tegen beter weten in – uitbreidingswijken van onze steden gepland. Het kunstwerk heeft de vorm van een huisje uit het monopoliespel en is opgetrokken uit plaatselijke zand en rivierklei. Wind, regen en zon hebben invloed en het huis is aan verval onderhevig. De eerste keer dat ik ‘Home’ zag, zat een grote scheur in de gevel en een deel van het dak. Aan de westzijde groeiden gewassen uit het dak. Bij een tweede bezoek was een groot deel van de oostelijke zijde weggegleden.  

De zandvormen die Miriam Knibbeler in haar werk Solastalgia heeft opgetrokken hebben onmiskenbaar de vorm van lichamen. Ze liggen verleidelijk gekruld naast elkaar, beneden aan de dijk. Hier wil de kunstenaar ons verleiden ‘grond’ te zien als een wezenlijk iets. Als onderdeel van wie wij zijn en waartoe wij ons liefdevol moeten verhouden. Als wij de grond begrijpen als een partner, gaan we er dan ook menselijker mee om? Onze bodem zit bomvol leven. Zou je anders naar grond kijken als je wist dat in een kubieke meter grond, gegraven onder natuurlijk grasland, 100.000.000.000.000 bacteriën zitten, 10.000.000.000.000 schimmels, 100.000.000 algen en 1.000.000 rondwormen? Ze zitten daar om jou, mij, de natuur om ons heen gezond en in evenwicht te houden (bron Global Soil Atlas 2015).

Onder de grond en in het licht 

De kunstenaar Em’kal Eyongakpa uit Kameroen neemt je letterlijk mee onder de grond, in het donkerte van een oude leegstaande zeepfabriek in het Sluiskwartier in Deventer. Eyongakpa heeft delen van het gebouw behangen met draden, een bizar en geheimzinnig weefsel. Alsof je wordt ondergedompeld in het wereldwijde ondergrondse schimmelnetwerk. Lage muzikale tonen maken het pulseren van de aarde voor het menselijke oor toegankelijk. De installatie is een totaalervaring van omarmend  duister, van intuïtief ervaren en weten.  

Ook Giny Vos heeft immateriële en onzichtbare fenomenen als thema voor haar kunstwerk gekozen. Maar dan bovengronds. Haar installatie ‘Light Field’ staat op hoge staanders als een taartpunt in de Reeve delta bij Kampen en vangt wind en licht en maakt zonder toepassing van kunstlicht, lichtdeeltjes zichtbaar. Het constante geratel van de bladdelen van de kubusjes die aan het metalen geraamte hangen, de zachte hoge tonen, als de wind met het kunstwerk speelt, hebben tegelijkertijd een waarschuwende ondertoon.  

Net als de eerdere twee IJsselbiënnales ligt ook bij deze editie de focus op de (dreigende) klimaatverandering, hoe wij ons daar als mens toe verhouden en wat dit betekent voor het landschap. Naast de 27 kunstwerken, schragen twee bijzondere erfgoedlocaties, de oude turnhal in Ellecom en de voormalige energiecentrale Harculo (ten zuiden van Zwolle) de biënnale met prachtige groepsinstallaties.

Via het programma Nevengeul zijn ondersteunend aan de Biënnale, exposities te bezoeken. Een helder programmagidsje en bijbehorende routekaarten wijzen de weg. Inmiddels heb ik 20 van de 27 installaties, beide groepsexposities en delen van het programma Nevengeul verkend. En het is verslavend, de resterende 7 installaties wil ik perse ook nog zien. Voor wie nog niet is geweest, je heb nog tot en met 17 september 2023 de tijd om de kunstwerken in de context van het prachtige IJssellandschap en het magische licht van de IJssel te ervaren.

Vanmorgen stond ineens op de site van Museum More dat de tentoonstelling ‘Roots’ van de Palestijnse kunstenares Samah Shihadi al was begonnen –  een dag eerder dan gepland. Dat was een leuke verrassing en dus werd deze expo meteen een spontane bestemming voor de zaterdagochtend.

Het prettige van een tentoonstelling die nog niet officieel is begonnen is de heerlijke stilte. Nog geen grote groepen mensen en daarmee alle ruimte en tijd om rustig te kunnen kijken. ‘We waren een dag eerder klaar met afbouwen’, vertelt de man achter de balie met een fonkeling in zijn ogen. ‘En toen besloten we de zaal maar vast open te stellen voor het publiek’. Hij is duidelijk fan van het werk van Shihadi. Ik zie hem deze ochtend wisselend in zijn rol achter de balie en als suppoost bezoekers wijzen op details in haar werk. En steeds opnieuw met een ontwapenende glimlach.

Diep gewortelde identiteit

En het werk van Samah Shidadi doet wat met je. Het is meditatief. Samen met haar verdwijn je erin. Haar houtskooltekeningen zijn van een fotografische precisie, hyper realistisch, alsof je samen met haar bent afgereisd naar Palestina. De werken zijn zwart wit, maar dat vergeet je op het moment dat je kijkt:  de kleuren en geuren komen als vanzelf mee. Shihadi neemt je mee naar beladen wijdse landschappen. Maar laat je ook getuige zijn van kleine liefdevolle familietaferelen. 

De cactus figureert veelvuldig in haar werk. Stekelig en oersterk, geworteld, een stille representant van de diep gevoelde Palestijnse identiteit. Maar soms is een tekening ook stille getuige van een ontmanteld landschap waar alleen nog enkele afgebrokkelde muren getuigen dat hier ooit een huis heeft gestaan, een gemeenschap heeft geleefd. De thuishaven van een volk in diaspora. 

Herpositionering

Maar Shihadi’s werk gaat niet alleen over het gevoel van ontheemding. Wat haar werk zo bijzonder maakt is dat ze enerzijds de identiteit en trots van haar volk wil vastleggen waarbij ze de vrouw laat zien als drager van familietradities (in een serie keuken en woonkamertaferelen, met de oudere vrouwen nog traditioneel gekleed )- en tegelijkertijd ook de rol van die vrouw stevig herpositioneert. 

In een andere serie portretten zien we namelijk de nieuwe krachtige onafhankelijke vrouw los van tijd en plaats. Shihadi beeldt daarin zichzelf af als ziener, wijze of keizerin uit de Tarot. Krachtig, statig, onaantastbaar wijs en alziend kijken ze je aan. Prachtige mensen die vertrouwen en liefde uitstralen. Als deze vrouwen ons mochten leiden, dan komt het wel goed. 

ROOTS, Tekeningen van Samah Shihadi is volgens de website van Museum More (Gorssel) vanaf 18 februari nog 196 dagen te zien.

Afgelopen zaterdag was ik in Flingern, Düsseldorf, om galerieën te bezoeken. Düsseldorf heeft een flink aantal galerieën, waarvan de meeste van oudsher in het centrum. Maar, inmiddels ontstaat in de wijk Flingern, ten oosten van de binnenstad, een omvangrijke kunstscene. Het is een samenspel van galerieën, kunstinstituten zoals Philara en door kunstenaars gerunde ruimten. Om beter zichtbaar te zijn hebben de galerieën zich dit jaar verenigd in een gezamenlijke site. 

De Flingern-straten tegen de spoorzone aan vormen een heerlijk levendig buurtje. Restaurantjes, Turkse groentewinkeltjes, bakkers en goede koffie zorgen voor een pallet aan kleuren en geuren. Galerie Cosar is net als de meeste galerieën in Flingern gevestigd in een voormalig winkelpand. “Dat we ons nu gezamenlijk presenteren is een hele goede zet,” vertelt de galeriehoudster. “Het waren onrustige jaren, er kwamen nieuwe galerieën bij, andere sloten de deuren. Mensen weten ons nu weer goed te vinden.” 

Fluwelen doeken en kartonnen sculpturen

Cosar laat tot en met 4 maart werk van de in Berlijn woonachtige Amerikaanse Sara Sizer zien. Sizer schildert op wit fluwelen doeken en dat zie je niet vaak. Door het zachte dikke materiaal loopt de verf uit en gaat het oorspronkelijk door Sizer gecreëerde beeld een eigen leven leiden. Zo ontstaat een prachtig vibrerend geheel. Ik word direct getrokken door de werken Fable en Ark. Het lijkt wel of ik gebouwen in een stad zie, in de witte nevel van de ochtend. 

Galerie Linn Lühn heeft tot en met 11 maart in een verdiepte ruimte achter haar kantoor het werk van de Duitser Florian Baudrexel. Het zijn ruimtelijke vormen, gemaakt van verpakkingskarton. In een mix van gebogen en strakke vlakken ogen ze kwetsbaar en robuust tegelijk. Het meest onder de indruk ben ik van ‘Cabry’, een lichtblauw kartonnen wezen, dat dierlijke vormen lijkt te bezitten en tegelijkertijd alles wegheeft van een opengemaakt trappenhuis. 

Bijzondere vrouw

Als de kunstgeschiedenis niet zo gericht was geweest op mannen, dan had de in 1936 in Chicago geboren fotograaf, schilder, textiel-  en multimediakunstenaar Barbara Kasten veel meer bekendheid genoten. De inhaalslag voor vrouwen kwam eerst goed op gang in de jaren ‘10 van deze eeuw en zo ook voor Karsten. Haar eerste grote solo expositie in de VS was pas in 2015. De inmiddels 86 jarige Kasten is nog volop actief en recent werk van haar hangt tot en met 18 maart in Galerie Kadel Willborn.

Kastens werk straalt een intense belangstelling uit voor architectuur. Vooraan in de galerie hangen sculpturen uit de serie PLAN, die met oude bewapeningsnetten uit de bouw zijn gecreëerd. Achter in de galerie hangen foto’s van installaties die ze in de jaren 80  heeft gebouwd met gekleurd (plexi-)glas en de inzet van spiegels. De foto’s zijn prachtig en door Kasten zelf genomen. Ik had de installaties zelf ook graag gezien, maar volgens de galeriemanager zullen die niet meer bestaan. Als ik weer de straat op stap, bedenk ik me wat deze vrouw allemaal heeft moeten ondernemen om als kunstenaar te worden gezien en erkend. 

Aan het einde van de dag heb ik nog niet eens alle galerieën gehad. Ik mis er nog een paar. Op een zaterdag is het jongleren met de tijd: sommige ruimtes gaan pas om twaalf uur open, andere sluiten alweer om drie uur. Binnenkort maar weer terug naar Flingern en dat is iets om naar uit te kijken.

Zie verder ook: https://www.galerien-flingern.de

Bovenste foto: Straatbeeld, genomen vanuit Galerie Cosar. Met links werk van Sara Sizer

Bartlett is door zijn Londense uitgever op reis gestuurd om nieuwe landschappen op te halen. Pfeiffer en Bartlett hebben elkaar tijdens het reizen ontmoet en besloten een deel van de reis samen om te pakken. In haar dagboek duidt Pfeiffer hem stelselmatig aan als Mister B. 

Te paard

Op de ochtend van 28 mei 1842 wordt ze om 5 uur in de ochtend door de bediende van Mister B opgehaald. Samen gaan ze naar het huis van de Engelse consul. Blijkbaar heeft Bartlett daar onderdak gevonden. Tegen zessen zijn eindelijk de paarden gereed en kunnen ze vertrekken. Ze verlaten de ommuurde stad en passeren direct daarna een waterbron waar het al een drukte van belang is. Daarna volgen de landerijen die door kamelenkaravanen worden doorkruist. Ze rijden door de vlakte van Saron en besluiten uiteindelijk in het dorp Kariet el Aneb (Amwas) hun kampement op te slaan. Hun oorspronkelijke plan, strak 16 uur door te rijden, is te vermoeiend, de zon is genadeloos en het terrein te zwaar. 

Gastvrijheid

De gastvrijheid is groot. ‘Zodra de sjeik van het dorp hoorde dat er Franken bleven overnachten werden ons viert tot vijf gerechten gestuurd, waarvan wij – wat onze smaak betreft – alleen maar de zure melk appetijtelijk vonden. Het overige eten, een mengeling van honing, komkommers, hardgekookte eieren, uien , olie, olijven et cetera schonken wij grootmoedig aan de tolk en de bediende, die er wel raad mee wisten’. Ik lees het met verbazing. De salade die ze hier beschrijft lijkt mij heel smakelijk.

Tegen middernacht besluiten ze alsnog op te breken. Bartlett schat in dat het in de nacht veiliger reizen is. Pfeiffer voelt zich daarbij niet helemaal senang, maar besluit niet te protesteren. Ze is veel te bang dat ze op haar vrouw zijn wordt aangesproken en door Mister B wordt gezien als het zwakke geslacht. De twee bewakers, die de grootmoedige sjeik had gestuurd om het kampement van Pfeiffer en Bartlett te bewaken, kunnen onverrichte zake vertrekken. 

Heilige stad in het halfdonker

‘Ongeveer een uur voordat we Jeruzalem bereikten, opende zich een dal en zagen we lapjes grond met groente,‘ schrijft Pfeiffer. ‘We wisten dat we in de buurt moesten komen. Vlak daarna waren we er allebei van overtuigd dat we de heilige stad zagen liggen, maar door het halfdonker hadden we ons vergist. We moesten eerst nog een hoogte nemen en daarna nog een keer en eindelijk lag daar de Olijfberg voor ons en daarachter Jeruzalem’. Om half vijf in de ochtend houden Pfeiffer en Bartlett halt voor de muren van de stad, de poorten zijn nog gesloten. Klokslag vijf uur worden ze de Bethlehempoort (Jaffapoort) binnengelaten en berijden ze hun paarden door de smalle en op dat vroege uur nog stille straten van de binnenstad.  

2022: Per spoor van Jeruzalem naar Tel-Aviv 

Een reis door de woeste natuur, zoals Pfeiffer die 180 jaar geleden heeft gemaakt is nu ondenkbaar. Het landschap tussen Tel-Aviv en Jeruzalem is grotendeels bebouwd. De afgelopen maand maakte ik samen met mijn dochter de reis in omgekeerde richting, van Jeruzalem naar Tel-Aviv. Sinds december 2019 is tussen die twee steden een rechtstreekse treinverbinding tot stand gekomen. Al snel nadat we het station Jeruzalem Yitzhak Navon hebben verlaten boort de trein zich door een aantal tunnels. De hoogten die Pfeiffer beschrijft zijn bebouwd. In de verte zie je de hoogbouw van de agglomeratie Tel-Aviv al opdoemen. Na ongeveer 20 minuten stopte de trein, halte vliegveld Ben Gurion en 8 treinminuten later sta je in het centrum van Tel-Aviv. Jaffa ligt er om de hoek.

Romantische sfeerbeelden

De kunstenaar Bartlett heeft veel werk nagelaten. Een deel daarvan is gemakkelijk online te vinden. Het zijn prachtige romantische sfeerbeelden. Bijvoorbeeld het werk A camel train before Jerusalem waarbij hij de ommuurde stad Jeruzalem vlak voor zonsopkomst, in een prachtig heuvellandschap weergeeft. En als je goed kijkt, zie je een karavaan met kamelen voorbij komen. Je hebt niet veel verbeelding nodig om te bedenken wanneer hij hiervoor de inspiratie heeft opgedaan. 

De straat langs het water is anno 2022 nog steeds breed en komende vanaf de zeezijde ligt het stadssilhouet er nog bijna net zo bij als toen. Maar Jaffa ligt al lang niet meer in een lieflijk landschap. De oude havenstad is opgeslokt door Tel-Aviv, de tweede stad van Israël. De plek waar toen de kamelen hun last kwamen lossen, is nu een sfeervolle boulevard. Maar het is wel sfeervol met een randje. Je moet dan wel voor lief nemen dat militairen de plek zichtbaar bewaken.

Uitgerolde hoogbouw

Tel-Aviv ontstaat in 1909 als een relatief kleine nederzetting, planmatig uitgerold in de zandduinen ten noorden van Jaffa. Inmiddels heeft de stad rond de 450.000 inwoners. Met de omringende steden meegeteld, die tegen Tel Aviv zijn aangegroeid staat hier een agglomeratie die goed is voor drie miljoen inwoners. Deze stedenvlek bestaat vooral uit hoogbouw. Een bewoner uit 1842 zal zich hier ontheemd voelen. Een religieuze toerist, die een idyllisch en authentiek bijbellandschap zoekt, is hier op de verkeerde plek. 

Witte stad

‘Vergeet vooral niet al die modernistische wijken te bezoeken’, drukt een bevriend architect me op het hart als ik vertel af te reizen naar Tel-Aviv. Ik mompel ‘ja ja, staat op mijn lijstje,’ maar niet met stip, dacht ik erbij. Natuurlijk was ik van plan de Witte Stad te bezoeken, het modernistische deel van de stad, inmiddels tot Unesco monument verklaard en gesticht in de jaren na de tweede oorlog, om de toestroom van migranten op te vangen. Maar ik was veel meer nieuwsgierig naar de andere identiteit die Tel Aviv inmiddels opgeplakt heeft gekregen, die van ‘vegan capital’. 

Vegan Capital

Als voorbereiding op onze reis naar Tel Aviv las ik onder andere het boek ‘TLV Vegan’ van Jigal Krant. Het boek is een hulde aan de kleur van het eten, jonge mensen en rauwe stadsfotografie. En vervolgens de herkenning ter plekke. Overal eethuisjes, borden gevuld met fantastisch eten, bazaars volgepakt met groente en fruit, je ogen krijgen er niet genoeg van en je smaakpapillen ook niet. 

Wij hebben ons vegan kostje vooral bij elkaar gescharreld bij kleine eettentjes waar iedereen van om de hoek ook komt. Op de Carmelmarket aten we bloemkool met tahin uit de oven, iets verderop om de hoek lepelden we elke dag een vegan Malabi weg (plantaardige yoghurt met rozenwater, vruchtensiroop en notencrumble). 

Uit eten met de consul

Ida Pfeiffer gaat uit eten. De plaatsvervangend consul uit Jaffa nodigt haar uit voor een etentje met zijn vrouw en kinderen. Maar ze heeft moeite met de dis: ‘de gerechten spraken me niet aan, ik was nog te Europees om dit eten te waarderen’. Zo vond ze de pilav met vlees te sterk gekruid, de rijst met teveel rozenolie besprenkeld en waren de in het zout ingelegde komkommers bijna niet naar binnen te krijgen. Komkommers, noteert Pfeiffer in haar dagboek, moeten met azijn en olie worden aangeboden. Alleen het platte brood smaakte beter dan verwacht. 

Jong en uitbundig

Tel-Aviv is een uitbundige leefstad. Als een lang lint strekt de stad zich langs het water uit, de zee en het strand zijn altijd onder handbereik. Jong en iets minder jong spelen balspellen op strand. Brede houten vlonders scheiden stad en strand. Vlonders om geriefelijk terrasjes op uit te stallen, om te flaneren, om een feestje te bouwen en niet enkeldiep het zand in te zakken. Het uitbundige terrasleven gaat hand in hand met militairen die overal zichtbaar aanwezig zijn. De muren zitten onder de graffiti, een stil verzet tegen de knellende politieke realiteit. 

Spagaat

Vegan eten is in Tel Aviv niet alleen een daad van dierenliefde of milieubewustzijn, het is ook een alternatieve leefstijl die soms ook een stil protest is tegen de realiteit om te wonen in een land, dat zich zelf in stand houdt met zware repressie. Ik lees het in het boek van Jigal Krant en ik hoor het van een aantal mensen die we spreken. De liefde voor het land knelt; ‘Eerst ontvlucht je het land, want je kan niet meer tegen de politieke realiteit, maar dan wordt reizen zwerven en ben je ontheemd en uiteindelijk keer je terug. Want Israël voelt tegelijkertijd ook als thuis’. Om deze spagaat aan te kunnen moet je je wel kunnen ontladen en je energie richten op iets dat wel hoop biedt, dat wel een verschil kan maken. En Tel Aviv feest, elke dag opnieuw. En ondertussen groeit het aantal veganisten gestaag. 

Rond 1900 is het in de haven van Jaffa een komen en gaan van kamelen bepakt met dit smakelijke exportproduct. Elke sinaasappel liefdevol verpakt in een dun papiertje. Ik kan me die papiertjes nog vaag herinneren. Als de Jaffa’s in de aanbieding waren, kocht mijn moeder ze ook altijd. 

Een blijvertje

De Jaffa is inmiddels grotendeels verdrongen van de markt. Andere soorten lieten zich gemakkelijker telen, oogsten en verpakken. Maar de naam Jaffa is een blijvertje en staat synoniem voor kwaliteit. Op flessen limonade, drankpakjes, chocolade en koekjes wordt nog regelmatig met de naam Jaffa geschermd. In de documentaire “Jaffa, the Orange Clockwork” uit 2009  belicht filmmaker Eyal Sivan een heel ander perspectief: Terwijl de sinaasappel het symbool voor de Joodse onderneming en de staat Israel is, zien de Palestijnen het als het symbool van verlies en vernietiging van hun thuisland.

Zelf naar Jaffa

Nog maar een kleine maand geleden was ik in Jaffa.  Lekker gemaakt door alle met Pfeiffer beleefde digitale avonturen en murw van twee jaren corona lockdown werd het tijd om zelf ook weer op pad te gaan. Samen met mijn reislustige jongste dochter heb ik een week door Israël getrokken. Het was een indrukwekkende reis en het gaf tegelijkertijd een dubbel gevoel. Want hoe verhoud je je tot een land dat is gesticht in de leefruimte van anderen? En in hoeverre mag je van zo’n plek ‘genieten’? We hebben het daar best vaak over gehad. En stel, zeiden we tegen elkaar, als we ook een reis naar Palestina gaan maken. Klopt de reis dan wel voor ons gevoel? Nee denk ik, inmiddels weer thuis, dat is een drogreden en het verandert niets aan de situatie en het leed dat is aangebracht. 

Frankenhotel versus Booking

In de middag van 27 mei 1842 arriveert Pfeiffer in Jaffa. Een Frankenhotel is er niet en ik ben  bang voor een herhaling van zetten. Maar Pfeiffer wendt zich tot de plaatsvervangende Oostenrijkse consul voor raad en hij is zo vriendelijk haar in huis op te nemen. Mijn dochter en ik hadden het 180 jaar later een stuk gemakkelijker. Via Booking hadden we zo een kamer gevonden. De keuze was enorm. Met alleen wel één aantekening: Israël is geen goedkoop land om te verblijven. De prijzen van de kamers liggen stukken hoger dan wat we doorgaans in West Europa gewend zijn.

Op pad met de zoon van de consul

Maar eerst terug naar Ida Pfeiffer die met de zoon van de consul op pad gaat om Jaffa te verkennen. In haar dagboek weer haar gewoonlijke gemopper over de staat waarin ze de stad ervaart: ‘De stad doet wat viezigheid en oneffenheden niet onder voor de steden die ik tot dusver heb gezien. Alleen de straat onderaan bij de zee is breed en geliefd en daar trekken constant beladen en onbeladen kamelen langs’. 

Over de groene omgeving van Jaffa is Pfeiffer veel positiever. Zo is ze erg onder de indruk van alle vruchtbomen die ze ziet en de kanalen die de tuinen doorsnijden. Toen ineens begreep ze ‘hoe alle bomen zonder een verkwikkend regenbuitje er zo fris en mooi konden uitzien’. Maar tegelijkertijd komt de tuttige Weense Pfeiffer ook even om de hoek kijken: ‘Maar het hoofdbestanddeel van onze tuinen ontbreekt hier volledig, namelijk een prachtig gazon met bloemen’. Toen ik dat las, moest ik glimlachen. Werkelijk Pfeiffer, schrijf je dát op? 

Verliefd op het andere

Net als vele van haar tijdgenoten is Pfeiffer in de ban van de ‘Orient’. Met dat verschil, dat zij besloot alleen te reizen, terwijl tijdgenoten er voor kozen om in gezelschap te gaan, zeker als het ging om een pelgrimage naar het heilige land. Voor Pfeiffer is haar solo onderneming een diep verlangen het andere te leren kennen. Om meer gevoel te krijgen bij hoe zij de reis in dit deel van de wereld aanvliegt, ben ik een beetje vooruit gaan lezen in haar dagboek. In de steden die ze gaat bezoeken, kan ik me helemaal vinden, zo zullen we onder andere belanden in Beiroet, Jaffa, Jeruzalem en Damascus. Met al haar bezoekjes aan archeologische en Bijbelse vindplaatsen heb ik weer iets minder. 

Wat me opvalt is dat hoe ‘verliefd’ Pfeiffer ook op het andere is, ze alles maar blijft bezien vanuit haar Weense en westerse superioriteitsgevoel. En terwijl ik door haar reisdagboek blader, irriteer ik me soms aan haar. Of het nu gaat om de bouwcultuur, het uiterlijk van mensen of eetgewoonten, ze heeft altijd wel een opmerking waardoor ze de kwaliteiten ervan automatisch als minder wegzet.  En ik vraag me af wanneer ze die hoogmoed laat vallen. Als je zoveel reist, zoals zij dat heeft gedaan, dan moet je toch snel leren anders te kijken? Ik hoop dat wat dat betreft er snel een knip in haar manier van denken en kijken komt. Want als digitale reisgenoot wil ik eigenlijk wel warme en loyale gevoelens voor haar koesteren. 

Bezinning

Ik heb ook even enkele weken van bezinning ingelast. Ik merk dat ik nog zoek naar de manier waarop ik haar tijdperk en het onze wil vervlechten. En hoe ik de plekken die zij bezoekt, in samenhang kan brengen met het huidige tijdgewricht, zonder in een opsomming van verschillende kleine feitjes te geraken. Een blog heeft per slot van rekening niet al teveel woorden. 

Verder worstel ik met het aspect fake news. Ik verken de plekken die Pfeiffer in 1842 bezoekt, in het nu, maar dan digitaal. Tenzij ik er ben geweest en kan schrijven uit eigen ervaring. Maar niet alles wat ik op het internet zal vinden, zal kloppen of waar of volledig zijn. Ik realiseer me dat het voor kan komen dat ik, nadat ik een blog heb geplaatst, ineens op een betere of meer interessante informatiebron zal stuiten. De kans is groot dat ik daar dan ook iets mee zal willen doen. Zoals nu de oorlog die woedt in Oekraïne. Ik kan niet doorgaan met schrijven en doen alsof het me niet raakt. 

Oorlog

Toen ik aan deze blogreeks begon ging het dagelijkse nieuws bijna alleen maar over de coronapandemie. En plotsklaps gaat al het nieuws over de oorlog die Rusland over Oekraïne heeft uitgestort. Twee maanden geleden nog maar was ik met Pfeiffer op pad in Wenen en schreef ik over de Koude Oorlog, alsof het verleden tijd was. Een maand geleden nog maar verkende ik in deze serie het drielandenpunt Galați (blog 7) met daarin een terloopse opmerking dat het aan Oekraïne grenst. Het was toen best moeilijk digitaal informatie over het reilen en zeilen van Galați te vinden. De meeste hits die ik vond, waren in het Roemeens en daarmee voor mij niet toegankelijk. Maar wat ik toen helemaal niet had verwacht was dat de oorlog van Poetin zo snel zou escaleren. Je hoeft nu maar de naam van Galați en het Engelse woord refugees in te tikken, en de oorlog openbaart zich.

Hoofdfoto: detail werk van Gijs Frieling. Elleboogkerk Amersfoort februari 2022, Onderzoek naar menselijke natuur in toenemende technologische samenleving.

Groene stad

Het Istanbul dat Pfeiffer beschrijft is groen en lommerrijk en verbindt de levenden en de doden: ‘Je kan amper enkele stappen zetten en je komt één of meerdere grafstenen tegen die met cipressen zijn omringd. Hier loopt je constant tussen de levenden en de doden. Maar na 24 uur was ik al aan deze omstandigheid gewend. Vanaf een afstandje gezien geven deze talrijke cipressenhagen de stad een sprookjesachtige betovering.’ 

Constantinopel had in die tijd al ruim 500.000 inwoners. Een flinke stad, omringd door bossen en water. Meerdere keren beschrijft Pfeiffer de rust en de groene ruimte. Dat is nu wel anders. In het Istanbul van vandaag leven ruim 15 miljoen mensen. De metropool heeft veel van het omringende groen opgeslokt.  

De toeristische highlights

Pfeiffer dwaalt ruim 6 weken door Constantinopel. Uiteraard bezoekt ze de hoogtepunten: de bazaar, de Aya Sophia, de Sultan Ahmet Camii (de Blauwe Moskee) en vanzelfsprekend ontbreekt een bezoek aan het Topkapi paleis ook niet. Ze wil alles van de bevolking weten en bezoekt Turkse, Griekse, Joodse en Armeense feesten en religieuze ceremoniën. Ze staat steeds met haar neus vooraan. Ze wordt als alleenreizende Europese vrouw van middelbare leeftijd wel een beetje raar aangekeken, maar niemand ziet haar aanwezigheid, juist ook door haar leeftijd, als een bedreiging.

De Galatabrug

Pfeiffer heeft het in haar dagboek vaak over een brede houten brug, als ze vanuit Pera (Europese aanduiding uit die tijd voor het stadsdeel Galata en Beyoǧlu) de Gouden Hoorn oversteekt naar de oude binnenstad. Dat moet de wereldberoemde Galatabrug zijn. Eens even opzoeken. Hé: die Galatabrug is pas in 1845 gebouwd en Pfeiffer is in 1842 in Constantinopel. Hoe kan dat nou? Over welke houten brug liep zij dan? 

Een vaste oeververbinding over de Gouden Hoorn stond al eeuwen op het verlanglijstje. Zelfs Leonardo da Vinci heeft er in 1502 een ontwerp voor gemaakt, maar dat werd door zijn opdrachtgever, Sultan Bayezid II afgekeurd. Ruim 300 jaar later was het eindelijk zover. In 1836 wordt de Hayratiye brug werd opgeleverd. Een brug van hout, ruim 500 meter lang en drijvend op pontons. Dat moet de brug geweest zijn waar Pfeiffer overheen liep. Een kleine 10 jaar later zou pakweg vijfhonderd meter naar het oosten toe, de eerste versie van de Galatabrug – ook van hout – worden gerealiseerd.

Bomvolle Bosporus

Het realiseren van goede infrastructuurvoorzieningen is in een waterstad als Istanbul een megaklus. De eerste brug over de Bosporus kwam in 1973 tot stand. In 1988 volgde de tweede brug. Maar beide wegen zijn chronisch overbelast. In 2013 werd een treintunnel tussen Europa en Azië geopend en in 2016 volgende een autotunnel. In het gunstigste geval is daarmee de reistijd tussen beide werelddelen met ruim een uur bekort.

En dan de Bosporus zelf. Die kan het groeiende scheepsverkeer bijna ook niet meer aan. 50.000 Schepen per jaar gaan er nu doorheen. Alleen al de hittestress die dat met zich meebrengt is enorm. De doorvaart door de Bosporus is van levensbelang voor landen rondom de Zwarte zee. Daar is zelfs in 1936 het verdrag van Montreux voor afgesloten dat vrije doorvaart ten allen tijde garandeert.  

Map made by Randam. Position canal Istanbul. CC-BY-SA 4.0

Nieuw kanaal: een brug te ver?

De regering Erdogan droomt al ruim tien jaar van het nieuw te bouwen Kanaal Istanbul. 45 Kilometer waterweg die de Zee van Marmara met de Zwarte zee moet verbinden. De nieuwe waterweg moet de overvolle Bosporus ontlasten en kan de grootste zeeschepen aan. Maar daar hangt een stevig kostplaatje aan en zie dat maar eens op te hoesten. Het plan is in ieder geval een deel van de kosten via tol terug te verdienen. Maar ja: de Bosporus zal ook dan nog steeds tolvrij zijn, dus dat schiet niet op. 

En de milieuvoordelen van minder hittestress dan? Tegenstanders zijn zeer bezorgd. De groene longen van Istanbul moeten het hebben van de bossen ten westen van de stad, maar deze dreigen grotendeels te verdwijnen door de verwachte verstedelijking rondom het kanaal. Er is ook grote zorg over de zoetwatervoorziening voor Istanbul zelf, want dat wordt voor een aanzienlijk deel gewonnen in dit nog bosrijke gebied. De groene en lommerrijke betovering die Pfeiffer ooit bij de stad voelde, lijkt ineens heel ver weg. 

Hoofdfoto: Jeanet van Antwerpen, Istanbul, 2021.

Ida Pfeiffer’s travelogues have finally arrived. At long last my journey can begin! When she takes the steamboat at Vienna Kaisermühlen on Tuesday afternoon March 22, 1842, I get on board too. I must say I have to get used to Pfeiffer a bit. She keeps running up and down the deck, crying out at every castle we pass how beautiful it is. And how charming the Danube meanders through the landscape. I am somewhat amazed about our explorer to be, who will visit the most unknown and rough places, but who at the moment is mainly spellbound by the schönen blauen Donau. 

Forgotten times

When you travel along with Pfeiffer like that, you see the region in front of you. The idyllic location of Pressburg (Bratislava), Pest (Budapest) and Belgrad (Belgrade) on the Danube. Sloping hills. Sturdy castles and towns where the Ottoman Empire and the Habsburgs have tested eachother. To us, that is an almost forgotten era, especially after the First and Second World War and especially the Cold War rewrote the history of this area again.

Socialist architecture

Pfeiffer will probably have known Pressburg well. Vienna may have been the capital of the Empire, but in Pressburg – 60 kilometers further on – the Emperor was crowned. In the meantime Pressburg has become Bratislava, is the capital of the Slowak republic, and is a city with two faces. The old town – with the Castle of Bratislava on top of a hill – will still feel familiar to Pfeiffer. But that doesn’t hold true for the other side of the Danube. 

There, around 1970, Petrzalka arose – a highrise area of concrete colossi, completely in socialist architecture. It is the largest of its kind in the whole of Central Europe. Petrzalka houses over a 100.000 inhabitants. When I first drove to Bratislava, I did not know what I was seeing. All these highrises, like endless rows of totem poles in the landscape and only after that the old town appeared on the horizon.

A few years ago I was in Bratislava again and on a sultry hot summer’s day I visited Petrzalka. From the old town you’re there in no time: cross the Danube by tram, get out at the first stop, cross a pathway through a stroke of dry grass and there you’ll bump into the first rows of housing blocks. Concrete towers painted in soft yellow, pink and red. Softening colours to hide the rough material. Crumbling moldings and hardly a living soul on the street because of the heat.

Moving borders

Ìn her time, Pfeiffer is impressed by the transfer activities at the fortified border town of Semlin (Zemun). Here, on the South bank of the Danube, is where her Austria ends. Belgrad, just fifteen minutes by boat further on, is part of the Ottoman Empire. She finds the beautiful location of the city impressive and meticulously studies the mosques from the deck of the boat. ‘It is the first time that I see mosques and minarets,’ she jots down in her diary with enthusiasm. ‘And those that I can see from the deck have a round building covered by a cupula from which two slender minarets rise up like a sort of high and round pillars.’

Of the more than 200 mosques that adorned Ottoman Belgrade at the time, only one remains – the Bajrakli Mosque. A few decades after Pfeiffer had studied the city from her ship, the balance of power in the region shifted again. Belgrade came into the hands of the Serbians once and for all after a period of 400 years of Ottoman rule, interspersed by three interruption when the Austrians managed to recapture the city.

Novi Beograd

A visit to Belgrade has been on my list for a long time. Pfeiffer doesn’t go ashore here, but I am leaving the ship for a small trip. Semlin (Zemun) by now has become a suburb of Belgrade. And close to the picturesque Zemlin – in 1948 in Tito’s Yugoslavia – on a marshy piece of land, one of the most iconic residential areas of socialist architecture was built. When you look at the photos of this part of the city, you would almost think you have landed in the setting of a retro-futurist science fiction movie. Something with a subtitle that says ‘how we saw the future in the past.’ 

But that future is still the present and Novi Beograd (New Belgrade) looks as raw as seventy years ago. If you want a picture of present day Novi Beograd, have a look at The Calvert Journal (digital guide to the New East). In 2020 it featured an article by Jan Doroteo on Novi Beograd with magnificent pictures by Piotr Bedrnaski.

Doroteo: ‘“In Warsaw, where I’m from, most of the residential buildings from the communist era have been turned into kitschy, colourful blocks. Seeing the dense, raw and, desolate modernist architecture, and rediscovering the atmosphere of my childhood made me fall in love with Novi’s neighbourhood.’

Let Pfeiffer admire her fortresses and castles. Personally, I am much more curious for the rough edges of the city. When I end my reconnaissance through Novi Beograd at Block 13, I can just cross the road to the Museum of Contemporary art. 

En de reisdagboeken van Ida Pfeiffer zijn gearriveerd. Eindelijk kan mijn reis beginnen! Als ze op dinsdagmiddag 22 maart 1842 de stoomboot pakt bij het Weense Kaisermühlen, stap ik ook in. Ik moet nog wel een beetje aan Pfeiffer wennen. Ze rent maar over het dek heen en weer, bij elke burcht roepend hoe mooi deze wel niet is. En hoe lieftallig de Donau door het landschap slingert. Ik verbaas me ook wel een beetje over deze ontdekkingsreiziger in spe, die op haar reizen de meest onbekende en rauwe plekken zal gaan bezoeken maar voor het nu vooral in de ban is van de schönen blauen Donau. 

Vergeten tijd

Als je zo meereist met Pfeiffer zie je de regio voor je. De idyllische ligging van Pressburg (Bratislava) Pest (Boedapest) en Belgrad (Belgrado) aan de Donau. Glooiende heuvels. Stoere burchten en stadjes waar het Ottomaanse rijk en de Habsburgers elkaar de maat hebben genomen. Voor ons is dat een bijna vergeten tijdblok, vooral nadat de eerste en de tweede Wereldoorlog en vooral ook de Koude Oorlog de geschiedenis van dit gebied opnieuw hebben herschreven. 

Socialistische architectuur

Pfeiffer zal Pressburg vermoedelijk goed hebben gekend. Wenen was de hoofdstad van het Keizerrijk, maar in Pressburg, 60 kilometer verderop, werd de Keizer gekroond. Pressburg heet inmiddels Bratislava, is de hoofdstad van Slowakije en kent als stad twee gezichten. De oude stad – met het Kasteel van Bratislava boven op een heuvel – zal Pfeiffer nog steeds een bekend gevoel geven. Maar dat geldt niet voor de overzijde van de Donau. 

Daar verscheen rond 1970 Petrzalka, een hoogbouwwijk van betonnen kolossen, geheel onder socialistische architectuur, de grootste in haar soort in Centraal Europa. De wijk biedt onderdak aan ruim 100.000 inwoners. Toen ik voor het eerst richting Bratislava reed, wist ik niet wat ik zag. Deze hoogbouw, als oneindige rijen totems in het landschap, en pas daarna doemde in de verte de oude stad op.

Een paar jaar geleden was ik opnieuw in Bratislava en bezocht ik op een snoeihete zomerdag Petrzalka. Je bent er zo vanuit de oude binnenstad: met een tram de Donau over, bij de eerste halte uitstappen, een looppad door een strook verdroogd gras, en daar dan stuit je tegen de eerste rij woonblokken. Betonnen woontorens, in zacht geel, roze en rood geschilderd. Verzachtende kleuren om het harde materiaal te verhullen. Afgebrokkelde plinten en door de hitte, bijna geen levende ziel op straat. 

Schuivende grenzen

Pfeiffer is in haar tijd onder de indruk van de overslagactiviteiten in het versterkte grensplaatsje Semlin (Zemun). Hier aan de zuidoever van de Donau stopt haar Oostenrijk. Belgrad, een kwartiertje varen verderop, is onderdeel van het Ottomaanse rijk. Ze is onder de indruk van de prachtige ligging van de stad en bestudeert vanaf het dek de moskeeën nauwgezet. ‘Het is de eerste keer dat ik moskeeën en minaretten zie’, noteert ze enthousiast in haar dagboek. ‘En die ik vanaf boord kan zien hebben een rond gebouw bedekt met een koepel waaruit twee slanke minaretten als een soort hoge ronde zuilen schieten’.

Van de ruim 200 moskeeën, die in de tijd van de Ottomanen Belgrado hebben gesierd, is er nu nog maar eentje over, de Bajrakli Moskee. Enkele decennia nadat Pfeiffer de stad vanaf het schip heeft bestudeerd, verschoof het machtsevenwicht in de regio opnieuw. Belgrado kwam toen – na een periode van 400 jaar onder Ottomaanse heerschappij, afgewisseld met een drietal onderbrekingen waarin de Oostenrijkers de stad wisten terug te veroveren – definitief in handen van de Serviërs. 

Novi Beograd

Een bezoek aan Belgrado staat al een tijd op mijn verlanglijstje. Pfeiffer gaat hier niet aan land, maar ik verlaat het schip voor een klein uitstapje. Semlin (Zemun) is inmiddels en buitenwijk van Belgrado. En strak naast het pittoreske Zemun is in 1948 onder het Joegoslavië van Tito, op een moerassig stukje land, een van de meest iconische woonwijken onder socialistische architectuur gebouwd. Als je naar de foto’s van het stadsdeel kijkt, zou je bijna denken dat je je in het decor van een retro-futuristische science fiction film bevindt. Met als ondertitel ‘hoe wij in het verleden de toekomst zagen’. Zoiets.

Maar die toekomst is nog steeds het heden en Novi Beograd staat er nog net zo rauw bij als zeventig jaar geleden. Als je een beeld wilt krijgen van het hedendaagse Novi Beograd, moet je maar eens in the Calvert Journal (digitale gids over het Nieuwe Oosten) gaan kijken. Daar verscheen in 2020 een artikel van Jan Doroteo over Novi Beograd met prachtige foto’s van Piotr Bedrnaski.

Doroteo: ‘In Warschau waar ik vandaag kom, zijn de meeste gebouwen uit het communistische tijdperk veranderd in kitscherige, kleurrijke woonblokken. Maar als ik deze dichtheid zie, deze rauwe en desolate modernistische architectuur, dan ontdek ik opnieuw het gevoel van mijn jeugd en word ik op slag verliefd op Novi Beograd.’

Laat Pfeiffer maar haar burchten en kastelen bewonderen. Ik ben veel meer benieuwd naar de rafelranden van de stad. Als ik mijn verkenning door Novi Beograd eindig bij blok 13, kan ik zo de weg oversteken naar het Museum of Contemporary art.