Eigenlijk heb ik het artikel wel een beetje met verbazing gelezen. Voorpagina nieuws? Maar dit weten we toch wel, dit is toch een beweging die al een tijdje gaande is. Kannibaliseren? Dat is bout uitgedrukt. Alsof er een plots opkomende guerrilla-oorlog gaande is. Kannibaliseren is wel een heel sterk woord voor een beweging die we feitelijk vanaf het moment dat de auto en de supermarkt in de jaren 70 van de vorige eeuw gemeengoed werden zich in eerste instantie heeft voltrokken in de kleine dorpen en nu mede als gevolg van de krimp en de opkomst van internet verkoop, ook in de grotere kernen orde van de dag is.

Centrum Borculo

Dat de Achterhoek – over dat gebied gaat het artikel in de krant met name  – onder de leegstand lijdt, dat is een feit. De leegte en de stilte vallen steeds meer op. Het gaat heel hard en het winkelaanbod dat overblijft oogt saai. Medio augustus maakte ik een wandeling door Borculo. Een prachtig stadje, lommerrijk gelegen aan de Berkel. Ik schrok van de troosteloze aanblik die het stadje de afgelopen zomer bood. Waar is het publiek, waar zijn de toeristen? Het is zomer, hoogseizoen, het zou er druk moeten zijn, de straten zouden gevuld moeten zijn met slenterend en winkelend publiek. Dat was de andere keren dat ik er was in ieder geval wel het geval.

Maar het straatbeeld werd gedomineerd door een detailhandel aanblik dat alles behalve aantrekkelijk kon worden genoemd. Een aantal bekende ketens bepaalden het beeld, schreeuwerige reclame op de ruiten, slecht onderhouden panden en weinig unieke winkeltjes om even lekker rond te snuffelen. Dit gaat hard, realiseerde ik me. Gemiddeld genomen rij ik om de paar jaar naar Borculo om even het kristalmuseum te bezoeken, door de winkelstraten te slenteren en om vervolgens lekker te verpozen op een van de terrasjes aan het water. Of ik met die regelmaat blijf gaan, is nog maar de vraag.

Winkelstraat Borculo

Een lommerrijk stadje met schreeuwerige en slecht onderhouden winkelpanden, dat bijt. Dat pikt ook een toerist niet en die zal daarom ook steeds vaker wegblijven. Weer een extra strop voor de plaatselijke detailhandel. Wat kan de overheid doen? Niet veel. Wellicht wel iets aan de wijze waarop het winkelaanbod zich etaleert. Graag iets minder schreeuwerig en iets meer ingetogen en passend bij de context. Zonder hier te willen beweren dat elk historisch en of lommerrijk stadje zich als een opgepoetst openluchtmuseum zou moeten gaan manifesteren.

In het artikel in de krant wordt wethouder Kroon van Doetinchem aangehaald. Hij zou hebben gezegd dat zijn stad wellicht baat kan hebben bij de bevolkingskrimp, want als de winkels uit de dorpen verdwijnen moeten de klanten wel naar de stad. Maar is dat niet iets te snel gejuicht? Het gaat immers niet alleen om de macht van het getal. Inwoneraantallen zeggen wel veel, maar ook niet alles want de slag is nog lang niet gestreden: Meer mensen zullen het Oosten verlaten (als gevolg van de daling van het voorzieningenniveau en door gebrek aan werkgelegenheid in de regio) en voor hen die blijven of er zich willen vestigen is er keuze te over. De kans is groot dat zij zich zullen laten leiden door de aantrekkelijkheid van bepaalde steden. En in dat kader is juist laatst Doetinchem op het verkeerde lijstje geplaatst:

Straatbeeld Borculo, winkelgebied

In opdracht van de provincie Gelderland heeft de Atlas voor Gemeenten een onderzoek gedaan naar de toekomst van de Gelderse stad. In dat onderzoek worden Arnhem, Nijmegen en Tiel maar ook de kleinere steden Zutphen en Harderwijk aangewezen als steden met een toekomst (multifunctioneel en historisch stadshart) en zullen volgens de onderzoekers Ede, Apeldoorn (beiden relatief nieuw en weinig spannend stadshart) en Doetinchem (te veel last van krimp en wegtrekkende bevolking in de directe omgeving) het heel moeilijk gaan krijgen.

Met andere woorden, we zijn nog maar halverwege het proces. De eerste voltrok zich in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw. De tweede slachting beleven we nu en de Achterhoek zal haar borst nog nat moeten gaan maken voor wat nog gaat komen. Doen grote delen van Oost Nederland over pakweg 20/30 jaar nog wel mee? Zal Oost Nederland niet van het economisch bordje van Nederland afvallen? De regio ligt nu al zo op de rand.

De motivatie van de gemeente Bodegraven-Reeuwijk om in de Jumbo in Reeuwijk de zuil te plaatsen is ingegeven door het feit dat de openingstijden van de bibliotheek in Reeuwijk niet ruim genoeg zijn. Een overheidszuil in een bibliotheek lijkt echter een zo voor de hand liggende ontwikkeling. Maar overheidstaken worden afgebouwd – waaronder de subsidiëring voor bibliotheken – gebouwen worden afgestoten en diezelfde overheid schurkt voor de uitvoering van haar taken niet langer tegen andere door de overheid gefinancierde partners aan, een koers die jarenlang is gevolgd, maar gaat nu uit pragmatische overwegingen zoals langere openingstijden, een alliantie aan met een retail partij. En waarom ook niet?

De Spar en het Rijk gaan gezamenlijk in krimpgebieden aan de slag. Nog zo’n voorbeeld. Ook hier zien we een beweging waarbij retail en overheid samen in een huis kruipen om de burger beter te kunnen bedienen. Maar hier gaat het overduidelijk om een beider belang: om retail en overheidsdiensten blijvend te kunnen aanbieden in krimpregio’s zijn beide partners voornemend gemeentelijke loketfuncties, postkantoren en de bibliotheek vanuit de buurtwinkel aan te bieden. Dat postkantoren bij de retail inkropen, dat kennen we al, maar dat binnen de retail ook de bibliotheek en gemeentelijke loketfuncties worden geïntegreerd, dat is nieuw.

Dat geeft te denken over nieuwe vormen van samenwerking en samensmelting die gaan ontstaan en daarmee de plek van het gemeentehuis in delen van onze samenleving. Een gemeentehuis heeft van oudsher niet alleen een publieke functie, de doorgaans fraaie gebouwen stralen ook macht uit en zijn ook juist door hun imposante verschijning een belangrijke bouwsteen van de plaatselijke identiteit. Dit geldt voor grote steden, maar zeker ook voor kleine gemeenschappen waar het stadhuis ten opzichte van de overige bebouwde omgeving vaak direct opvalt door de statige bouwstijl.

Door gemeentelijke herindelingen zijn al heel wat gemeentehuizen als zodanig niet meer in gebruik. De gebouwen zullen wel blijven bestaan, maar zijn ontdaan van hun oorspronkelijke functie. Hier zien we een nieuwe beweging waarbij de gemeente terug komt, weer dichter op haar burgers, maar niet in de oorspronkelijke behuizing en ook niet in een ander door de overheid gefinancierd publiek gebouw, maar als onderdeel van het huis van een commerciële plaatselijke samenwerkingspartner, in dit geval retail. Een situatie die enkele jaren gelden ondenkbaar zou zijn geweest.

Is leegstand alleen een probleem in Nederland? Nee, het is ook een fenomeen dat onze oosterburen bezighoudt. Vorige week was ik in het Duitse Bocholt, vlak over de grens ter hoogte van Doetinchem en Ulft.

In Bocholt hebben ze een hele originele manier bedacht om leegstand aan de kaak te stellen. Grote leegstaande panden, zij noemen het in hun campagne ‘Schreckensgebäuden’ zijn tijdelijk van top tot teen bedekt met een canvas met daarop honderden foto’s van stadsbewoners. Onder de naam ‘Wir sind Bocholt’ wil de stad met deze campagne de problematiek rondom leegstand aan de kaak stellen.

De campagne roept tevens een identificatie van de bewoners met de eigen stad op en lijkt met de slogan bovenal te willen aangeven dat ze er als stad en bewoners alleen voor staan als het gaat om een richting voor de toekomst te duiden. Verlossing van boven, lees de scheppende hand van het vastgoed en het grote geld, zal de stad niet gaan redden.

Maar wat zal de stad dan wel gaan redden? Gaan de bewoners met elkaar bijvoorbeeld het voormalige Hertie pand een nieuwe invulling geven? Dan zal de eigenaar wel moeten meewerken. Maar hoe dan? Het gaat om schrikbarend veel meters in het A1 winkelgebied. Om even een gevoel neer te zetten zoals een Duits blog het verwoordde: ‘Es gibt Großstädte, Mittel- und Kleinstädte und es gibt Hertiestädte. Hertiestädte sind mittelgroß und haben durch den Rückzug von Hertie einen hässlichen Ort des Leerstands im Zentrum’.

En voor Nederlanders die niet vaak in Duitsland komen: Hertie is een soort mega warenhuis of beter gezegd was, want het concern is inmiddels failliet. Het grootwarenhuis, zoals Duitsland dat kent, komt in Nederland veel minder voor. Grote steden in Nederland hebben een V&D of Bijenkorf, in Duitsland heeft zelfs elke kleine stad een of meerdere grootwarenhuizen. Voor steden met een omvang van Bocholt was een Hertie of vergelijkbaar het vlaggenschip van de stad.

De campagne heeft volgens de organisatoren naast bewustwording tevens als doel lelijke plekken tijdelijk op een vrolijke manier aan te kleden, waardoor de stad attractief lijkt en positieve energie wordt gestimuleerd. Is dat gelukt?

De eerste aanblik van de stad, is die van een opvallende consequente toepassing van de kleur groen ter verfraaiing van openbare gebouwen, straatmeubilair en de talrijke bruggetjes. De stad wordt doorsneden door de Bocholter Aa met daarlangs een lommerlijk fiets annex looppad. Veel naoorlogse bouw in het centrum en de stad komt over als een typisch Duits stadje, zonder al te veel pretentie. Maar de zon scheen die dag, het water kabbelde aantrekkelijk en de terrasjes zaten vol en dan is het leven al gauw goed.

Leegstand valt niet direct op. De foto campagne wel, de foto’s zijn kleurrijk en in eerste instantie denk je dat je langs een etalage van een fotograaf loopt en je besteedt er amper aandacht aan. En bij een volgende ontmoeting denk je nog dat het gaat om het bedekken van een wanstaltige achterkant van een parkeergarage. Tja, waarom ook niet?

Totdat je een paar straten verder voor een joekel van een gebouw staat, van top tot teen bedekt met foto’s. Dan begrijp je ineens dat je al een paar keer langs verhulde leegstand hebt gelopen en dat het in Bocholt best wel heftig is.

En dan stel ik mij Bocholt op een regenachtige dag voor, als de foto’s weer zijn verdwenen, het alom aanwezige obligate likje groene verf de stad nog grauwer doet lijken en de de leegstaande panden, nu nog meer ontzield dan ooit, zich wederom aan je opdringen. Geen beeld om vrolijk van te worden. Alle hens aan dek voor de bewoners van Bocholt om deze stad nieuw elan te geven.

Deze blog is op 24 juli ook geplaatst op de site van de GSRO

Afgelopen vrijdag bezochten we met de GSRO (Gelderse Studiekring Ruimtelijke Ordening) het Ruhrgebied. Het verbaast me altijd weer opnieuw dat dit gebied voor velen een nog zo onbekend gebied is. Berlijn, ja die stad staat wel op ieders mental map en als je zegt dat je een lang weekend naar Berlijn gaat, klinkt dat eenieder heel plausibel in de oren, maar zodra je aangeeft dat je een weekend naar het Ruhrgebied gaat, lijkt het wel alsof je je moet verdedigen.

Het is juist het rauwe van dit gebied, het doorleefde en weer opgepoetste, in combinatie met een aantal bewust aangebrachte grootstedelijke cultuuraccenten waardoor dit gebied juist heel aantrekkelijk is. Het is wel een beetje vergelijkbaar met de tragische schoonheid van Berlijn. Beiden gebieden kennen verlaten bedrijventerreinen, met dat verschil dat de industrie Berlijn na 1945 de rug toekeerde en Berlijn sindsdien is opgesierd met leegstaande vooroorlogse industriële architectuur terwijl de industriële en mijnbouwgeschiedenis van het Ruhrgebied nog tot in de jaren 80 van de vorige eeuw zijn beslag had, met als gevolg dat het gebied nadat de mijnbouw en de staalindustrie ter ziele ging, werd opgescheept met een grote hoeveelheid verlaten terreinen, zwaar vervuild en grotendeels bedekt met aftandse naoorlogse opstal, maar gelukkig – voorzover in WOII niet gebombardeerd – ook doorspekt met resten van vooroorlogse industriële architectuur.

Landschapspark Duisburg Nord

Een aantal decennia geleden was het ook geen pretje het Ruhrgebied te bezoeken. Rokende schoorstenen, grauwe huizen, geschonden steden door de oorlog van hun stadshart beroofd, saai en duf herbouwd en een zwaar vervuilde natuur. Het is een beeld dat velen ooit hebben gezien op doorreis naar het zonnige zuiden en nooit meer van hun netvlies hebben kunnen poetsen. Maar de tijden zijn veranderd.

Het Ruhrgebied anno nu is een speeltuin voor kunstliefhebbers en stadsgekken. Maar ook voor natuurliefhebbers, de natuur neemt terug wat is afgehaald waardoor niet alleen de bebouwde omgeving maar ook de directe omgeving van het riviertje de Ruhr, de naamgever van het gebied en de talrijke kanalen die het gebied doorsnijden, zijn doorspekt van tragieke schoonheid.

Aan een collega van de GSRO en mij de eer om de excursie van afgelopen vrijdag voor te mogen bereiden. Het was niet gemakkelijk een keuze te maken waar naar toe en met wie allemaal in gesprek. GSRO-ers zijn per slot van rekening bijna allemaal stadsgekken en velen van ons komen graag en regelmatig in het Ruhrgebied. Wat is dan wijsheid? Het gebied is feitelijk een grote snoeppot met teveel snoepjes erin en dan is moeilijk kiezen.

Innerhafen Duisburg

We besloten een tipje van het gebied te pakken en alleen een klein stukje van Essen en Duisburg op het programma te zetten en nog bleek de tijd veel te kort. We hadden tijd om een lezing en een korte busexcursie door Essen bij te wonen, verzorgd door vakcollega’s van het Regionalverband Ruhr en tijd om een tweetal lezingen in Duisburg bij te wonen, over de toekomstplannen van de stad en in het bijzonder die van de Innenhafen. Vervolgens hadden we nog een klein beetje tijd voor een korte excursie naar het terrein van de Zeche Zollverein (Unesco erfgoed), het Landschapspark Duisburg Nord, onderdeel van een lint van cultuur en industrieel erfgoed dat het Ruhrgebied van West naar Oost aaneensmeedt en het geschonden stadshart van Duisburg en de opgeknapte Innenhafen te bezoeken. Kortom, een heel vol programma!

Aan kunsttempels zijn we al helemaal niet toegekomen. In Essen was er geen tijd om het prachtige Museum Folkwang te bezoeken, de no 1 trekker van ‘Ruhrgebied, culturele hoofdstad 2010’ en in Duisburg kwamen we al helemaal niet toe aan een van de grootste museums in Europa op het gebied van hedendaagse beeldhouwkunst het Lehmbruckmuseum, laat staan dat we tijd hadden voor bijzondere tentoonstellingen en galerieën verstopt in de rafelige randjes van het gebied, plaatsen waar ik juist ook heel graag kom en die wederom een vergelijk met Berlijn rechtvaardigen. Of de door Christo ingepakte Gasometer in Oberhausen, en dat terwijl we daar zo goed als langs kwamen.

Om de kracht van het gebied nog even in beeld te brengen: de metropool Ruhr is goed voor pakweg 5 miljoen mensen, ter vergelijk in Berlijn wonen 3,5 miljoen personen en de Ruhr-Rijn regio (inclusief Dusseldorf en Keulen) zelfs 10 miljoen mensen. Kortom er ligt een speeltuin voor kunst en stadsliefhebbers op 1 a 2 uur rijden vanaf de Nederlandse grens. Je bent wel gek als je dit gebied links laat liggen en neem de tijd, in een weekend is nog maar een tipje van de sluier opgelicht.

Als er ergens waar de opkomst en neergang van stedelijke landschappen  zichtbaar aanwezig is, is dat wel in het Roergebied in Duitsland. We waren er afgelopen week, ter voorbereiding van een excursie ten behoeve van de GSRO.

Je hoeft alleen maar op het dak van de Gasometer in Oberhausen te gaan staan en een pallet aan menselijke ingrepen ontvouwt zich voor je ogen. Elk stukje grond, zo ver je kan kijken is ooit omgeploegd en heeft een door de mens toegewezen functie gekregen. Hoezeer de mens bouwt voor de tijdelijkheid is pijnlijk aanwezig in dit landschap.

Uitzichtplateau Gasometer Oberhausen

Gretigheid en hebberigheid hebben een stempel op het gebied gedrukt: Aftandse en opgepoetste mijnbouw installaties, sintelbergen, kasten van directiewoningen en kleine optrekjes voor de arbeiders, verlaten terreinen vol met onkruid waar resten van de funderingen nog boven het maaiveld uitsteken, volkstuintjes als groene component tussen al dit stedelijk geweld, de shoppingmall CentroO met een fikse horecaboulevard om het winkelend publiek verpozing te bieden, bruggen die weer een likje verf hebben gekregen, kanalen waarlangs nu fiets- en wandelpaden worden aangelegd en de immer grauw aandoende snelwegen. In een oogopslag 100 jaar stedelijk erfgoed dat de mens aan dit gebied heeft achtergelaten. Wanhoop en hoop voor de toekomst en tussen dit alles neemt de natuur terug wat de mens heeft verlaten.

Gasometer Oberhausen, binnenzijde ingepakt door Christo

Temidden van dit stedelijke geweld staat de Gasometer van Oberhausen. Ooit symboliseerde een dergelijk complex de overwinning van de mens op de natuur. Nu is de Gasometer een expositieruimte. Met grootse exposities die de mens bovenal wijst op de kwetsbaarheid van het bestaan.

Not in my back yard. Het nimby effect zit sterk ingebakken bij velen. Gisteravond organiseerde de gemeente Zutphen een arenaconferentie om samen met aanwezigen te komen tot een aantal optimale varianten inzake de verbouwing van het Broederenkerk/kloostercomplex tot een eigentijds cultuurcomplex.

Hoe krijgen we burgerparticipatie van de grond waarbij het accent ligt op overstijgend denken en niet op het verdedigen van eigen belangen? Maar ook, hoe krijg je vertegenwoordigers uit alle geledingen en leeftijdsklassen aan tafel?

Gisteravond was met name de leeftijdsklasse vanaf 60 jaar en ouder vertegenwoordigd. De jongere mensen in de zaal, waren in functie, ze vertegenwoordigen de gemeente of een andere betrokken partij in de organisatie van de avond. Waar waren de andere leeftijdsgroepen? Zijn alleen 60 plussers geïnteresseerd in een dergelijk cultuurcluster? Dat geloof ik niet. Toch waren op deze avond al helemaal geen jongeren en nagenoeg geen dertig/veertigers afgekomen, ondanks het feit dat deze avond ook wel via social media was aangekondigd. Nu kan het natuurlijk ook zijn dat jonge mensen de gemeente niet volgen via social media. Wat dat betreft valt er nog een wereld te winnen: Op welke wijze betrekt de gemeente de burger bij participatie en hoe zorgen we er met elkaar voor dat alle generaties aan tafel zitten en meedenken?

Burgerzaal, arenaconferentie Broederenklooster

Gisteravond lag de nadruk met name op de stedenbouwkundige invulling van het te realiseren cultuurcluster. Door toevoeging van 1 of twee vleugels nieuwbouw wordt het gemankeerde hof – op dit moment slechts omsloten door twee wanden – weer een besloten kloosterhof en kunnen in het complex zowel de reeds aanwezige functies (de bibliotheek en het Stedelijk Museum) worden gecontinueerd als ook extra functies worden toegevoegd zodat een aantrekkelijk cluster gaat ontstaan zowel voor bewoners als voor toeristen.

Het huidige hof bij het complex biedt ruimte aan het Gideon monument, in 1950 opgericht ter nagedachtenis aan slachtoffers van de tweede wereldoorlog en dit bleek de splijtzwam. Aanwezige bewoners verdeelden zich feitelijk over twee kampen. Vanuit het ene kamp werd een sterke lobby gevoerd feitelijk zo weinig mogelijk aan de plek te veranderen. Deze groep beoogt rust en ruimte om tijdens de nationale dodenherdenking blijvend de mogelijkheid te hebben op deze plek de oorlogsslachtoffers te kunnen herdenken. Verplaatsing van het monument naar een andere door de oorlog verstoorde plek in de stad, is voor deze groep niet aan de orde

De andere groep zoomde niet alleen in op de ruimtelijke varianten die werden aangeboden, maar ook op het nut en noodzaak van de clustering. Maar ook hier, veel eigen deelbelangen waardoor een overstijgend belang niet altijd kon worden bereikt. Daar zit natuurlijk ook de angel, hoe stijg je als belanghebbende boven het niveau van inspraak op de eigen onderdelen uit naar constructieve samenwerking aan het grotere belang? Maar toch, ondanks die angel, wel een aantal rake opmerkingen die als waardevolle aanvullingen op de conceptvarianten door de gemeente konden worden meegenomen.

De avond werd treffend afgesloten door de woorden van een heer op leeftijd. Hij verweet het gros van de aanwezigen dat ze daar enkel en alleen zaten om hun eigen wensen na te jagen, ondanks het feit dat ze nog maar kort van leven hadden en hij hekelde het feit dat ze daarbij al helemaal geen oog hadden voor de belangen, wensen en noden van jongere generaties, de toekomstige gebruikers van het complex. Deze spreker had gelijk. Dat is inderdaad de vraag die deelnemers aan dergelijke bijeenkomsten zich moeten stellen: zit ik hier enkel en alleen voor mijn eigen belang of ben ik in staat ook de belangen van anderen te borgen en vanuit een groter geheel naar het gebeuren te kijken?

Nederland is dit weekend in de ban van vrijwilligerswerk en sociale initiatieven. Zowel de actie NLdoet als de actie Kroonappels hebben deze dagen hun beslag. Het zijn beide initiatieven van het Oranjefonds, het zal dan ook wel geen toeval zijn dat ze daarom gelijk op lopen, zo versterken ze elkaar.

De actie NLdoet kennen we al een aantal jaren maar Kroonappels is nieuw. Ter gelegenheid van de troonswisseling is het Oranjefonds op zoek naar de mooiste sociale initiatieven in het Koninkrijk. Verenigingen en Stichtingen zij massaal opgeroepen mee te dingen. Er zijn drie categorieën: Jeugd, Buurt en Helpende Hand. Dit weekend mag Nederland stemmen, per huishouden kan voor elk van de drie categorieën 1 stem worden uitgebracht binnen de eigen gemeente. De winnaars van elke gemeente mogen vervolgens in de daaropvolgende ronde binnen de eigen regio (provincie of provinciedeel) op elkaar gaan stemmen zodat er uiteindelijk per regio voor elke categorie een winnaar uit te bus komt. En die mogen ook weer op elkaar stemmen zodat er uiteindelijk per categorie 1 winnaar overblijft. Prijzengeld: een Appeltje van Oranje en 50.000 euro.

Rotterdam, Nieuwe Binnenweg, Jules Deelder

Het Oranjefonds laat op haar site weten dat ze duizendenden inzendingen hebben ontvangen. Dat geloof ik onmiddellijk. Nederland telt 408 gemeenten. Als die allemaal al op elke categorie 1 initiatief zouden indienen zou dat al goed zijn voor zo’n 1200 inzendingen. Ik klik lukraak een paar gemeenten aan van verschillende grootte en zie aantallen variërende van een paar, tot enkele tientallen tot ruim 100 ingediende initiatieven per gemeente voorbij komen. Prachtig toch dat alle inzendingen zo zichtbaar zijn? ‘Free publicity’ voor de deelnemers en meer transparantie in de aard en aantallen van de inzendingen kun je je als publieksjury niet wensen. Maar ondertussen zit ik wel snel te rekenen en te vergelijken.

Per gemeente voor elke categorie een winnaar uitroepen die vervolgens doorgaat naar ronde twee? Dat voelt niet eerlijk. Dan hebben initiatieven in grote gemeenten toch veel minder kans om uberhaupt op de shortlist te komen? Afdalende in de spelreglementen blijkt wel dat er een paar correcties zijn aangebracht, met name voor de drie grootste steden. In Amsterdam,  Rotterdam  en Den Haag gaan per categorie respectievelijk 12, 10 en 8 initiatieven door naar de tweede ronde. Waarom geen speciale behandeling voor Utrecht, vraag ik mij dan af. Dat is toch de vierde stad van Nederland en zit qua inwoneraantal zeer ruim boven Eindhoven en Tilburg, respectievelijk de 5e en 6e stad van Nederland.

Actiebanner NLdoet

Utrecht is in deze voorkeursbehandeling wel een beetje de gebeten hond, Den Haag, de derde stad van Nederland kent met 504.000 inwoners 88 ingediende initiatieven en Utrecht, met 320.000 duizend inwoners zelfs 100 initiatieven. Op grond van het spelreglement gaan er vanuit Den Haag dus 8 initiatieven door en vanuit Utrecht maar 1. Dit voelt onrechtvaardig.

Vooraf viel natuurlijk niet te voorzien welke aantallen zouden worden ingediend, maar enkel en alleen een correctie voor de drie grootste steden? En de vierde en daaropvolgende grote steden gelijkscharen met de kleinste gemeenten van Nederland, waar maar een paar duizend inwoners wonen en per categorie soms maar 1 initiatief is ingediend? Daar zou ik niet voor hebben gekozen als ik deze wedstrijd had mogen uitschrijven. Ik zou niet alleen voor de allergrootste drie steden hebben gecorrigeerd, maar ook voor grote steden en de groep middelgrote steden.

Zullen een aantal deelnemers deze ongelijkheid ervaren? Ik denk het wel. Natuurlijk is deze zoektocht naar kroonappels een zeer sympathiek initiatief en meedoen is zondermeer leuk en de moeite waard, het levert immers extra exposure op, maar aangezien er ook een wedstrijdelement is ingebracht, met een aangename prijzenpot van 50.00 euro, wil iedereen wel gelijke kansen hebben in ronde twee te geraken en uiteindelijk te kunnen winnen.

Op 3 januari 2013 verscheen op het on line forum Sociale Vraagstukken een column van Justes Uitermark, bijzonder hoogleraar Samenlevingsopbouw aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Deze column is een weergaven van de lezing  ‘Spontane stedenbouw als politiek’ welke Uitermarkt eind vorig jaar tijdens de bijeenkomst ‘Vormgeven aan de spontane stad’ in Amsterdam heeft uitgesproken.

In deze lezing neemt stelt Uitermark dat als spontane stedenbouw oftewel organische ontwikkeling kans van slagen wil krijgen, ook de machtsverhoudingen en eigendomsverhoudingen in de stad ter discussie moeten worden gesteld.

Hij doet dat aan de hand van de these van de marxistische geograaf David Harvey. Deze stelt dat stedenbouwers meedeinen op de golven van de macht. Niet zozeer als een bewuste keuze, maar feitelijk als een soort onderbewust proces, waarbij ze hun paradigma’s telkens opnieuw aanpassen aan de nieuwe machtsverhoudingen.

Amsterdam, gebouwd voor de leegstand?

Harvey heeft daar een punt, maar ik vind dat daarbij wel moet worden aangetekend dat we stedenbouwers tekort doen door hen alleen verantwoordelijk te stellen. Als totale westerse maatschappij hebben we ons immers ook schuldig gemaakt aan het meebewegen met de economische groei, het consumentisme en het geloof in de maakbare samenleving, op een enkele zonderling na – en de naam zonderling zegt feitelijk al hoe een dergelijke persoon werd gekwalificeerd door de rest van de maatschappij, als afwijkend en niet passend in het geheel.

De officiële Nederlandse planningsgeschiedenis van de afgelopen decennia staat uiterst gedetailleerd en saai omschreven in een stapeltje nota’s voor de ruimtelijk ordening. Uitermark weet deze geschiedenis veel pakkender samen te vatten. Eerst hadden we het masculien modernisme waarin supermannen zoals Corbusier de samenleving top down tot in detail vorm wilden geven. Toen kregen we het bouwen voor de buurt, aangeboden als een soort openbaring, waarbij ook buurtbewoners hun invloed hadden afgedwongen. Vervolgens kregen we de integrale gebiedsontwikkeling, door Uitermark gedefinieerd als stedenbouw voor boekhouders, alles was immers gericht op beheersing. Om tenslotte te belanden bij de spontane stedenbouw, de huidige fase, volgens Uitermark vooralsnog  eerder een pleister voor de aangeslagen boekhouder dan een volwaardig concept waarmee het gewenste evenwicht zou kunnen worden bereikt.

Ik ben het met Uitermark eens dat als de spontane stedenbouw de status van hype wil ontgroeien, machtsverhoudingen en eigendomsverhoudingen in de stad ter discussie moeten worden gesteld zodat het gemakkelijker wordt om gemeenschappelijke ruimtes te creëren en te claimen. Maar ik zou nog een stuk willen toevoegen aan zijn betoog: in de vorige door hem zo fraai gedefinieerde fases was er geld. We willen nu naar bottum up, maar is er wel sprake van macht als er geen geld is om tot uitvoering van gewenste projecten over te kunnen gaan?

Doorgeslagen luxe, ongezond snoep

We zitten in een financiële crisis en de vooruitzichten zijn niet positief. Dat wil zeggen dat we wellicht moeten accepteren dat we met elkaar minder geld hebben uit te geven en dat die situatie niet tijdelijk is maar blijvend. Het voordeel daarvan is vervolgens dat je het op den duur ook geen crisis meer hoeft te noemen.

Het hoe en het wat van een bottum up aanpak roept bij mij in dat licht ook een aantal vragen op. Ik kan mij voorstellen dat bottum up, kleinschalige initiatieven kunnen worden gerealiseerd ondanks de financiële crisis, maar wie is vervolgens verantwoordelijk voor de invulling, aanleg en onderhoud van de openbare ruimte?  Gaan we dat toch maar top down blijven doen en is daar dan wel geld voor?

Het komt mij nu zo voor dat we ons hoofd behoorlijk in het zand steken. We hebben het wel over de gevolgen van de krimp en de kredietcrisis, maar ondertussen schuiven we mindering en matiging nog te gemakkelijk op het bordje van andere  gemeenten of regio’s. Het gevoel van ‘dat overkomt ons toch niet’ overheerst nog alom en als we ons al kunnen voorstellen dat er drastisch moet worden ingegrepen, gaan we er gemakshalve vanuit dat een dergelijke ingreep de verantwoordelijkheid van die andere gemeente is.  We zijn zo gewend aan ons niveau van welvaart dat we ons eigenlijk niet echt kunnen voorstellen dat het ook heel anders zou kunnen gaan worden. Feitelijk kennen we nog maar twee generaties welvaart in Nederland en we doen nu al alsof dat nooit anders is geweest. Resten van antieke steden, ooit hoofdsteden van grootse beschavingen zijn echter het tastbare bewijs dat lang niet alles blijvend is.

De website van het complex is veelbelovend en op grond daarvan had ik een heel levendig geheel verwacht. Dat beeld bleek niet helemaal te kloppen, althans niet op de druilige dagen zo vlak voor de kerst. Slechts een handjevol bezoekers scharrelde over het terrein.

Wat had ik dan wel verwacht? Een omvangrijke horecafunctie in ieder geval. Niet enkel horeca die met name is ingericht op het ontvangen van toeristen die toe zijn aan een klein hapje, maar horeca dat een aantrekkingskracht heeft op bedrijven en bewoners in de regio, horeca waar je graag naar terugkeert om de sfeer en de bijzondere rauwe ambiance. Verder had ik er een behoorlijke omvangrijke creatieve hotspot verwacht, geen broedplaats voor beginners maar eentje die smoelt en een groot electronisch uithangbord waarop de programmering van festivals voor de komende maanden zou worden aangekondigd. In plaats daarvan trof ik het Ruhrmuseum aan, een sfeervolle lunchgelegenheid in de voormalige Kocherei, een tweetal ateliertjes en een ijsbaan welke wegens de te hoge buitentemperatuur niet was geopend.

IJsbaan Zeche Zollverein

Essen mag je wel een beetje vergelijken met Glasgow. Deze stad kende 25 jaar geleden ook veel vervallen wijken met een omvangrijke sociaal economische problematiek, had als stad een zeer negatief imago en kwam absoluut niet voor op de lijst van favoriete stedenreisjes. Hoe anders is dat anno 2012. Glasgow heeft zich in 1990 kandidaat gesteld voor culturele hoofdstad in de hoop op het bekende vliegwieleffect en dat is wonderwel gelukt. Dankzij een stortvloed van free publicity werd het plotsklaps de ‘place to be’ en ging Glasgow zich ontwikkelen tot belangrijke congresstad en geliefde weekendtrip bestemming.

Toen het Ruhrgebied in 2010 culturele hoofdstad was heeft het Zollvereincomplex grote stromen bezoekers getrokken. Het voormalige koolmijnterrein was ter ere van deze happening grondig opgepoetst, het Ruhrmuseum werd toegevoegd en last but not least werden een flink aantal festivals en activiteiten op het terrein georganiseerd. Nu moet het gebied op eigen kracht verder, zonder de financiële budgetten en  bezoekersstromen horende bij de status van culturele hoofdstad.

Toegang Ruhrmuseum

Niet alleen het gebied van de Zollverrein zelf, de hele stad zal zich naar een hoger niveau moeten tillen wil ze net als Glasgow gaan scoren als aantrekkelijke stad en daar schort het nu nog wel een beetje aan in Essen. Met uitzondering van het prachtige Folkwang museum, heeft de stad de bezoeker nog niet echt veel ambiance en sfeer te bieden. Om bijvoorbeeld een Grand Café in Essen zelf te vinden moet er flink worden gezocht. Hoe anders is daarentegen de sfeer in het 30 km verderop gelegen Düsseldorf. Of zoals Frau Meyer van het Büro Stadsentwicklung Essen de situatie beschreef: ‘We brauchen hier nicht nur Lederhosen, aber auch mehr Laptops. Of het een Duitse uitdrukking is, dat weet ik niet, maar ik vond het de lading wel treffend dekken. Maar eerlijk is eerlijk. Glasgow is inmiddels 22 jaar verder. Essen nog maar twee jaar.

Vrijdag 7 december waren we op uitnodiging van het EUKN (European Urban Knowledge Network) te gast in het Duitse Essen en het thema is omgaan met krimp in stedelijke gebieden. Met dat thema zijn we in Essen op de goede plaats, ze zijn daar al jaren ervaringsdeskundige. Met het sluiten van de koolmijnen in de jaren 80 van de vorige eeuw kwam in het Ruhrgebied een vulkaan tot uitbarsting die in een periode van een paar jaar het gehele sociale en economische leven op de kop zette en waarvan nu nog steeds de gevolgen zichtbaar en voelbaar zijn. De stad is sindsdien met 100.000 bewoners gekrompen en dat zijn alleen nog maar cijfers voor Essen, in de omliggende mijnsteden hebben zich vergelijkbare drama’s voltrokken.

Werk, inkomen, huisvesting en verenigingsleven, het werd allemaal geleverd door de mijnen. Maar al deze zekerheden verdwenen ook met de sluiting van de mijnen. Deze ramp heeft zich ook in Nederland voltrokken, in Zuid Limburg, maar het lijkt wel alsof dat uit het collectieve geheugen van Nederland is verdwenen. We doen in Nederland alsof krimp ons nu pas voor het eerst overkomt.

Terwijl de natte sneeuw valt bezoeken we het stadsdeel Essen-Katernberg, waar de Zeche Zollverein ooit haar activiteiten ontplooide. De Zeche Zollverein mag dan wel tot Unesco Werelderfgoed zijn uitgeroepen en met haar rauwe uitstraling toeristen naar zich toelokken, in het stadsdeel zelf is de ontreddering dat door datzelfde Zeche Zollverein is toegebracht nog sterk voelbaar. Bewoners en bezoekersstromen hebben hun eigen ritme en leefwereld, passeren elkaar maar ontmoeten elkaar niet.

Het lijkt wel alsof de tijd in Katernberg stil is gaan staan in de jaren 80. We worden rondgeleid door Frau Meyer van het Büro Stadsentwicklung Essen. In Katernberg zijn al 30 jaar geen nieuwe huizen gebouwd, op een klein woonblokje na dat recent is opgeleverd. Dat is een hele bijzondere gewaarwording. In een stad is toch altijd dynamiek? Absolute stilstand is dus ook mogelijk.

De overheidsprojecten in Katernberg, bedoeld om het sociaal en economisch leven nieuw elan in te blazen hebben iets oubolligs. Ze ademen de sfeer uit van de werk en leefcultuur van een aantal decennia geleden. Design en high tech lijken afwezig. Social media en de flexplekken cultuur zijn er nog niet echt doorgedrongen vertelt Frau Meyer. De plaatselijke ondernemers hebben bovenal behoefte aan fysieke ruimte en de bewoners worden graag voorgelicht via papieren communicatie. Dat betwijfel ik. Hoe zit het dan met de wensen van de jonge generatie bewoners? Wordt daar niet op ingespeeld? Blijkbaar nog niet. Het lijkt een gemiste kans.

Hoe anders is de uitstraling en programmering op de website van de Zeche Zollverein. Zeer eigentijds en verleidelijk voor liefhebbers van kunst en cultuur.  Twee werelden verenigd in één stadsdeel.

Dat de gemeente Essen niet heeft stilgestaan de afgelopen dertig jaar is duidelijk. Er is heel veel werk verzet. Het negatieve imago van de regio is doorbroken. Het Ruhrgebied is in 2010 als culturele hoofdstad van Europa op de kaart gezet en de Zeche Zollverein is tot werelderfgoed verklaart, geen sinecure. Waar vroeger de mijnen voor de bewoners zorgden, is nu die taak al bijna 30 jaar door de overheid overgenomen.

De eerste twee zijn zeer strategische zetten die getuigen van slim handelen. Op het derde punt is koersverandering nodig. De sleutel lijkt te liggen bij de jongere generatie. Daar liggen immers de dwarsverbindingen naar zowel de eigentijdse programmering van de Zeche Zollverrein als de kansen die het nieuwe werken van heden ten dage heeft te bieden.

Dat die dwarsverbindingen gaan komen is ook broodnodig. Niet alleen om weer synergie  in het gebied te realiseren, maar ook omdat de pot met geld, lees subsidie, is opgedroogd. Plaatselijke, regionale en landelijke overheden hebben bijna geen geld meer om dergelijke projecten te financieren en het zijn vooral subsidiegelden geweest waardoor Essen haar getroffen bewoners heeft kunnen helpen, maar ook de stad als geheel weer op de kaart heeft kunnen zetten. Alleen bij Europa, daar is nog geld. Maar hoe te komen aan dat geld als je als plaatselijke of regionale overheid de co-financiering niet kan opbrengen om een projectaanvraag in te dienen, een situatie die niet alleen in Essen opgeld doet, maar voor vele andere steden en regio’s in Europa bittere werkelijkheid begint te worden.

Wellicht dat Europa op den duur haar regels aanpast, maar daar zou ik niet op wachten. Veel beter is het de eigen energie en daarmee de zelfredzaamheid te mobiliseren en eventuele weerstand om te buigen naar werkbare coalities. Uiteraard vergt dat een hele andere attitude, zowel bij burgers, ambtenaren als bestuurders, maar het is geen onmogelijke slag.