Dagexpedities 

De IJsselbiënnale 2023 laat zich niet vangen in één dag. Het zijn talloze dagexpedities, ontdekkingsreizen langs oude cultuurlandschappen, verweesde industriële terreinen en jong IJssellandschap. Nieuw landschap dat het afgelopen decennium is gecreëerd  om de IJssel bij dreigend overstromingsgevaar letterlijk ruimte te geven om water af te voeren. En water hebben we de afgelopen weken gehad. Het kwam met bakken omlaag, niet het ideale weer om een kunstroute als deze te verkennen maar wel tekenend voor het kantelpunt waarop we ons in de relatie mens-natuur bevinden.  

De kwetsbaarheid van vele werken is opvallend. Ze zijn letterlijk van plaatselijke grond gemaakt waardoor we worden gedwongen de kwetsbaarheid van onze verhouding tot grond en daarmee onze aarde, onder ogen te zien. 

Uit grond opgetrokken 

Zo bestaat het werk ‘After nature’ van Leonard van Munster uit een constellatie van doorzichtige buizen gevuld met water, die verbonden worden door stakerige hompen grond getooid met een toef gras. Gezien vanuit de verte, geeft het graskapsel de zandstaken, een bijna menselijk voorkomen. Van Munster neemt ons met zijn installatie mee ‘onder de grond’. Met ons ingrijpen passen we steeds opnieuw de samenstelling van de grond aan, willen we haar reguleren, en ‘verbeteren’. Maar wat wij al jarenlang als ‘verbeteren’ van de natuur zien, is tevens deregulering van diezelfde natuur.  

Het kunstwerk ‘Home’ van Giuseppe Licari staat letterlijk in de uiterwaarden, de uitwijkgrond van een rivier bij hoog water (zie hoofdfoto). Decennialang hebben we uitgerekend daar – tegen beter weten in – uitbreidingswijken van onze steden gepland. Het kunstwerk heeft de vorm van een huisje uit het monopoliespel en is opgetrokken uit plaatselijke zand en rivierklei. Wind, regen en zon hebben invloed en het huis is aan verval onderhevig. De eerste keer dat ik ‘Home’ zag, zat een grote scheur in de gevel en een deel van het dak. Aan de westzijde groeiden gewassen uit het dak. Bij een tweede bezoek was een groot deel van de oostelijke zijde weggegleden.  

De zandvormen die Miriam Knibbeler in haar werk Solastalgia heeft opgetrokken hebben onmiskenbaar de vorm van lichamen. Ze liggen verleidelijk gekruld naast elkaar, beneden aan de dijk. Hier wil de kunstenaar ons verleiden ‘grond’ te zien als een wezenlijk iets. Als onderdeel van wie wij zijn en waartoe wij ons liefdevol moeten verhouden. Als wij de grond begrijpen als een partner, gaan we er dan ook menselijker mee om? Onze bodem zit bomvol leven. Zou je anders naar grond kijken als je wist dat in een kubieke meter grond, gegraven onder natuurlijk grasland, 100.000.000.000.000 bacteriën zitten, 10.000.000.000.000 schimmels, 100.000.000 algen en 1.000.000 rondwormen? Ze zitten daar om jou, mij, de natuur om ons heen gezond en in evenwicht te houden (bron Global Soil Atlas 2015).

Onder de grond en in het licht 

De kunstenaar Em’kal Eyongakpa uit Kameroen neemt je letterlijk mee onder de grond, in het donkerte van een oude leegstaande zeepfabriek in het Sluiskwartier in Deventer. Eyongakpa heeft delen van het gebouw behangen met draden, een bizar en geheimzinnig weefsel. Alsof je wordt ondergedompeld in het wereldwijde ondergrondse schimmelnetwerk. Lage muzikale tonen maken het pulseren van de aarde voor het menselijke oor toegankelijk. De installatie is een totaalervaring van omarmend  duister, van intuïtief ervaren en weten.  

Ook Giny Vos heeft immateriële en onzichtbare fenomenen als thema voor haar kunstwerk gekozen. Maar dan bovengronds. Haar installatie ‘Light Field’ staat op hoge staanders als een taartpunt in de Reeve delta bij Kampen en vangt wind en licht en maakt zonder toepassing van kunstlicht, lichtdeeltjes zichtbaar. Het constante geratel van de bladdelen van de kubusjes die aan het metalen geraamte hangen, de zachte hoge tonen, als de wind met het kunstwerk speelt, hebben tegelijkertijd een waarschuwende ondertoon.  

Net als de eerdere twee IJsselbiënnales ligt ook bij deze editie de focus op de (dreigende) klimaatverandering, hoe wij ons daar als mens toe verhouden en wat dit betekent voor het landschap. Naast de 27 kunstwerken, schragen twee bijzondere erfgoedlocaties, de oude turnhal in Ellecom en de voormalige energiecentrale Harculo (ten zuiden van Zwolle) de biënnale met prachtige groepsinstallaties.

Via het programma Nevengeul zijn ondersteunend aan de Biënnale, exposities te bezoeken. Een helder programmagidsje en bijbehorende routekaarten wijzen de weg. Inmiddels heb ik 20 van de 27 installaties, beide groepsexposities en delen van het programma Nevengeul verkend. En het is verslavend, de resterende 7 installaties wil ik perse ook nog zien. Voor wie nog niet is geweest, je heb nog tot en met 17 september 2023 de tijd om de kunstwerken in de context van het prachtige IJssellandschap en het magische licht van de IJssel te ervaren.

Op de zolderverdieping van Het Langhuis in Zwolle draait een video over de makers van de tentoonstelling Mar Sin Plastico. Ik ben verbijsterd door wat ik hoor. Maar liefs 7% van al het plastic in de wereldzeeën, is afkomstig uit Zuid Spanje. Uit een kassengebied in de provincie Almería waar ze de kassen met plastic overspannen. Plastic, dat achteloos achter de kassen in droge rivierbeddingen wordt gesmeten zodra het stuk is en met hoogwater door de rivieren wordt meegenomen naar de zee.

Afvalplastic

Dus zo’n klein stukje land is verantwoordelijk voor zo’n hoog percentage vervuiling? Als vervolgens wordt verteld dat de EU een groot deel van deze boeren subsidieert, waaronder biologische boeren, val ik stil. Wie houdt hier wie voor de gek? Kunstenares Karin Hoogesteger reisde in de zomer van 2019 naar Zuid Spanje om afvalplastic te verzamelen uit de natuur, afkomstig van de groentekassen in Zuid Spanje. De documentaire op de zolderverdieping laat een deel van die reis zien. Inmiddels hebben 12 Kunstenaars uit Spanje en Nederland een gezamenlijke expositie opgebouwd om het probleem aan de kaak te stellen. In het Langhuis is werk van Hellen Abma, Robert Roelink, Heide Kamps en Karin Hoogesteger te zien.

Je kan van afvalplastic prachtige fragiele kunstwerken maken. Dat laat de expositie ook zien. De lichtheid van het materiaal misleidt. Alsof het onschuldig is. Je propt het zo weg in een la. En het spul weegt en kost bijna niets – althans in valuta – en achtergelaten plastic waait letterlijk en figuurlijk weg. Alsof het niet bestaat. Totdat het hoogwater wordt. Dan hangen de takken en het prikkeldraad er in de uiterwaarden vol mee en stroomt de rest door naar zee. Ook daar getuigt het IJssellandschap een paar keer per jaar van.

Mar Sin Plastico

Mar Sin Plastico is onderdeel van de IJsselbiennale 2021. Naast de expositie in het Langhuis is ook werk van Robert Roeling te zien bij de voormalige elektriciteitscentrale Harculo. Daar staat de Osborne stier, gemaakt van zwart afvalplastic uit de natuur van Spanje. Met de kracht van de stier als symbool om het tij te keren van het plastic tijdperk en de klimaatverandering.

De expositie en de documentaire kwam bij wel binnen. Natuurlijk wil ook ik zo weinig mogelijk plastic gebruiken. En elk zakje plastic dat het huis inkomt wordt gerecycled. En de insteek is ook zoveel mogelijk groente en fruit te eten dat niet meer is voorverpakt (in plastic) en het liefst regionaal verbouwd. Maar ook ik weet niet altijd waar mijn groente en fruit vandaan komt. De videobeelden van Karin Hoogesteger, van een oneindig kassenlandschap, maakten veel indruk en de bergen witte en zwarte plastic langs de weg des te meer. Groente uit Zuid Spanje is vooralsnog voor mij een no go.

We staan voor een roze spiegelende kas in een idyllische groene omgeving. De zon zakt bijna achter de bomen. Achter ons een volkstuinen complex, voor ons een plantenkas waarvan de bodem is bedekt met knalroze pluizige bollen en Marielin Simons, de kunstenares van de installatie ‘Once upun a time’ ons vertelt over haar zorgen. Wat als we straks door overbevolking en klimaatverandering alleen nog maar via high tech methoden ons gewassen kunnen kweken?

Het werk van Simons

We zijn die avond te gast bij een IJsselbiennale special rondom het werk van Simons. Met als start van de avond een tour door het volkstuinencomplex Korte en Lange Voren, gevolgd door een gesprek bij de kas met de kunstenaar. Ondertussen worden we getrakteerd op futuristisch ogende hapjes en drankjes, geserveerd door twee high tech wezens die rechtstreeks vanuit de toekomst naar ons toe zijn gekomen.

Volkstuintjescomplex

Het kunstwerk van Simons is recent verplaatst richting het volkstuintjescomplex want het werk is al een paar keer deels vernield. Eerst stond de roze spiegelende kas als een prachtige eyecatcher boven op de dijk zelf. Met een fantastisch uitzicht over het uiterwaardenlandschap. Met aan de overkant van de IJssel, de windturbines van industrieterrein de Mars en iets verderop het torenlandschap van Zutphen. Maar de verleiding om de glazen panelen in te trappen kon helaas niet door iedereen worden weerstaan. Nu staat de kas een beetje afzijdig van de route en pal naast het volkstuinencomplex. Waardoor er een mooie interactie op gang is gekomen. En de volkstuinders graag een oogje in het zeil houden.

Veranderende tijden

De huurders van de volkstuintjes zien zich door de veranderende tijden ook voor een aantal vraagstukken geplaatst, vertellen ze ons. Waar een deel van de oudere generatie hobbytuinders zich zelf nog als doel stelt de opbrengt te maximaliseren, dus ook werken met stoffen die niet iedereen wenselijk vindt, gaat de voorkeur van een groot aantal huurders, inclusief het bestuur uit naar biologisch bouwen. En wat als je tuiniert voor je rust, en het ook niet erg vindt je planten handmatig te moeten begieten? Terwijl andere huurders zich, nu er steeds vaker langere drogere perioden zijn, automatische bewatering voorstellen. Wat dus lawaai van een aggregaat gaat betekenen.

Ingehaald door onze eigen tijd?

Feitelijk is niets wat het lijkt en voor buitenstaanders lijkt de tijd stil te staan. Maar wat als wij al zijn ingehaald door onze eigen tijd? Met haar installatie vraagt de kunstenaar ons stil te staan bij technologische ontwikkelingen die langzaam en ongemerkt onze wereld transformeren. Waardoor de wereld om ons heen ogenschijnlijk tot een veilige, gereguleerde en efficiënte plek transformeert. Maar is het dat wel? En wat als door overbevolking en klimaatverandering deze processen nog meer worden versneld. Hoe gaan wij ons dan voeden? Kernvraag die zich bij dit alles opdringt is hoe wij ons verhouden tot de natuur en hoe dat wat eerst als comfortabel aanvoelt ons feitelijk harnast en reduceert tot een onderdeel van diezelfde techniek.

De drijvende tuinen van Zutphen

Overleven op de afvalberg

De Waagschaal en het tijdelijke landschap van Noorderhaven