En de reisdagboeken van Ida Pfeiffer zijn gearriveerd. Eindelijk kan mijn reis beginnen! Als ze op dinsdagmiddag 22 maart 1842 de stoomboot pakt bij het Weense Kaisermühlen, stap ik ook in. Ik moet nog wel een beetje aan Pfeiffer wennen. Ze rent maar over het dek heen en weer, bij elke burcht roepend hoe mooi deze wel niet is. En hoe lieftallig de Donau door het landschap slingert. Ik verbaas me ook wel een beetje over deze ontdekkingsreiziger in spe, die op haar reizen de meest onbekende en rauwe plekken zal gaan bezoeken maar voor het nu vooral in de ban is van de schönen blauen Donau. 

Vergeten tijd

Als je zo meereist met Pfeiffer zie je de regio voor je. De idyllische ligging van Pressburg (Bratislava) Pest (Boedapest) en Belgrad (Belgrado) aan de Donau. Glooiende heuvels. Stoere burchten en stadjes waar het Ottomaanse rijk en de Habsburgers elkaar de maat hebben genomen. Voor ons is dat een bijna vergeten tijdblok, vooral nadat de eerste en de tweede Wereldoorlog en vooral ook de Koude Oorlog de geschiedenis van dit gebied opnieuw hebben herschreven. 

Socialistische architectuur

Pfeiffer zal Pressburg vermoedelijk goed hebben gekend. Wenen was de hoofdstad van het Keizerrijk, maar in Pressburg, 60 kilometer verderop, werd de Keizer gekroond. Pressburg heet inmiddels Bratislava, is de hoofdstad van Slowakije en kent als stad twee gezichten. De oude stad – met het Kasteel van Bratislava boven op een heuvel – zal Pfeiffer nog steeds een bekend gevoel geven. Maar dat geldt niet voor de overzijde van de Donau. 

Daar verscheen rond 1970 Petrzalka, een hoogbouwwijk van betonnen kolossen, geheel onder socialistische architectuur, de grootste in haar soort in Centraal Europa. De wijk biedt onderdak aan ruim 100.000 inwoners. Toen ik voor het eerst richting Bratislava reed, wist ik niet wat ik zag. Deze hoogbouw, als oneindige rijen totems in het landschap, en pas daarna doemde in de verte de oude stad op.

Een paar jaar geleden was ik opnieuw in Bratislava en bezocht ik op een snoeihete zomerdag Petrzalka. Je bent er zo vanuit de oude binnenstad: met een tram de Donau over, bij de eerste halte uitstappen, een looppad door een strook verdroogd gras, en daar dan stuit je tegen de eerste rij woonblokken. Betonnen woontorens, in zacht geel, roze en rood geschilderd. Verzachtende kleuren om het harde materiaal te verhullen. Afgebrokkelde plinten en door de hitte, bijna geen levende ziel op straat. 

Schuivende grenzen

Pfeiffer is in haar tijd onder de indruk van de overslagactiviteiten in het versterkte grensplaatsje Semlin (Zemun). Hier aan de zuidoever van de Donau stopt haar Oostenrijk. Belgrad, een kwartiertje varen verderop, is onderdeel van het Ottomaanse rijk. Ze is onder de indruk van de prachtige ligging van de stad en bestudeert vanaf het dek de moskeeën nauwgezet. ‘Het is de eerste keer dat ik moskeeën en minaretten zie’, noteert ze enthousiast in haar dagboek. ‘En die ik vanaf boord kan zien hebben een rond gebouw bedekt met een koepel waaruit twee slanke minaretten als een soort hoge ronde zuilen schieten’.

Van de ruim 200 moskeeën, die in de tijd van de Ottomanen Belgrado hebben gesierd, is er nu nog maar eentje over, de Bajrakli Moskee. Enkele decennia nadat Pfeiffer de stad vanaf het schip heeft bestudeerd, verschoof het machtsevenwicht in de regio opnieuw. Belgrado kwam toen – na een periode van 400 jaar onder Ottomaanse heerschappij, afgewisseld met een drietal onderbrekingen waarin de Oostenrijkers de stad wisten terug te veroveren – definitief in handen van de Serviërs. 

Novi Beograd

Een bezoek aan Belgrado staat al een tijd op mijn verlanglijstje. Pfeiffer gaat hier niet aan land, maar ik verlaat het schip voor een klein uitstapje. Semlin (Zemun) is inmiddels en buitenwijk van Belgrado. En strak naast het pittoreske Zemun is in 1948 onder het Joegoslavië van Tito, op een moerassig stukje land, een van de meest iconische woonwijken onder socialistische architectuur gebouwd. Als je naar de foto’s van het stadsdeel kijkt, zou je bijna denken dat je je in het decor van een retro-futuristische science fiction film bevindt. Met als ondertitel ‘hoe wij in het verleden de toekomst zagen’. Zoiets.

Maar die toekomst is nog steeds het heden en Novi Beograd staat er nog net zo rauw bij als zeventig jaar geleden. Als je een beeld wilt krijgen van het hedendaagse Novi Beograd, moet je maar eens in the Calvert Journal (digitale gids over het Nieuwe Oosten) gaan kijken. Daar verscheen in 2020 een artikel van Jan Doroteo over Novi Beograd met prachtige foto’s van Piotr Bedrnaski.

Doroteo: ‘In Warschau waar ik vandaag kom, zijn de meeste gebouwen uit het communistische tijdperk veranderd in kitscherige, kleurrijke woonblokken. Maar als ik deze dichtheid zie, deze rauwe en desolate modernistische architectuur, dan ontdek ik opnieuw het gevoel van mijn jeugd en word ik op slag verliefd op Novi Beograd.’

Laat Pfeiffer maar haar burchten en kastelen bewonderen. Ik ben veel meer benieuwd naar de rafelranden van de stad. Als ik mijn verkenning door Novi Beograd eindig bij blok 13, kan ik zo de weg oversteken naar het Museum of Contemporary art. 

Aan de rand van Europa

Enkele jaren voordat de Berlijnse muur viel, ging ik voor het eerst naar Wenen. Het was een studiereis georganiseerd door de Utrechtse faculteit Geografie. Wenen had toen een hoog stoffig gehalte – het leek vastgeroest in de tijd. Overal zag je afgebladderde grandeur. Protserige standbeelden. De rijen gevels langs de Ringstrasse rondom de oude binnenstad waren zwart van de uitlaatgassen; op één pand na, dat was gezandstraald en sprong er meteen uit. 

Geschokt

Het centrum werd bevolkt door mensen met geld en was witter dan wit. Buiten het centrum, net voorbij de Ringstrasse, liepen gastarbeiders een lokale krant te venten voor een paar centen. Ik zag grote koppen op de voorpagina waarop stond ‘Ausländer Raus’. We waren geschokt. Onze gids had ons nota bene net verteld dat in een fiks deel van de sociale huursector de sanitaire voorzieningen hopeloos verouderd waren. Soms was er alleen maar een toilet aanwezig. Hij vertelde er beschroomd bij dat deze woningen met name aan de gastarbeiders werden toegewezen.

Eindstation

Die studentenreis naar Wenen heeft bij mij altijd een dubbel gevoel achtergelaten. De kloof tussen arm en rijk voelde groot. Het voelde als het eindstation van Europa en dat was het toen ook. Vlak daarachter begon het Oostblok. Verboden terrein. Terra incognita. 

Maar niets is blijvend. Toen de Koude Oorlog tot een einde kwam en de grenzen weer opengingen, lag daar ineens een heel nieuw deel Europa om te ontdekken. Ondertussen schudde Wenen de stof van zich af en richtte zich weer op.

Katalysator

De val van de muur heeft als een fikse katalysator gewerkt. Op YouTube kwam ik enkele interviews tegen met Maria Vassilakou, de voormalige vice burgemeester van Wenen. Vassilakou verwoordt de Weense strategie als volgt: Door onze plotsklaps centrale positie in het verenigde Europa moesten we direct goede keuzes maken. We groeien met 25.000 inwoners per jaar. Ons uitgangspunt is dat we de belangen van kinderen en hun familie voorop stellen, vanuit de gedachte dat wat goed voor hen is, ook voor de rest van ons werkt.

En daar hoort natuurlijk een stevig stuk vergroening bij. In de praktijk betekent dit voor Wenen dat 50% van het stedelijk gebied groen blijft en een betaalbaar woningaanbod met tenminste 60% sociale huur. En natuurlijk een goed kwalitatief openbaar vervoer. Dat je overigens maar 365 euro per jaar kost, 1 euro per dag. Wie wil dat niet?

Van de troon gestoten

Wenen schoot om hoog in de city-rankings. In 2018 en 2019 stond de stad zelfs op de eerste plaats in de Global Liveability Ranking van de Economist. Maar toen gooide het Coronavirus roet in het eten. Als gevolg van Covid-restricties slaagde de Economist er niet in over 2020 een liveability index aan te leveren. Toen dan eindelijk de nieuwste ranking in 2021 werd gepubliceerd, sloeg deze in als een bom. Wenen was van haar troon gestoten, evenals enkele andere steden die in 2019 nog de hoogste regionen bevolkten.  

Lockdown maatregelen hadden de toegang tot onder andere onderwijs, cultuur en groen beperkt. Wenen schoot van de eerste naar de twaalfde plaats. Vooralsnog heeft Auckland (Nieuw Zeeland,) de fakkel overgenomen. Omringd door zee, en met een verbod op inreizen is Nieuw Zeeland – in ieder geval in 2020 en het grootste gedeelte van 2021 – in staat geweest Covid-19 aan de grens tegen te houden.

Pronkende pauw

In het Carlone Contemporary, onderdeel van het Belvedere Museum kun je op dit moment een geluidsinstallatie van de kunstenaar Volkmar Klien bewonderen. Heel intrigerend hoe Klien het pronkende Wenen verbeeldt. We zien een oude staande klok, getooid met pauwenveren. De tijd tikt verontrustend weg terwijl de klok zich uiteindelijk met zijn eigen veren bedekt.

Covid-19 is tijdelijk – dat hopen we tenminste – en de Liveability index van de Economist is niet de enige toonaangevende ranking. Wenen houdt op haar site een lijstje bij van 16 toonaangevende indexen. In 5 indexen staat Wenen op de 1^e plaats en waar de stad niet op de eerste plaats prijkt, dan nog altijd staat ze jaloersmakend hoog. Ga ze dat maar eens nadoen.

Hoofdfoto: Belvedere, foto Daniel Plan, Unplash Licence