Bartlett is door zijn Londense uitgever op reis gestuurd om nieuwe landschappen op te halen. Pfeiffer en Bartlett hebben elkaar tijdens het reizen ontmoet en besloten een deel van de reis samen om te pakken. In haar dagboek duidt Pfeiffer hem stelselmatig aan als Mister B. 

Te paard

Op de ochtend van 28 mei 1842 wordt ze om 5 uur in de ochtend door de bediende van Mister B opgehaald. Samen gaan ze naar het huis van de Engelse consul. Blijkbaar heeft Bartlett daar onderdak gevonden. Tegen zessen zijn eindelijk de paarden gereed en kunnen ze vertrekken. Ze verlaten de ommuurde stad en passeren direct daarna een waterbron waar het al een drukte van belang is. Daarna volgen de landerijen die door kamelenkaravanen worden doorkruist. Ze rijden door de vlakte van Saron en besluiten uiteindelijk in het dorp Kariet el Aneb (Amwas) hun kampement op te slaan. Hun oorspronkelijke plan, strak 16 uur door te rijden, is te vermoeiend, de zon is genadeloos en het terrein te zwaar. 

Gastvrijheid

De gastvrijheid is groot. ‘Zodra de sjeik van het dorp hoorde dat er Franken bleven overnachten werden ons viert tot vijf gerechten gestuurd, waarvan wij – wat onze smaak betreft – alleen maar de zure melk appetijtelijk vonden. Het overige eten, een mengeling van honing, komkommers, hardgekookte eieren, uien , olie, olijven et cetera schonken wij grootmoedig aan de tolk en de bediende, die er wel raad mee wisten’. Ik lees het met verbazing. De salade die ze hier beschrijft lijkt mij heel smakelijk.

Tegen middernacht besluiten ze alsnog op te breken. Bartlett schat in dat het in de nacht veiliger reizen is. Pfeiffer voelt zich daarbij niet helemaal senang, maar besluit niet te protesteren. Ze is veel te bang dat ze op haar vrouw zijn wordt aangesproken en door Mister B wordt gezien als het zwakke geslacht. De twee bewakers, die de grootmoedige sjeik had gestuurd om het kampement van Pfeiffer en Bartlett te bewaken, kunnen onverrichte zake vertrekken. 

Heilige stad in het halfdonker

‘Ongeveer een uur voordat we Jeruzalem bereikten, opende zich een dal en zagen we lapjes grond met groente,‘ schrijft Pfeiffer. ‘We wisten dat we in de buurt moesten komen. Vlak daarna waren we er allebei van overtuigd dat we de heilige stad zagen liggen, maar door het halfdonker hadden we ons vergist. We moesten eerst nog een hoogte nemen en daarna nog een keer en eindelijk lag daar de Olijfberg voor ons en daarachter Jeruzalem’. Om half vijf in de ochtend houden Pfeiffer en Bartlett halt voor de muren van de stad, de poorten zijn nog gesloten. Klokslag vijf uur worden ze de Bethlehempoort (Jaffapoort) binnengelaten en berijden ze hun paarden door de smalle en op dat vroege uur nog stille straten van de binnenstad.  

2022: Per spoor van Jeruzalem naar Tel-Aviv 

Een reis door de woeste natuur, zoals Pfeiffer die 180 jaar geleden heeft gemaakt is nu ondenkbaar. Het landschap tussen Tel-Aviv en Jeruzalem is grotendeels bebouwd. De afgelopen maand maakte ik samen met mijn dochter de reis in omgekeerde richting, van Jeruzalem naar Tel-Aviv. Sinds december 2019 is tussen die twee steden een rechtstreekse treinverbinding tot stand gekomen. Al snel nadat we het station Jeruzalem Yitzhak Navon hebben verlaten boort de trein zich door een aantal tunnels. De hoogten die Pfeiffer beschrijft zijn bebouwd. In de verte zie je de hoogbouw van de agglomeratie Tel-Aviv al opdoemen. Na ongeveer 20 minuten stopte de trein, halte vliegveld Ben Gurion en 8 treinminuten later sta je in het centrum van Tel-Aviv. Jaffa ligt er om de hoek.

Romantische sfeerbeelden

De kunstenaar Bartlett heeft veel werk nagelaten. Een deel daarvan is gemakkelijk online te vinden. Het zijn prachtige romantische sfeerbeelden. Bijvoorbeeld het werk A camel train before Jerusalem waarbij hij de ommuurde stad Jeruzalem vlak voor zonsopkomst, in een prachtig heuvellandschap weergeeft. En als je goed kijkt, zie je een karavaan met kamelen voorbij komen. Je hebt niet veel verbeelding nodig om te bedenken wanneer hij hiervoor de inspiratie heeft opgedaan. 

De straat langs het water is anno 2022 nog steeds breed en komende vanaf de zeezijde ligt het stadssilhouet er nog bijna net zo bij als toen. Maar Jaffa ligt al lang niet meer in een lieflijk landschap. De oude havenstad is opgeslokt door Tel-Aviv, de tweede stad van Israël. De plek waar toen de kamelen hun last kwamen lossen, is nu een sfeervolle boulevard. Maar het is wel sfeervol met een randje. Je moet dan wel voor lief nemen dat militairen de plek zichtbaar bewaken.

Uitgerolde hoogbouw

Tel-Aviv ontstaat in 1909 als een relatief kleine nederzetting, planmatig uitgerold in de zandduinen ten noorden van Jaffa. Inmiddels heeft de stad rond de 450.000 inwoners. Met de omringende steden meegeteld, die tegen Tel Aviv zijn aangegroeid staat hier een agglomeratie die goed is voor drie miljoen inwoners. Deze stedenvlek bestaat vooral uit hoogbouw. Een bewoner uit 1842 zal zich hier ontheemd voelen. Een religieuze toerist, die een idyllisch en authentiek bijbellandschap zoekt, is hier op de verkeerde plek. 

Witte stad

‘Vergeet vooral niet al die modernistische wijken te bezoeken’, drukt een bevriend architect me op het hart als ik vertel af te reizen naar Tel-Aviv. Ik mompel ‘ja ja, staat op mijn lijstje,’ maar niet met stip, dacht ik erbij. Natuurlijk was ik van plan de Witte Stad te bezoeken, het modernistische deel van de stad, inmiddels tot Unesco monument verklaard en gesticht in de jaren na de tweede oorlog, om de toestroom van migranten op te vangen. Maar ik was veel meer nieuwsgierig naar de andere identiteit die Tel Aviv inmiddels opgeplakt heeft gekregen, die van ‘vegan capital’. 

Vegan Capital

Als voorbereiding op onze reis naar Tel Aviv las ik onder andere het boek ‘TLV Vegan’ van Jigal Krant. Het boek is een hulde aan de kleur van het eten, jonge mensen en rauwe stadsfotografie. En vervolgens de herkenning ter plekke. Overal eethuisjes, borden gevuld met fantastisch eten, bazaars volgepakt met groente en fruit, je ogen krijgen er niet genoeg van en je smaakpapillen ook niet. 

Wij hebben ons vegan kostje vooral bij elkaar gescharreld bij kleine eettentjes waar iedereen van om de hoek ook komt. Op de Carmelmarket aten we bloemkool met tahin uit de oven, iets verderop om de hoek lepelden we elke dag een vegan Malabi weg (plantaardige yoghurt met rozenwater, vruchtensiroop en notencrumble). 

Uit eten met de consul

Ida Pfeiffer gaat uit eten. De plaatsvervangend consul uit Jaffa nodigt haar uit voor een etentje met zijn vrouw en kinderen. Maar ze heeft moeite met de dis: ‘de gerechten spraken me niet aan, ik was nog te Europees om dit eten te waarderen’. Zo vond ze de pilav met vlees te sterk gekruid, de rijst met teveel rozenolie besprenkeld en waren de in het zout ingelegde komkommers bijna niet naar binnen te krijgen. Komkommers, noteert Pfeiffer in haar dagboek, moeten met azijn en olie worden aangeboden. Alleen het platte brood smaakte beter dan verwacht. 

Jong en uitbundig

Tel-Aviv is een uitbundige leefstad. Als een lang lint strekt de stad zich langs het water uit, de zee en het strand zijn altijd onder handbereik. Jong en iets minder jong spelen balspellen op strand. Brede houten vlonders scheiden stad en strand. Vlonders om geriefelijk terrasjes op uit te stallen, om te flaneren, om een feestje te bouwen en niet enkeldiep het zand in te zakken. Het uitbundige terrasleven gaat hand in hand met militairen die overal zichtbaar aanwezig zijn. De muren zitten onder de graffiti, een stil verzet tegen de knellende politieke realiteit. 

Spagaat

Vegan eten is in Tel Aviv niet alleen een daad van dierenliefde of milieubewustzijn, het is ook een alternatieve leefstijl die soms ook een stil protest is tegen de realiteit om te wonen in een land, dat zich zelf in stand houdt met zware repressie. Ik lees het in het boek van Jigal Krant en ik hoor het van een aantal mensen die we spreken. De liefde voor het land knelt; ‘Eerst ontvlucht je het land, want je kan niet meer tegen de politieke realiteit, maar dan wordt reizen zwerven en ben je ontheemd en uiteindelijk keer je terug. Want Israël voelt tegelijkertijd ook als thuis’. Om deze spagaat aan te kunnen moet je je wel kunnen ontladen en je energie richten op iets dat wel hoop biedt, dat wel een verschil kan maken. En Tel Aviv feest, elke dag opnieuw. En ondertussen groeit het aantal veganisten gestaag. 

Rond 1900 is het in de haven van Jaffa een komen en gaan van kamelen bepakt met dit smakelijke exportproduct. Elke sinaasappel liefdevol verpakt in een dun papiertje. Ik kan me die papiertjes nog vaag herinneren. Als de Jaffa’s in de aanbieding waren, kocht mijn moeder ze ook altijd. 

Een blijvertje

De Jaffa is inmiddels grotendeels verdrongen van de markt. Andere soorten lieten zich gemakkelijker telen, oogsten en verpakken. Maar de naam Jaffa is een blijvertje en staat synoniem voor kwaliteit. Op flessen limonade, drankpakjes, chocolade en koekjes wordt nog regelmatig met de naam Jaffa geschermd. In de documentaire “Jaffa, the Orange Clockwork” uit 2009  belicht filmmaker Eyal Sivan een heel ander perspectief: Terwijl de sinaasappel het symbool voor de Joodse onderneming en de staat Israel is, zien de Palestijnen het als het symbool van verlies en vernietiging van hun thuisland.

Zelf naar Jaffa

Nog maar een kleine maand geleden was ik in Jaffa.  Lekker gemaakt door alle met Pfeiffer beleefde digitale avonturen en murw van twee jaren corona lockdown werd het tijd om zelf ook weer op pad te gaan. Samen met mijn reislustige jongste dochter heb ik een week door Israël getrokken. Het was een indrukwekkende reis en het gaf tegelijkertijd een dubbel gevoel. Want hoe verhoud je je tot een land dat is gesticht in de leefruimte van anderen? En in hoeverre mag je van zo’n plek ‘genieten’? We hebben het daar best vaak over gehad. En stel, zeiden we tegen elkaar, als we ook een reis naar Palestina gaan maken. Klopt de reis dan wel voor ons gevoel? Nee denk ik, inmiddels weer thuis, dat is een drogreden en het verandert niets aan de situatie en het leed dat is aangebracht. 

Frankenhotel versus Booking

In de middag van 27 mei 1842 arriveert Pfeiffer in Jaffa. Een Frankenhotel is er niet en ik ben  bang voor een herhaling van zetten. Maar Pfeiffer wendt zich tot de plaatsvervangende Oostenrijkse consul voor raad en hij is zo vriendelijk haar in huis op te nemen. Mijn dochter en ik hadden het 180 jaar later een stuk gemakkelijker. Via Booking hadden we zo een kamer gevonden. De keuze was enorm. Met alleen wel één aantekening: Israël is geen goedkoop land om te verblijven. De prijzen van de kamers liggen stukken hoger dan wat we doorgaans in West Europa gewend zijn.

Op pad met de zoon van de consul

Maar eerst terug naar Ida Pfeiffer die met de zoon van de consul op pad gaat om Jaffa te verkennen. In haar dagboek weer haar gewoonlijke gemopper over de staat waarin ze de stad ervaart: ‘De stad doet wat viezigheid en oneffenheden niet onder voor de steden die ik tot dusver heb gezien. Alleen de straat onderaan bij de zee is breed en geliefd en daar trekken constant beladen en onbeladen kamelen langs’. 

Over de groene omgeving van Jaffa is Pfeiffer veel positiever. Zo is ze erg onder de indruk van alle vruchtbomen die ze ziet en de kanalen die de tuinen doorsnijden. Toen ineens begreep ze ‘hoe alle bomen zonder een verkwikkend regenbuitje er zo fris en mooi konden uitzien’. Maar tegelijkertijd komt de tuttige Weense Pfeiffer ook even om de hoek kijken: ‘Maar het hoofdbestanddeel van onze tuinen ontbreekt hier volledig, namelijk een prachtig gazon met bloemen’. Toen ik dat las, moest ik glimlachen. Werkelijk Pfeiffer, schrijf je dát op? 

Gigantische explosie

Het Beiroet van nu is ver van het Eden van toen, getekend als de stad is door de gevolgen van de gigantische explosie uit 2020. De beelden zijn de hele wereld overgegaan. Je kan het niet hebben gemist. Met ruim 200 doden en meer dan 6.500 gewonden en grootschalige schade aan haven en stad. Beeldvanger op online geplaatste foto’s van de ravage is een kolos van een gebouw, dat half weggeslagen, het gehavende gebied domineert. Deze muur van graansilo’s, 50 meter hoog, zo blijkt achteraf, heeft de stad beschermd tegen nog meer doden en weggeblazen woningen. Een groep bewoners wil dat de gehavende silo’s blijven staan, als stille aanklacht en monument. En terwijl de getroffenen zelf hun beschadigde huizen moeten opknappen – geld is erbij de overheid niet – is tot dusver niemand verantwoordelijk gesteld voor dit vreselijke debacle. 

Een menselijk vrachtje

In 1842 was Beirut nog een klein en overzichtelijk stadje en het werk in de haven werd nog met mankracht verzet. ‘We hadden nauwelijks het anker uitgeworpen, en waren we al door kleine bootjes omringd. Het ging er hier nog veel stormachtiger aan toe als in Constantinopel’. Een groep mannen klimmen de boot in, ‘ halfnaakt’ noteert Pfeiffer. Ze wordt middelpunt van aandacht en iedereen trekt en sjort aan haar. Ze zien haar als een klus en haar afwerende gebaren worden genegeerd. Teneinde raad pakt ze een stok om iedereen op afstand te houden. Toch weet een man haar onverwacht te pakken en over zijn rug te gooien. Om met zijn vrachtje het water in te stappen en haar aan land te brengen. 

Frankenhotel

Pfeiffer heeft het gedurende haar reis in dit gebied over Syrië. Daarmee bedoelt ze pakweg het gebied waar tegenwoordig Libanon, Jordanië, Palestina, Israël en Syrië op de kaart liggen. Heel af en toe gebruikt Pfeiffer ook het begrip Oriënt. Europeanen die verbleven in de Oriënt, noteert Pfeiffer in haar dagboek, worden ter plekke Franken genoemd. En als Europeaan zoek je onderdak in een Frankenhotel. Zo hoort het. 

Geen plek in de herberg

Moe van de reis en bezweet van al het gedoe bij de haven arriveert Pfeiffer bij de herberg van de heer Battista, de enige plek in Beiroet waar Franken terecht kunnen. Ze verheugt zich op een eigen kamer en even geen gedoe. Maar dan volgt een gigantische afknapper. Met twee woorden maakt Battista een einde aan haar dagdromen: ‘Geen plaats!’ Ze kan wel door de grond zakken van ellende. Battista zit het uiteindelijk ook niet lekker. Een vrouw alleen wegsturen, dat voelt niet goed en hij brengt haar onder in de kamer van zijn vrouw en kinderen in de hoop dat hij elders iets voor haar kan regelen. 

Door naar Jaffa

Van het uitrusten en opfrissen komt niets. De kamer is klein, de kinderen zijn druk en er is geen privacy.  Uiteindelijk hakt Pfeiffer de knoop door. Dan maar geen Beirut. Ze gaat diezelfde dag nog terug naar de kade om een boot naar Jaffa te pakken. Zelf ben ik even perplex van dit snelle besluit. Ik had het wel zien zitten om samen met Pfeiffer het Beiroet van 1842 verder te verkennen. Ik ben er rond 1995 ook geweest, en die kennismaking smaakte direct naar meer. Gelukkig lees ik een eindje verder in haar dagboek dat Pfeiffer opnieuw een poging gaat wagen Beiroet aan te doen. Dus dat komt vast wel goed. 

Hoofdfoto: Beirut at sunset, By Yoniw, 19 november 2007, Wikipedia public domain

Tijdmachine

Het zou fijn zijn geweest als we onze rollen voor even hadden kunnen omdraaien. Dan had Pfeiffer meegekund in mijn tijd, want ik ben in Troje geweest als twintiger. Op dat moment wist ik niet zo goed wat ik mij erbij voor moest stellen. Ik zag een droog en dor landschap met enkele uitgegraven muren. Wij bezoekers werden op afstand gehouden en moesten het hebben van onze fantasie. En dat vond ik best wel ingewikkeld. De plaatselijke gids duwde mij een gidsje in de hand met het verzoek medereizigers er in eigen taal uit voor te lezen. Het was een beduimeld werkje maar er stonden wel een paar foto’s in. En dat hielp de verbeelding op gang te brengen. 

Inmiddels is in Troje (2018) een fiks museum verrezen waar je als bezoeker uren kan ronddwalen en waarbinnen het oude Troje herleeft. Door wat ik de laatste dagen allemaal online heb gelezen over Troje, realiseer ik me op welke van geschiedenis doorleefde gronden ik toen moet hebben gestaan. Het was de opmerking van Pfeiffer over de locatie van Troje die mij in eerste instantie triggerde. Want zij is in 1842 heel zeker over de locatie, terwijl de stad pas in 1870 is ‘gevonden’. Hoe valt dat te verklaren? Het kan niet anders dan dat Pfeiffer als jonge vrouw iets mee moet hebben gekregen over de ontdekking van de Schot Charles McLaren. Die had in 1822 al beweerd waar Troje gevonden kon worden. Maar bijna niemand vond zijn verhaal interessant. Ze deden het af als onzin omdat de Illias werd gezien als een verhaal en niet als een waar gebeurde geschiedenis. 

Van held tot boef 

Vijftig jaar later was het zover. In 1870 werd bij de plaats Hisarlik, de locatie die McLaren toen al had aangewezen, de stad daadwerkelijk gevonden. Maar de eer van de ontdekking kreeg hij niet. De ontdekking van Troje is bijna honderd jaar lang de wereld ingegaan als een spannende avonturenroman waarbij de Duitse amateurarcheoloog Schliemann werd gezien als de grote held. 

Nu kijken we heel anders naar zijn rol. We zien een rijke Europeaan die het geld had om 150 gravers in te huren (maar daarmee ook delen van tijdlagen voor altijd heeft vernietigd), een gewiekste handelaar die zich niet wenste te houden aan afspraken met de plaatselijke autoriteiten en een dief die er met een ter plekke gevonden goudschat vandoor is gegaan, zodra hij de kans kreeg. De door Schliemann ontvreemde goudschat wordt toegeschreven aan koning Priamus van Troje en bestaat onder andere uit gouden hoofdtooien en meer dan 8.000 kleine goudornamenten. Tot op de dag van vandaag is de schat van Priamus niet teruggekeerd naar de plek van herkomst. Wat rest uit die tijd zijn foto’s die Schliemann heeft genomen van zijn vrouw, terwijl ze zich heeft getooid met de goudstukken. 

Roofkunst

Na Schliemanns overlijden kwamen de stukken terecht in het museum van Berlijn. Dat vond Schliemann een juiste bestemming en de museumwereld in die tijd ook, maar met de kennis van nu is dat natuurlijk absurd. Tijdens de tweede wereldoorlog werden de stukken, om oorlogsschade te voorkomen, verstopt in de dierentuin van Berlijn. Nadat Berlijn had gecapituleerd namen de Russen de schat mee. Decennialang was niet duidelijk waar de schat was gebleven. Pas in de jaren negentig dook de schat ineens op in Moskou, in het Pushkin museum. En daar zijn de stukken nog, tot op de dag van vandaag. 

Het eigenaarschap van kunststukken is al jaren een hot item. Want van wie zijn eigenlijk al die archeologische topstukken, soms zelfs complete bouwwerken, die westerse archeologen al dan niet tegen het betalen van een vergoeding, hebben meegesleept naar huis? Toen Pfeiffer in de Oriënt verbleef, lagen dit soort steden nog grotendeels verstopt onder de grond en de verzameldrift van westerse archeologen en musea moest nog op gang komen. Denk maar aan het omvangrijke altaar uit Pergamon, meegesleept in 1879. Of de Isjtarpoort uit Babylon, opgegraven rond 1900 en twintig jaar later meegenomen. Beide topstukken staan nu opgebouwd in het Pergamonmuseum in Berlijn. 

Zowel Duitsland als Turkije claimen de schat van Priamus. Maar hoezo moeten deze stukken terug naar Berlijn? Het lijkt mij niet meer dan logisch dat de Schat van Priamus teruggaat naar de regio vanwaar de schat is ontvreemd en dat is het hedendaagse Turkije. Het Museum van Troje is al gebouwd. Nu de schat nog, dan is het beeld weer compleet.

Hoofdfoto: Troje, foto: Quartierlatin 1968, Creative Commons, BY-SA-2.0

Verliefd op het andere

Net als vele van haar tijdgenoten is Pfeiffer in de ban van de ‘Orient’. Met dat verschil, dat zij besloot alleen te reizen, terwijl tijdgenoten er voor kozen om in gezelschap te gaan, zeker als het ging om een pelgrimage naar het heilige land. Voor Pfeiffer is haar solo onderneming een diep verlangen het andere te leren kennen. Om meer gevoel te krijgen bij hoe zij de reis in dit deel van de wereld aanvliegt, ben ik een beetje vooruit gaan lezen in haar dagboek. In de steden die ze gaat bezoeken, kan ik me helemaal vinden, zo zullen we onder andere belanden in Beiroet, Jaffa, Jeruzalem en Damascus. Met al haar bezoekjes aan archeologische en Bijbelse vindplaatsen heb ik weer iets minder. 

Wat me opvalt is dat hoe ‘verliefd’ Pfeiffer ook op het andere is, ze alles maar blijft bezien vanuit haar Weense en westerse superioriteitsgevoel. En terwijl ik door haar reisdagboek blader, irriteer ik me soms aan haar. Of het nu gaat om de bouwcultuur, het uiterlijk van mensen of eetgewoonten, ze heeft altijd wel een opmerking waardoor ze de kwaliteiten ervan automatisch als minder wegzet.  En ik vraag me af wanneer ze die hoogmoed laat vallen. Als je zoveel reist, zoals zij dat heeft gedaan, dan moet je toch snel leren anders te kijken? Ik hoop dat wat dat betreft er snel een knip in haar manier van denken en kijken komt. Want als digitale reisgenoot wil ik eigenlijk wel warme en loyale gevoelens voor haar koesteren. 

Bezinning

Ik heb ook even enkele weken van bezinning ingelast. Ik merk dat ik nog zoek naar de manier waarop ik haar tijdperk en het onze wil vervlechten. En hoe ik de plekken die zij bezoekt, in samenhang kan brengen met het huidige tijdgewricht, zonder in een opsomming van verschillende kleine feitjes te geraken. Een blog heeft per slot van rekening niet al teveel woorden. 

Verder worstel ik met het aspect fake news. Ik verken de plekken die Pfeiffer in 1842 bezoekt, in het nu, maar dan digitaal. Tenzij ik er ben geweest en kan schrijven uit eigen ervaring. Maar niet alles wat ik op het internet zal vinden, zal kloppen of waar of volledig zijn. Ik realiseer me dat het voor kan komen dat ik, nadat ik een blog heb geplaatst, ineens op een betere of meer interessante informatiebron zal stuiten. De kans is groot dat ik daar dan ook iets mee zal willen doen. Zoals nu de oorlog die woedt in Oekraïne. Ik kan niet doorgaan met schrijven en doen alsof het me niet raakt. 

Oorlog

Toen ik aan deze blogreeks begon ging het dagelijkse nieuws bijna alleen maar over de coronapandemie. En plotsklaps gaat al het nieuws over de oorlog die Rusland over Oekraïne heeft uitgestort. Twee maanden geleden nog maar was ik met Pfeiffer op pad in Wenen en schreef ik over de Koude Oorlog, alsof het verleden tijd was. Een maand geleden nog maar verkende ik in deze serie het drielandenpunt Galați (blog 7) met daarin een terloopse opmerking dat het aan Oekraïne grenst. Het was toen best moeilijk digitaal informatie over het reilen en zeilen van Galați te vinden. De meeste hits die ik vond, waren in het Roemeens en daarmee voor mij niet toegankelijk. Maar wat ik toen helemaal niet had verwacht was dat de oorlog van Poetin zo snel zou escaleren. Je hoeft nu maar de naam van Galați en het Engelse woord refugees in te tikken, en de oorlog openbaart zich.

Hoofdfoto: detail werk van Gijs Frieling. Elleboogkerk Amersfoort februari 2022, Onderzoek naar menselijke natuur in toenemende technologische samenleving.

Groene stad

Het Istanbul dat Pfeiffer beschrijft is groen en lommerrijk en verbindt de levenden en de doden: ‘Je kan amper enkele stappen zetten en je komt één of meerdere grafstenen tegen die met cipressen zijn omringd. Hier loopt je constant tussen de levenden en de doden. Maar na 24 uur was ik al aan deze omstandigheid gewend. Vanaf een afstandje gezien geven deze talrijke cipressenhagen de stad een sprookjesachtige betovering.’ 

Constantinopel had in die tijd al ruim 500.000 inwoners. Een flinke stad, omringd door bossen en water. Meerdere keren beschrijft Pfeiffer de rust en de groene ruimte. Dat is nu wel anders. In het Istanbul van vandaag leven ruim 15 miljoen mensen. De metropool heeft veel van het omringende groen opgeslokt.  

De toeristische highlights

Pfeiffer dwaalt ruim 6 weken door Constantinopel. Uiteraard bezoekt ze de hoogtepunten: de bazaar, de Aya Sophia, de Sultan Ahmet Camii (de Blauwe Moskee) en vanzelfsprekend ontbreekt een bezoek aan het Topkapi paleis ook niet. Ze wil alles van de bevolking weten en bezoekt Turkse, Griekse, Joodse en Armeense feesten en religieuze ceremoniën. Ze staat steeds met haar neus vooraan. Ze wordt als alleenreizende Europese vrouw van middelbare leeftijd wel een beetje raar aangekeken, maar niemand ziet haar aanwezigheid, juist ook door haar leeftijd, als een bedreiging.

De Galatabrug

Pfeiffer heeft het in haar dagboek vaak over een brede houten brug, als ze vanuit Pera (Europese aanduiding uit die tijd voor het stadsdeel Galata en Beyoǧlu) de Gouden Hoorn oversteekt naar de oude binnenstad. Dat moet de wereldberoemde Galatabrug zijn. Eens even opzoeken. Hé: die Galatabrug is pas in 1845 gebouwd en Pfeiffer is in 1842 in Constantinopel. Hoe kan dat nou? Over welke houten brug liep zij dan? 

Een vaste oeververbinding over de Gouden Hoorn stond al eeuwen op het verlanglijstje. Zelfs Leonardo da Vinci heeft er in 1502 een ontwerp voor gemaakt, maar dat werd door zijn opdrachtgever, Sultan Bayezid II afgekeurd. Ruim 300 jaar later was het eindelijk zover. In 1836 wordt de Hayratiye brug werd opgeleverd. Een brug van hout, ruim 500 meter lang en drijvend op pontons. Dat moet de brug geweest zijn waar Pfeiffer overheen liep. Een kleine 10 jaar later zou pakweg vijfhonderd meter naar het oosten toe, de eerste versie van de Galatabrug – ook van hout – worden gerealiseerd.

Bomvolle Bosporus

Het realiseren van goede infrastructuurvoorzieningen is in een waterstad als Istanbul een megaklus. De eerste brug over de Bosporus kwam in 1973 tot stand. In 1988 volgde de tweede brug. Maar beide wegen zijn chronisch overbelast. In 2013 werd een treintunnel tussen Europa en Azië geopend en in 2016 volgende een autotunnel. In het gunstigste geval is daarmee de reistijd tussen beide werelddelen met ruim een uur bekort.

En dan de Bosporus zelf. Die kan het groeiende scheepsverkeer bijna ook niet meer aan. 50.000 Schepen per jaar gaan er nu doorheen. Alleen al de hittestress die dat met zich meebrengt is enorm. De doorvaart door de Bosporus is van levensbelang voor landen rondom de Zwarte zee. Daar is zelfs in 1936 het verdrag van Montreux voor afgesloten dat vrije doorvaart ten allen tijde garandeert.  

Map made by Randam. Position canal Istanbul. CC-BY-SA 4.0

Nieuw kanaal: een brug te ver?

De regering Erdogan droomt al ruim tien jaar van het nieuw te bouwen Kanaal Istanbul. 45 Kilometer waterweg die de Zee van Marmara met de Zwarte zee moet verbinden. De nieuwe waterweg moet de overvolle Bosporus ontlasten en kan de grootste zeeschepen aan. Maar daar hangt een stevig kostplaatje aan en zie dat maar eens op te hoesten. Het plan is in ieder geval een deel van de kosten via tol terug te verdienen. Maar ja: de Bosporus zal ook dan nog steeds tolvrij zijn, dus dat schiet niet op. 

En de milieuvoordelen van minder hittestress dan? Tegenstanders zijn zeer bezorgd. De groene longen van Istanbul moeten het hebben van de bossen ten westen van de stad, maar deze dreigen grotendeels te verdwijnen door de verwachte verstedelijking rondom het kanaal. Er is ook grote zorg over de zoetwatervoorziening voor Istanbul zelf, want dat wordt voor een aanzienlijk deel gewonnen in dit nog bosrijke gebied. De groene en lommerrijke betovering die Pfeiffer ooit bij de stad voelde, lijkt ineens heel ver weg. 

Hoofdfoto: Jeanet van Antwerpen, Istanbul, 2021.

Pits and holes

Giurgewo, the main goods transit town of Walachia, is one of those places that are no good according to Pfeiffer. ‘The streets and squares are full of pits and holes, the houses are without any form of decoration and are halfway on the streets or they are standing a meter back,’ so her diary mentions. She means to say that the houses weren’t aligned when they were built, but if that is something that is already bothering you? ‘Curiosity drove us to a wine- and a coffeehouse, but in both we only found sober furniture and the guests there belonged to the poorer classes.’ Pfeiffer obviously has to get used to travelling outside her luxurious and refined Vienna.

Present-day Giurgiu lies in Rumania and I wander around the town online. I find a spacious shopping street with simple shops on street level, paved in grey-white patterns. A bit further on there is a belltower that is still from the time of the Ottomans – Pfeiffer must have run into it. The tower today is surrounded by a small park, at the back of which there are some grey and low housing blocks and across the park a residential block in socialist architectural style. Local football club Atra Giurgiu became Rumanian champions in 2016. Behind the stadium you see the factory chimneys rise up in the sky.

Dirty and miserable

When it comes to Galatz (Galați), Pfeiffer is just as negative: ‘The city promises a lot, but it looks as dirty and miserable as Giurgiu. Most houses are made of wood and clay and covered with straw. Only the houses of the consul and the rich merchants are built of stone. There are coffeehouses aplenty, but if there hadn’t been people outside drinking coffee and smoking tobacco, you wouldn’t have taken these dirty establishments for coffeehouses.’ While I quote Pfeiffer, I am ashamed for the fact that she – as my travelling companion – speaks so condescendingly about these places.

Tripoint

However, in the meantime she is thoroughly enjoying herself, judging from her travelogue. To her, Galati feels like a place where her journey really starts. This is where the merchant ships from East and West meet. The seagulls glide over the squares, you can smell the sea. And then all those languages: ‘This is the point of unison of three great monarchies – those of Austria, Russia and Turkey,’ she proudly notes in her travel diary. 175 years later the place still is a tripoint, only the actors have changed. Galati is now in Rumania, its northeastern municipal border is also the national border with Moldova and the easternmost point borders on Ukraine.

RET trams from Rotterdam

In the meantime in Galați I am surprised about completely different matters than Pfeiffer. Like, in the western part of the city I see seven neighbourhoods that are all called Micro: Micro 13 and 14, Micro 19, 20 and 21 and Micro 39B and 39C. And I wonder: why just these numbers? I haven’t been able to find an answer to that. Photos, however, I have found. I run into pictures of stony neighbourhoods and run down housing blocks. But also of high rise residential towers surrounded by green and friendly looking red apartment blocks.

What I also find about Galați are some photographs with very familiar looking trams. In a blog by Paul van Baarle from 2017 I read why. After the political changes of 1989, over time, a shortage in trams arose. This shortage in equipment could be addressed by taking over older trams from – among others – Berlin, Dresden and Rotterdam. Between 2008 and 2012, 26 trams in all were sold to Galati by the Rotterdam public transport company (RET). 

New age

But everything is subject to change, all of the time. When I speak to Van Baarle via e-mail, he lets me know that at the moment no trams at all are operating in Galați, let alone those from Rotterdam. At the time, the rails are being renovated and new trams have been ordered. And with this a new era for Galati is dawning.

* In 1842 Ida Pfeiffer got on a steamboat in Vienna to Istanbul, not knowing yet that she would eventually make five journeys (around the world). At present I am following her journeys digitally and I am curious what her world from then, looks like now.

Main photo: Paul van Baarle. Tram Galați

*Ida Pfeiffer stapte in 1842 in Wenen op een stoomboot richting Istanbul, nog niet wetende dat ze uiteindelijk vijf (wereld) reizen zou maken. Anno nu volg ik haar reizen digitaal en ben benieuwd hoe haar wereld van toen er nu bij staat.

Kuilen en gaten

Giurgewo, de hoofdstapelplaats van Walachije, is volgens Pfeiffer zo’n plek die niet deugt. ‘De straten en pleinen zitten vol kuilen en gaten, de huizen zijn zonder een enkele versiering en staan half op straat en dan weer een meter terug’, staat in haar dagboek genoteerd. Ze bedoelt dus dat er geen rooilijn wordt aangehouden, maar als je dat al erg vindt? ‘Nieuwsgierigheid dreef ons naar een wijn- en naar een koffiehuis, maar in beide vonden we alleen maar kaal meubilair en de gasten die er waren behoorden tot de armere klassen.’ Pfeiffer moet duidelijk nog wennen aan reizen buiten haar luxe en verfijnde Wenen.

Foto Ivelin Mincov. Historische klokkentoren in Giurgiu CC BY 2.5

Het hedendaagse Giurgiu ligt in Roemenië en ik dwaal een tijdje online rond. Ik vind een ruime winkelstraat met eenvoudige winkels in de plint, geplaveid met grijswitte patronen. Een eindje verderop een klokkentoren die nog uit de tijd van de Ottomanen stamt, Pfeiffer moet er ook tegenaan zijn gelopen. De toren anno nu is omringd door een parkje, met aan de achterzijde grijze lage woonblokken en daar schuin tegenover een woonblok in socialistische bouwstijl. De plaatselijke voetbalclub Atra Giurgiu is in 2016 landskampioen geworden. Achter het stadion zie je fabriekspijpen verrijzen. 

Vies en ellendig

Over Galatz (Galați) spreekt Pfeiffer zich al net zo negatief uit: ‘De stad belooft veel, maar ziet er net zo vies en ellendig uit als Giurgiu. De meeste huizen zijn van hout en leem en zijn met stro gedekt. Alleen het huis van de consul en van de rijke kooplui zijn van steen. Koffiehuizen hebben ze hier zat, maar als er geen mensen buiten hadden gezeten om koffie te drinken en tabak te roken, dat had je deze smerige lokalen niet voor een koffiehuis aangezien’. Terwijl ik Pfeiffer citeer, schaam ik me er bijna voor dat ze – als mijn reisgenoot – zo neerbuigend over deze plaatsen spreekt. 

Drielandenpunt

Maar ondertussen geniet ze toch volop, zo blijkt uit haar verslag. Galați voelt voor haar als een plek waar haar reis echt begint. Hier komen de handelsschepen uit oost en west samen. De meeuwen scheren over de pleinen, je ruikt de zee. En dan al die talen: ‘Dit is het verenigingspunt van drie grote monarchieën, dat van Oostenrijk, Rusland en Turkije’, noteert ze vol trots in haar reisdagboek. De plek is 175 jaar later nog steeds een drielandenpunt, alleen zijn de spelers gewisseld. Galați ligt nu in Roemenië, de noordoostelijke gemeentegrens is tevens de landsgrens met Moldavië en het meest oostelijke puntje van de gemeente grenst aan Oekraïne. 

RET trams uit Rotterdam

Ondertussen verbaas ik me in Galați over hele andere zaken dan Pfeiffer. Zo zie ik in het westen van de stad op de kaart een zevental wijken liggen die allemaal de naam Micro dragen: Micro 13 en 14, Micro 19, 20 en 21 en Micro 39B en 39C. En ik vraag me af waarom alleen deze nummers? Het antwoord heb ik niet kunnen vinden. Fotomateriaal wel. Ik kom afbeeldingen tegen van versteende wijken en aftandse woonblokken. Maar ook van woontorens in het groen en vriendelijk rode appartementsblokken. 

Wat ik ook over Galați aantref zijn enkele foto’s met wel heel bekende trams. Op een blog van Paul van Baarle uit 2017 lees ik het waarom: Na de politieke omwenteling van 1989 is er in Roemenië in de loop van de tijd een tekort aan trams ontstaan. Het tekort aan materieel kon worden opgevuld door de overname van oudere trams uit onder andere Berlijn, Dresden en Rotterdam. Tussen 2008 en 2012 zijn in totaal 26 RET trams vanuit het Rotterdamse vervoersbedrijf over gedaan aan Galați.

Nieuw tijdperk

Maar alles is altijd in verandering. Als ik Van Baarle spreek via de mail laat hij weten dat er op dit moment helemaal geen trams meer rijden in Galați, laat staan die uit Rotterdam. Op dit moment worden de rails vernieuwd en er zijn nieuwe trams besteld. En daarmee breekt ook voor Galați weer een nieuw tijdperk aan.

Hoofdbeeld: Foto Tiaa Monto. Winkelstraat in Giurgiu CC BY-SA.4.0

Plague border

Just past Belgrade, on the northern banks of the Danube, lies the town of Pančevo, ‘’Panscova’, as Pfeiffer notes in her diary on March 26, 1842. ‘is a garrison town and here lies the first quarantine station.’ Just a matter of fact small sentence. No further explanation about the how or why. Only further on in her diary it becomes clear what’s going on. Europe is afraid the plague will enter its borders again via the Ottoman Empire. South of the Danube everyone is regarded as being potentially contaminated. For instance, during her boat trip Pfeiffer is allowed to go ashore and stretch her legs on the north banks of the Danube, but absolutely not on the south bank. In order to make sure that everyone keeps to the rules, Pfeiffer writes down a few days later, a guard accompanies the travellers until the ship will have reached Galatz (Galatį) on the Black Sea.

Poor clothing

Ida Pfeiffer jots down in her travelogue that on the northern banks guards have been posted every two hundred paces. ‘But you would be mistaken to think that they stand on guard. They hang around their posts in poor and torn clothing and often also barefoot.’ The guards stay in a sort of stable with a fireplace in the one corner, a clay oven in the other and a hole in the wall for a window. From the whole tone this piece is written in, it is clear that Ida Pfeiffer wonders whether the Austrian men are up to their task. On Russian territory, Pfeiffer writes sarcastically, at least they wear uniforms. 

She is amazed to see how easily cows, sheep and goats are declared plague-free. ‘When the animals from a contaminated area approach a clean area, the boat which carries the cattle has to stop some forty to sixty paces from the banks. Then every animal is thrown into the water and driven to the banks where people are waiting for them. And after this operation they are supposed to be free from plague,’ a sceptic Pfeiffer writes. 

Handle with pincers

At the port of Galatz a wooden railing separates the incoming and outgoing travellers. ‘The tangle that arises here is big,’ Pfeiffer notes. Orders are yelled, people get pushed back. Others call out that you can’t get near them. Packages may not be handed over, but have to be put on the ground. And a letter which has to be delivered to the other side is handled with pincers.

She gloats over the spectacle that unrolls before her eyes. Until she realizes that on the return trip from her journey she too will be regarded as potentially contaminated and consequently will have to be quarantined. She is not afraid to become ill. ‘This caution appears to me very exaggerated, especially in a time that there is neither plague nor any other contagious disease in Turkey.’

Six Habsburg Feet

Christian Promitzer is a historian at the University of Graz who has done research into social distancing in times of pandemic in the Habsburg Empire. Among other things, he describes what happens at quarantine stations. Packages were kept there for a certain period of time, but travellers too had to sit out their quarantine there. They were put together in groups. When taking a walk in the courtyard, it was not allowed to touch someone from another group. If that did happen, the group that was further in the quarantine process could start all over again. There was also a procedure for mail. Pfeiffer already saw a letter being handled with pincers. Promitzer tells what happens next: ‘The letters were perforated and steamed. The instrument with which they were handled was the so-called Kontumaz (quarantine) fork. Even now, with letters from those days, you can see the cuts.

Vreden, Germany. Quick test centre at the border, summer of 2021

On the road

Suppose I were to make this trip from Vienna now. Would I get to the Black Sea without too much fuss? I have my vaccinations and my booster, so Austria will let me in. Slowakia, Hungary and Rumania are yellow on my travel map. No problem. Serbia is an orange country for Dutch people: only necessary travel is allowed. Maybe the last bit, from Galatį to the Black Sea is the most hazardous part of the journey. Here, the northern banks of the Danube border on Ukraine and with the threat of war from Russia you would rather not be there at the moment. 

Main photo: Kunsthalle Düsseldorf. The Dutch museums face an obligatory lockdown at the end of 2021, Germany’s museums are open.