Als je de expositieruimte van de Kunsthalle Lingen betreedt, word je direct gegrepen door het iriserend licht dat van het werk van de uit Ethiopië afkomstige kunstenaar Robel Temesgen af straalt. In zijn expositie Faces of Stories vallen grote rollen papier vanuit de ruimte en langs de muren omlaag. Sprankelende en tintelende kleuren stralen je tegemoet, omarmen en koesteren.  

De thema’s communicatie, connectie en verbinding lopen als een rode draad door het werk van Temesgen. Maar, dan wel vanuit het fysieke menselijke contact (aandacht voor elkaar en samenkomst) en vanuit spirituele plekken waar beschermgeesten ons veiligheid kunnen bieden. Temesgen groeide op in het noorden van Ethiopië, binnen de Amhaarse gemeenschap. Het begrip Adbar staat voor de Amharen synoniem voor beschermgeest. Adbar kan zich voordoen in de verschillende elementen van het natuurlijk landschap, zoals bomen of water, maar ook in rotsen.

Fantasielandschappen

Temesgen creëert fantasielandschappen door al deze elementen, in verschillende staten van versmelting tot een wervelend, zinderend, surrealistisch en tegelijkertijd liefdevol geheel te verwerken. Door het kleurgebruik en het iriserende licht dat de werken uitstralen, word je gegrepen, ben je in de ban van het goede, voel je je geborgd en één met de natuur. Dit is zo’n tentoonstelling die aan je blijft kleven. Die je telkens opnieuw weer wilt zien. Als ik de tentoonstellingen die ik het afgelopen jaar heb gezien zou gaan ranken, staat ‘Faces of Stories’ zondermeer in mijn top 3. 

Social media en hedendaagse communicatie hebben de wereld opengebroken. Maar Temesgen waarschuwt ons voor de oppervlakkigheid en het misbruik dat daar mee samengaat. Als we elkaar niet blijven vertellen wat er speelt, hoe het echt met ons gaat, raken we feitelijk verblind en verliezen we het zicht op de werkelijkheid en daarmee onze verbinding met elkaar. 

Lingen

Het stadje Lingen, een beetje verstopt in de periferie van Nedersaksen, is niet heel bekend en daarmee de Kunsthalle Lingen bij velen ook niet. De Kunsthalle zelf is gevestigd in een oud industrieel complex. Ooit lag ten westen van het station Lingen een zeer uitgestrekt rangeerterrein vol met fabriekshallen. Een aantal van deze hallen, architectonische hoogstandjes, zijn gelukkig bewaard gebleven en een van deze hallen is tot kunsthal omgevormd. De kleurrijke werken van Temesgen en de lichtval in dit oude fabriekspand smeden zich aaneen en vormen tezamen een hechte liaison.

Sinds 1983 wordt in Lingen om de paar jaar de Lingen Art Prize toegekend. In 2022 viel deze ten deel aan Robel Temesgen. Als je in 2017 in Berlijn was, heb je misschien zijn werk al eerder gezien. Zo niet, dan is dit vooralsnog je laatste kans, tenzij je binnenkort naar Oslo gaat. De expositie Faces of Stories (3 december 2022- 26 februari 2023) draait nog twee dagen! 

Tijdmachine

Het zou fijn zijn geweest als we onze rollen voor even hadden kunnen omdraaien. Dan had Pfeiffer meegekund in mijn tijd, want ik ben in Troje geweest als twintiger. Op dat moment wist ik niet zo goed wat ik mij erbij voor moest stellen. Ik zag een droog en dor landschap met enkele uitgegraven muren. Wij bezoekers werden op afstand gehouden en moesten het hebben van onze fantasie. En dat vond ik best wel ingewikkeld. De plaatselijke gids duwde mij een gidsje in de hand met het verzoek medereizigers er in eigen taal uit voor te lezen. Het was een beduimeld werkje maar er stonden wel een paar foto’s in. En dat hielp de verbeelding op gang te brengen. 

Inmiddels is in Troje (2018) een fiks museum verrezen waar je als bezoeker uren kan ronddwalen en waarbinnen het oude Troje herleeft. Door wat ik de laatste dagen allemaal online heb gelezen over Troje, realiseer ik me op welke van geschiedenis doorleefde gronden ik toen moet hebben gestaan. Het was de opmerking van Pfeiffer over de locatie van Troje die mij in eerste instantie triggerde. Want zij is in 1842 heel zeker over de locatie, terwijl de stad pas in 1870 is ‘gevonden’. Hoe valt dat te verklaren? Het kan niet anders dan dat Pfeiffer als jonge vrouw iets mee moet hebben gekregen over de ontdekking van de Schot Charles McLaren. Die had in 1822 al beweerd waar Troje gevonden kon worden. Maar bijna niemand vond zijn verhaal interessant. Ze deden het af als onzin omdat de Illias werd gezien als een verhaal en niet als een waar gebeurde geschiedenis. 

Van held tot boef 

Vijftig jaar later was het zover. In 1870 werd bij de plaats Hisarlik, de locatie die McLaren toen al had aangewezen, de stad daadwerkelijk gevonden. Maar de eer van de ontdekking kreeg hij niet. De ontdekking van Troje is bijna honderd jaar lang de wereld ingegaan als een spannende avonturenroman waarbij de Duitse amateurarcheoloog Schliemann werd gezien als de grote held. 

Nu kijken we heel anders naar zijn rol. We zien een rijke Europeaan die het geld had om 150 gravers in te huren (maar daarmee ook delen van tijdlagen voor altijd heeft vernietigd), een gewiekste handelaar die zich niet wenste te houden aan afspraken met de plaatselijke autoriteiten en een dief die er met een ter plekke gevonden goudschat vandoor is gegaan, zodra hij de kans kreeg. De door Schliemann ontvreemde goudschat wordt toegeschreven aan koning Priamus van Troje en bestaat onder andere uit gouden hoofdtooien en meer dan 8.000 kleine goudornamenten. Tot op de dag van vandaag is de schat van Priamus niet teruggekeerd naar de plek van herkomst. Wat rest uit die tijd zijn foto’s die Schliemann heeft genomen van zijn vrouw, terwijl ze zich heeft getooid met de goudstukken. 

Roofkunst

Na Schliemanns overlijden kwamen de stukken terecht in het museum van Berlijn. Dat vond Schliemann een juiste bestemming en de museumwereld in die tijd ook, maar met de kennis van nu is dat natuurlijk absurd. Tijdens de tweede wereldoorlog werden de stukken, om oorlogsschade te voorkomen, verstopt in de dierentuin van Berlijn. Nadat Berlijn had gecapituleerd namen de Russen de schat mee. Decennialang was niet duidelijk waar de schat was gebleven. Pas in de jaren negentig dook de schat ineens op in Moskou, in het Pushkin museum. En daar zijn de stukken nog, tot op de dag van vandaag. 

Het eigenaarschap van kunststukken is al jaren een hot item. Want van wie zijn eigenlijk al die archeologische topstukken, soms zelfs complete bouwwerken, die westerse archeologen al dan niet tegen het betalen van een vergoeding, hebben meegesleept naar huis? Toen Pfeiffer in de Oriënt verbleef, lagen dit soort steden nog grotendeels verstopt onder de grond en de verzameldrift van westerse archeologen en musea moest nog op gang komen. Denk maar aan het omvangrijke altaar uit Pergamon, meegesleept in 1879. Of de Isjtarpoort uit Babylon, opgegraven rond 1900 en twintig jaar later meegenomen. Beide topstukken staan nu opgebouwd in het Pergamonmuseum in Berlijn. 

Zowel Duitsland als Turkije claimen de schat van Priamus. Maar hoezo moeten deze stukken terug naar Berlijn? Het lijkt mij niet meer dan logisch dat de Schat van Priamus teruggaat naar de regio vanwaar de schat is ontvreemd en dat is het hedendaagse Turkije. Het Museum van Troje is al gebouwd. Nu de schat nog, dan is het beeld weer compleet.

Hoofdfoto: Troje, foto: Quartierlatin 1968, Creative Commons, BY-SA-2.0

Verliefd op het andere

Net als vele van haar tijdgenoten is Pfeiffer in de ban van de ‘Orient’. Met dat verschil, dat zij besloot alleen te reizen, terwijl tijdgenoten er voor kozen om in gezelschap te gaan, zeker als het ging om een pelgrimage naar het heilige land. Voor Pfeiffer is haar solo onderneming een diep verlangen het andere te leren kennen. Om meer gevoel te krijgen bij hoe zij de reis in dit deel van de wereld aanvliegt, ben ik een beetje vooruit gaan lezen in haar dagboek. In de steden die ze gaat bezoeken, kan ik me helemaal vinden, zo zullen we onder andere belanden in Beiroet, Jaffa, Jeruzalem en Damascus. Met al haar bezoekjes aan archeologische en Bijbelse vindplaatsen heb ik weer iets minder. 

Wat me opvalt is dat hoe ‘verliefd’ Pfeiffer ook op het andere is, ze alles maar blijft bezien vanuit haar Weense en westerse superioriteitsgevoel. En terwijl ik door haar reisdagboek blader, irriteer ik me soms aan haar. Of het nu gaat om de bouwcultuur, het uiterlijk van mensen of eetgewoonten, ze heeft altijd wel een opmerking waardoor ze de kwaliteiten ervan automatisch als minder wegzet.  En ik vraag me af wanneer ze die hoogmoed laat vallen. Als je zoveel reist, zoals zij dat heeft gedaan, dan moet je toch snel leren anders te kijken? Ik hoop dat wat dat betreft er snel een knip in haar manier van denken en kijken komt. Want als digitale reisgenoot wil ik eigenlijk wel warme en loyale gevoelens voor haar koesteren. 

Bezinning

Ik heb ook even enkele weken van bezinning ingelast. Ik merk dat ik nog zoek naar de manier waarop ik haar tijdperk en het onze wil vervlechten. En hoe ik de plekken die zij bezoekt, in samenhang kan brengen met het huidige tijdgewricht, zonder in een opsomming van verschillende kleine feitjes te geraken. Een blog heeft per slot van rekening niet al teveel woorden. 

Verder worstel ik met het aspect fake news. Ik verken de plekken die Pfeiffer in 1842 bezoekt, in het nu, maar dan digitaal. Tenzij ik er ben geweest en kan schrijven uit eigen ervaring. Maar niet alles wat ik op het internet zal vinden, zal kloppen of waar of volledig zijn. Ik realiseer me dat het voor kan komen dat ik, nadat ik een blog heb geplaatst, ineens op een betere of meer interessante informatiebron zal stuiten. De kans is groot dat ik daar dan ook iets mee zal willen doen. Zoals nu de oorlog die woedt in Oekraïne. Ik kan niet doorgaan met schrijven en doen alsof het me niet raakt. 

Oorlog

Toen ik aan deze blogreeks begon ging het dagelijkse nieuws bijna alleen maar over de coronapandemie. En plotsklaps gaat al het nieuws over de oorlog die Rusland over Oekraïne heeft uitgestort. Twee maanden geleden nog maar was ik met Pfeiffer op pad in Wenen en schreef ik over de Koude Oorlog, alsof het verleden tijd was. Een maand geleden nog maar verkende ik in deze serie het drielandenpunt Galați (blog 7) met daarin een terloopse opmerking dat het aan Oekraïne grenst. Het was toen best moeilijk digitaal informatie over het reilen en zeilen van Galați te vinden. De meeste hits die ik vond, waren in het Roemeens en daarmee voor mij niet toegankelijk. Maar wat ik toen helemaal niet had verwacht was dat de oorlog van Poetin zo snel zou escaleren. Je hoeft nu maar de naam van Galați en het Engelse woord refugees in te tikken, en de oorlog openbaart zich.

Hoofdfoto: detail werk van Gijs Frieling. Elleboogkerk Amersfoort februari 2022, Onderzoek naar menselijke natuur in toenemende technologische samenleving.

Pits and holes

Giurgewo, the main goods transit town of Walachia, is one of those places that are no good according to Pfeiffer. ‘The streets and squares are full of pits and holes, the houses are without any form of decoration and are halfway on the streets or they are standing a meter back,’ so her diary mentions. She means to say that the houses weren’t aligned when they were built, but if that is something that is already bothering you? ‘Curiosity drove us to a wine- and a coffeehouse, but in both we only found sober furniture and the guests there belonged to the poorer classes.’ Pfeiffer obviously has to get used to travelling outside her luxurious and refined Vienna.

Present-day Giurgiu lies in Rumania and I wander around the town online. I find a spacious shopping street with simple shops on street level, paved in grey-white patterns. A bit further on there is a belltower that is still from the time of the Ottomans – Pfeiffer must have run into it. The tower today is surrounded by a small park, at the back of which there are some grey and low housing blocks and across the park a residential block in socialist architectural style. Local football club Atra Giurgiu became Rumanian champions in 2016. Behind the stadium you see the factory chimneys rise up in the sky.

Dirty and miserable

When it comes to Galatz (Galați), Pfeiffer is just as negative: ‘The city promises a lot, but it looks as dirty and miserable as Giurgiu. Most houses are made of wood and clay and covered with straw. Only the houses of the consul and the rich merchants are built of stone. There are coffeehouses aplenty, but if there hadn’t been people outside drinking coffee and smoking tobacco, you wouldn’t have taken these dirty establishments for coffeehouses.’ While I quote Pfeiffer, I am ashamed for the fact that she – as my travelling companion – speaks so condescendingly about these places.

Tripoint

However, in the meantime she is thoroughly enjoying herself, judging from her travelogue. To her, Galati feels like a place where her journey really starts. This is where the merchant ships from East and West meet. The seagulls glide over the squares, you can smell the sea. And then all those languages: ‘This is the point of unison of three great monarchies – those of Austria, Russia and Turkey,’ she proudly notes in her travel diary. 175 years later the place still is a tripoint, only the actors have changed. Galati is now in Rumania, its northeastern municipal border is also the national border with Moldova and the easternmost point borders on Ukraine.

RET trams from Rotterdam

In the meantime in Galați I am surprised about completely different matters than Pfeiffer. Like, in the western part of the city I see seven neighbourhoods that are all called Micro: Micro 13 and 14, Micro 19, 20 and 21 and Micro 39B and 39C. And I wonder: why just these numbers? I haven’t been able to find an answer to that. Photos, however, I have found. I run into pictures of stony neighbourhoods and run down housing blocks. But also of high rise residential towers surrounded by green and friendly looking red apartment blocks.

What I also find about Galați are some photographs with very familiar looking trams. In a blog by Paul van Baarle from 2017 I read why. After the political changes of 1989, over time, a shortage in trams arose. This shortage in equipment could be addressed by taking over older trams from – among others – Berlin, Dresden and Rotterdam. Between 2008 and 2012, 26 trams in all were sold to Galati by the Rotterdam public transport company (RET). 

New age

But everything is subject to change, all of the time. When I speak to Van Baarle via e-mail, he lets me know that at the moment no trams at all are operating in Galați, let alone those from Rotterdam. At the time, the rails are being renovated and new trams have been ordered. And with this a new era for Galati is dawning.

* In 1842 Ida Pfeiffer got on a steamboat in Vienna to Istanbul, not knowing yet that she would eventually make five journeys (around the world). At present I am following her journeys digitally and I am curious what her world from then, looks like now.

Main photo: Paul van Baarle. Tram Galați

*Ida Pfeiffer stapte in 1842 in Wenen op een stoomboot richting Istanbul, nog niet wetende dat ze uiteindelijk vijf (wereld) reizen zou maken. Anno nu volg ik haar reizen digitaal en ben benieuwd hoe haar wereld van toen er nu bij staat.

Kuilen en gaten

Giurgewo, de hoofdstapelplaats van Walachije, is volgens Pfeiffer zo’n plek die niet deugt. ‘De straten en pleinen zitten vol kuilen en gaten, de huizen zijn zonder een enkele versiering en staan half op straat en dan weer een meter terug’, staat in haar dagboek genoteerd. Ze bedoelt dus dat er geen rooilijn wordt aangehouden, maar als je dat al erg vindt? ‘Nieuwsgierigheid dreef ons naar een wijn- en naar een koffiehuis, maar in beide vonden we alleen maar kaal meubilair en de gasten die er waren behoorden tot de armere klassen.’ Pfeiffer moet duidelijk nog wennen aan reizen buiten haar luxe en verfijnde Wenen.

Foto Ivelin Mincov. Historische klokkentoren in Giurgiu CC BY 2.5

Het hedendaagse Giurgiu ligt in Roemenië en ik dwaal een tijdje online rond. Ik vind een ruime winkelstraat met eenvoudige winkels in de plint, geplaveid met grijswitte patronen. Een eindje verderop een klokkentoren die nog uit de tijd van de Ottomanen stamt, Pfeiffer moet er ook tegenaan zijn gelopen. De toren anno nu is omringd door een parkje, met aan de achterzijde grijze lage woonblokken en daar schuin tegenover een woonblok in socialistische bouwstijl. De plaatselijke voetbalclub Atra Giurgiu is in 2016 landskampioen geworden. Achter het stadion zie je fabriekspijpen verrijzen. 

Vies en ellendig

Over Galatz (Galați) spreekt Pfeiffer zich al net zo negatief uit: ‘De stad belooft veel, maar ziet er net zo vies en ellendig uit als Giurgiu. De meeste huizen zijn van hout en leem en zijn met stro gedekt. Alleen het huis van de consul en van de rijke kooplui zijn van steen. Koffiehuizen hebben ze hier zat, maar als er geen mensen buiten hadden gezeten om koffie te drinken en tabak te roken, dat had je deze smerige lokalen niet voor een koffiehuis aangezien’. Terwijl ik Pfeiffer citeer, schaam ik me er bijna voor dat ze – als mijn reisgenoot – zo neerbuigend over deze plaatsen spreekt. 

Drielandenpunt

Maar ondertussen geniet ze toch volop, zo blijkt uit haar verslag. Galați voelt voor haar als een plek waar haar reis echt begint. Hier komen de handelsschepen uit oost en west samen. De meeuwen scheren over de pleinen, je ruikt de zee. En dan al die talen: ‘Dit is het verenigingspunt van drie grote monarchieën, dat van Oostenrijk, Rusland en Turkije’, noteert ze vol trots in haar reisdagboek. De plek is 175 jaar later nog steeds een drielandenpunt, alleen zijn de spelers gewisseld. Galați ligt nu in Roemenië, de noordoostelijke gemeentegrens is tevens de landsgrens met Moldavië en het meest oostelijke puntje van de gemeente grenst aan Oekraïne. 

RET trams uit Rotterdam

Ondertussen verbaas ik me in Galați over hele andere zaken dan Pfeiffer. Zo zie ik in het westen van de stad op de kaart een zevental wijken liggen die allemaal de naam Micro dragen: Micro 13 en 14, Micro 19, 20 en 21 en Micro 39B en 39C. En ik vraag me af waarom alleen deze nummers? Het antwoord heb ik niet kunnen vinden. Fotomateriaal wel. Ik kom afbeeldingen tegen van versteende wijken en aftandse woonblokken. Maar ook van woontorens in het groen en vriendelijk rode appartementsblokken. 

Wat ik ook over Galați aantref zijn enkele foto’s met wel heel bekende trams. Op een blog van Paul van Baarle uit 2017 lees ik het waarom: Na de politieke omwenteling van 1989 is er in Roemenië in de loop van de tijd een tekort aan trams ontstaan. Het tekort aan materieel kon worden opgevuld door de overname van oudere trams uit onder andere Berlijn, Dresden en Rotterdam. Tussen 2008 en 2012 zijn in totaal 26 RET trams vanuit het Rotterdamse vervoersbedrijf over gedaan aan Galați.

Nieuw tijdperk

Maar alles is altijd in verandering. Als ik Van Baarle spreek via de mail laat hij weten dat er op dit moment helemaal geen trams meer rijden in Galați, laat staan die uit Rotterdam. Op dit moment worden de rails vernieuwd en er zijn nieuwe trams besteld. En daarmee breekt ook voor Galați weer een nieuw tijdperk aan.

Hoofdbeeld: Foto Tiaa Monto. Winkelstraat in Giurgiu CC BY-SA.4.0

Plague border

Just past Belgrade, on the northern banks of the Danube, lies the town of Pančevo, ‘’Panscova’, as Pfeiffer notes in her diary on March 26, 1842. ‘is a garrison town and here lies the first quarantine station.’ Just a matter of fact small sentence. No further explanation about the how or why. Only further on in her diary it becomes clear what’s going on. Europe is afraid the plague will enter its borders again via the Ottoman Empire. South of the Danube everyone is regarded as being potentially contaminated. For instance, during her boat trip Pfeiffer is allowed to go ashore and stretch her legs on the north banks of the Danube, but absolutely not on the south bank. In order to make sure that everyone keeps to the rules, Pfeiffer writes down a few days later, a guard accompanies the travellers until the ship will have reached Galatz (Galatį) on the Black Sea.

Poor clothing

Ida Pfeiffer jots down in her travelogue that on the northern banks guards have been posted every two hundred paces. ‘But you would be mistaken to think that they stand on guard. They hang around their posts in poor and torn clothing and often also barefoot.’ The guards stay in a sort of stable with a fireplace in the one corner, a clay oven in the other and a hole in the wall for a window. From the whole tone this piece is written in, it is clear that Ida Pfeiffer wonders whether the Austrian men are up to their task. On Russian territory, Pfeiffer writes sarcastically, at least they wear uniforms. 

She is amazed to see how easily cows, sheep and goats are declared plague-free. ‘When the animals from a contaminated area approach a clean area, the boat which carries the cattle has to stop some forty to sixty paces from the banks. Then every animal is thrown into the water and driven to the banks where people are waiting for them. And after this operation they are supposed to be free from plague,’ a sceptic Pfeiffer writes. 

Handle with pincers

At the port of Galatz a wooden railing separates the incoming and outgoing travellers. ‘The tangle that arises here is big,’ Pfeiffer notes. Orders are yelled, people get pushed back. Others call out that you can’t get near them. Packages may not be handed over, but have to be put on the ground. And a letter which has to be delivered to the other side is handled with pincers.

She gloats over the spectacle that unrolls before her eyes. Until she realizes that on the return trip from her journey she too will be regarded as potentially contaminated and consequently will have to be quarantined. She is not afraid to become ill. ‘This caution appears to me very exaggerated, especially in a time that there is neither plague nor any other contagious disease in Turkey.’

Six Habsburg Feet

Christian Promitzer is a historian at the University of Graz who has done research into social distancing in times of pandemic in the Habsburg Empire. Among other things, he describes what happens at quarantine stations. Packages were kept there for a certain period of time, but travellers too had to sit out their quarantine there. They were put together in groups. When taking a walk in the courtyard, it was not allowed to touch someone from another group. If that did happen, the group that was further in the quarantine process could start all over again. There was also a procedure for mail. Pfeiffer already saw a letter being handled with pincers. Promitzer tells what happens next: ‘The letters were perforated and steamed. The instrument with which they were handled was the so-called Kontumaz (quarantine) fork. Even now, with letters from those days, you can see the cuts.

Vreden, Germany. Quick test centre at the border, summer of 2021

On the road

Suppose I were to make this trip from Vienna now. Would I get to the Black Sea without too much fuss? I have my vaccinations and my booster, so Austria will let me in. Slowakia, Hungary and Rumania are yellow on my travel map. No problem. Serbia is an orange country for Dutch people: only necessary travel is allowed. Maybe the last bit, from Galatį to the Black Sea is the most hazardous part of the journey. Here, the northern banks of the Danube border on Ukraine and with the threat of war from Russia you would rather not be there at the moment. 

Main photo: Kunsthalle Düsseldorf. The Dutch museums face an obligatory lockdown at the end of 2021, Germany’s museums are open.

Pest-grens

Vlak achter Belgrado ligt aan de noordelijke oever van de Donau het stadje Pančevo. ‘Panscova,’ zo noteert Pfeiffer op 26 maart 1842 in haar dagboek ,‘is een garnizoensstad en hier ligt het eerste Quarantaine station’. Gewoon even zo’n terloops zinnetje. Verder geen toelichting over hoe of waarom. Pas een eind verderop in haar dagboek wordt duidelijk wat er aan de hand is.

Europa is bang dat via het Ottomaanse Rijk opnieuw de pest wordt binnengebracht. Ten zuiden van de Donau wordt iedereen als potentieel ‘besmet’ gezien. Zo mag Pfeiffer tijdens haar tocht wel van boord om de benen te strekken aan de noordelijke oever van de Donau, maar aan de zuidelijke oever absoluut niet. Om te controleren, dat iedereen zich daaraan houdt, noteert Pfeiffer enkele dagen later, vaart een bewaker mee tot haar schip Galatz (Galați) bij de Zwarte Zee heeft bereikt.  

Armoedige kleding

Pfeiffer noteert in haar reisverslag dat op de noordelijke oever om de tweehonderd stappen, wachtposten zijn geplaatst. ‘Maar je zou je vergissen als je zou denken dat de soldaten op wacht staan. Ze hangen in armoedige en gescheurde kleren en vaak ook nog blootvoets […]rond op hun post’. De wachtposten verblijven in een soort van stal, met in de ene hoek een vuurplaats, in de andere hoek een leemoven en een gat in de muur als raam. Uit de hele toon van het stuk is duidelijk dat Pfeiffer zich afvraagt of de Oostenrijkse manschappen wel voor hun taak zijn toegerust. Op het Russische grondgebied, noteert Pfeiffer sarcastisch, hebben ze tenminste nog een uniform aan.

Verbaasd kijkt ze toe hoe gemakkelijk hier koeien, schapen en geiten vrij van de pest worden verklaard. ‘Als de dieren vanuit een onrein gebied in de buurt van een gezond gebied komen, dan moet de boot, waarop het vee zich bevindt, ongeveer veertig tot zestig stappen, voorbij de oever halt houden, dan wordt elk dier in het water geworpen en naar de oever gedreven waar ze door mensen worden opgewacht. En na deze operatie zouden ze van de peststoffen zijn vrijgewaard,’ aldus een sceptische Pfeiffer.

Met een tang aanpakken

Bij de haven van Galatz scheidt een houten leuning de komende en gaande reizigersstromen. ‘De wirwar die hier ontstaat is groot,’ noteert Pfeiffer. Er worden bevelen geschreeuwd, mensen worden teruggeduwd. Anderen roepen dat je niet bij hun in de buurt mag komen. Pakketjes mogen niet worden overhandigd maar moeten op de grond worden gezet. En een brief die aan de andere zijde moet worden bezorgd, wordt met een tang aangepakt. 

Ze verkneukelt zich over het schouwspel dat zich voor haar ogen afspeelt. Tot ze zich ineens realiseert, dat zij op de terugweg van haar reis ook als potentieel besmet zal worden gezien en dus in quarantaine zal moeten. Bang om ziek te worden is ze niet: ‘Deze voorzichtigheid komt mij erg overdreven voor, met name in een tijd dat er in Turkije noch de pest noch een andere besmettelijke ziekte heerst.’

Anderhalve Habsburgse meter

Christian Promitzer is als historicus verbonden aan de universiteit van Graz en heeft onderzoek gedaan naar ‘social distancing’ in het Habsburgse rijk in tijden van pandemie. Zo bijschrijft hij onder andere hoe het toegaat in de Quarantaine stations. Pakketjes werden er een bepaalde tijd bewaard, maar ook reizigers moesten er verplicht hun quarantaine uitzitten. Ze werden in groepen bij elkaar geplaatst. Het was niet toegestaan – bij het wandelen op de binnenplaats – iemand van een andere groep aan te raken. Als dat wel gebeurde, kon de groep, die al verder in het proces zat, weer van voor af aan beginnen. Voor de post was er ook een procedé. Pfeiffer zag al dat een brief met een tang werd aangepakt. Promitzer vertelt wat er daarna ging gebeuren: ‘De brieven werden doorgeprikt en gestoomd. Het instrument waarmee ze werden vastgepakt, was de zogenaamde Kontumaz (quarantaine ) vork. Zelfs nu, kun je bij brieven uit die tijd, de sneetjes nog zien zitten.’

Op pad

Stel nou dat ik anno nu deze tocht vanuit Wenen ga maken. Kom ik dan zonder veel gedoe bij de Zwarte Zee aan? Ik heb mijn inentingen en boosterprik op orde, Oostenrijk laat mij wel binnen. Slowakije, Hongarije en Roemenië zijn gele landen op onze reisadvieskaart. Komt ook goed. Servië is voor Nederlanders een oranje land: alleen noodzakelijke reizen zijn toegestaan. Ach, ik zit dan toch al aan boord van het schip en een doorreis moet geen probleem zijn. Misschien vind ik het laatste stukje van Galați tot de Zwarte Zee nog wel het meest hachelijke deel. De noordelijke oever van de Donau grenst hier aan Oekraïne en daar wil je met de dreigende oorlogstaal vanuit Rusland liever even niet zijn. 

Hoofdfoto. Streetart in de Rüttenscheiderstrasse Essen. Zomer 2021

Ida Pfeiffer’s travelogues have finally arrived. At long last my journey can begin! When she takes the steamboat at Vienna Kaisermühlen on Tuesday afternoon March 22, 1842, I get on board too. I must say I have to get used to Pfeiffer a bit. She keeps running up and down the deck, crying out at every castle we pass how beautiful it is. And how charming the Danube meanders through the landscape. I am somewhat amazed about our explorer to be, who will visit the most unknown and rough places, but who at the moment is mainly spellbound by the schönen blauen Donau. 

Forgotten times

When you travel along with Pfeiffer like that, you see the region in front of you. The idyllic location of Pressburg (Bratislava), Pest (Budapest) and Belgrad (Belgrade) on the Danube. Sloping hills. Sturdy castles and towns where the Ottoman Empire and the Habsburgs have tested eachother. To us, that is an almost forgotten era, especially after the First and Second World War and especially the Cold War rewrote the history of this area again.

Socialist architecture

Pfeiffer will probably have known Pressburg well. Vienna may have been the capital of the Empire, but in Pressburg – 60 kilometers further on – the Emperor was crowned. In the meantime Pressburg has become Bratislava, is the capital of the Slowak republic, and is a city with two faces. The old town – with the Castle of Bratislava on top of a hill – will still feel familiar to Pfeiffer. But that doesn’t hold true for the other side of the Danube. 

There, around 1970, Petrzalka arose – a highrise area of concrete colossi, completely in socialist architecture. It is the largest of its kind in the whole of Central Europe. Petrzalka houses over a 100.000 inhabitants. When I first drove to Bratislava, I did not know what I was seeing. All these highrises, like endless rows of totem poles in the landscape and only after that the old town appeared on the horizon.

A few years ago I was in Bratislava again and on a sultry hot summer’s day I visited Petrzalka. From the old town you’re there in no time: cross the Danube by tram, get out at the first stop, cross a pathway through a stroke of dry grass and there you’ll bump into the first rows of housing blocks. Concrete towers painted in soft yellow, pink and red. Softening colours to hide the rough material. Crumbling moldings and hardly a living soul on the street because of the heat.

Moving borders

Ìn her time, Pfeiffer is impressed by the transfer activities at the fortified border town of Semlin (Zemun). Here, on the South bank of the Danube, is where her Austria ends. Belgrad, just fifteen minutes by boat further on, is part of the Ottoman Empire. She finds the beautiful location of the city impressive and meticulously studies the mosques from the deck of the boat. ‘It is the first time that I see mosques and minarets,’ she jots down in her diary with enthusiasm. ‘And those that I can see from the deck have a round building covered by a cupula from which two slender minarets rise up like a sort of high and round pillars.’

Of the more than 200 mosques that adorned Ottoman Belgrade at the time, only one remains – the Bajrakli Mosque. A few decades after Pfeiffer had studied the city from her ship, the balance of power in the region shifted again. Belgrade came into the hands of the Serbians once and for all after a period of 400 years of Ottoman rule, interspersed by three interruption when the Austrians managed to recapture the city.

Novi Beograd

A visit to Belgrade has been on my list for a long time. Pfeiffer doesn’t go ashore here, but I am leaving the ship for a small trip. Semlin (Zemun) by now has become a suburb of Belgrade. And close to the picturesque Zemlin – in 1948 in Tito’s Yugoslavia – on a marshy piece of land, one of the most iconic residential areas of socialist architecture was built. When you look at the photos of this part of the city, you would almost think you have landed in the setting of a retro-futurist science fiction movie. Something with a subtitle that says ‘how we saw the future in the past.’ 

But that future is still the present and Novi Beograd (New Belgrade) looks as raw as seventy years ago. If you want a picture of present day Novi Beograd, have a look at The Calvert Journal (digital guide to the New East). In 2020 it featured an article by Jan Doroteo on Novi Beograd with magnificent pictures by Piotr Bedrnaski.

Doroteo: ‘“In Warsaw, where I’m from, most of the residential buildings from the communist era have been turned into kitschy, colourful blocks. Seeing the dense, raw and, desolate modernist architecture, and rediscovering the atmosphere of my childhood made me fall in love with Novi’s neighbourhood.’

Let Pfeiffer admire her fortresses and castles. Personally, I am much more curious for the rough edges of the city. When I end my reconnaissance through Novi Beograd at Block 13, I can just cross the road to the Museum of Contemporary art. 

En de reisdagboeken van Ida Pfeiffer zijn gearriveerd. Eindelijk kan mijn reis beginnen! Als ze op dinsdagmiddag 22 maart 1842 de stoomboot pakt bij het Weense Kaisermühlen, stap ik ook in. Ik moet nog wel een beetje aan Pfeiffer wennen. Ze rent maar over het dek heen en weer, bij elke burcht roepend hoe mooi deze wel niet is. En hoe lieftallig de Donau door het landschap slingert. Ik verbaas me ook wel een beetje over deze ontdekkingsreiziger in spe, die op haar reizen de meest onbekende en rauwe plekken zal gaan bezoeken maar voor het nu vooral in de ban is van de schönen blauen Donau. 

Vergeten tijd

Als je zo meereist met Pfeiffer zie je de regio voor je. De idyllische ligging van Pressburg (Bratislava) Pest (Boedapest) en Belgrad (Belgrado) aan de Donau. Glooiende heuvels. Stoere burchten en stadjes waar het Ottomaanse rijk en de Habsburgers elkaar de maat hebben genomen. Voor ons is dat een bijna vergeten tijdblok, vooral nadat de eerste en de tweede Wereldoorlog en vooral ook de Koude Oorlog de geschiedenis van dit gebied opnieuw hebben herschreven. 

Socialistische architectuur

Pfeiffer zal Pressburg vermoedelijk goed hebben gekend. Wenen was de hoofdstad van het Keizerrijk, maar in Pressburg, 60 kilometer verderop, werd de Keizer gekroond. Pressburg heet inmiddels Bratislava, is de hoofdstad van Slowakije en kent als stad twee gezichten. De oude stad – met het Kasteel van Bratislava boven op een heuvel – zal Pfeiffer nog steeds een bekend gevoel geven. Maar dat geldt niet voor de overzijde van de Donau. 

Daar verscheen rond 1970 Petrzalka, een hoogbouwwijk van betonnen kolossen, geheel onder socialistische architectuur, de grootste in haar soort in Centraal Europa. De wijk biedt onderdak aan ruim 100.000 inwoners. Toen ik voor het eerst richting Bratislava reed, wist ik niet wat ik zag. Deze hoogbouw, als oneindige rijen totems in het landschap, en pas daarna doemde in de verte de oude stad op.

Een paar jaar geleden was ik opnieuw in Bratislava en bezocht ik op een snoeihete zomerdag Petrzalka. Je bent er zo vanuit de oude binnenstad: met een tram de Donau over, bij de eerste halte uitstappen, een looppad door een strook verdroogd gras, en daar dan stuit je tegen de eerste rij woonblokken. Betonnen woontorens, in zacht geel, roze en rood geschilderd. Verzachtende kleuren om het harde materiaal te verhullen. Afgebrokkelde plinten en door de hitte, bijna geen levende ziel op straat. 

Schuivende grenzen

Pfeiffer is in haar tijd onder de indruk van de overslagactiviteiten in het versterkte grensplaatsje Semlin (Zemun). Hier aan de zuidoever van de Donau stopt haar Oostenrijk. Belgrad, een kwartiertje varen verderop, is onderdeel van het Ottomaanse rijk. Ze is onder de indruk van de prachtige ligging van de stad en bestudeert vanaf het dek de moskeeën nauwgezet. ‘Het is de eerste keer dat ik moskeeën en minaretten zie’, noteert ze enthousiast in haar dagboek. ‘En die ik vanaf boord kan zien hebben een rond gebouw bedekt met een koepel waaruit twee slanke minaretten als een soort hoge ronde zuilen schieten’.

Van de ruim 200 moskeeën, die in de tijd van de Ottomanen Belgrado hebben gesierd, is er nu nog maar eentje over, de Bajrakli Moskee. Enkele decennia nadat Pfeiffer de stad vanaf het schip heeft bestudeerd, verschoof het machtsevenwicht in de regio opnieuw. Belgrado kwam toen – na een periode van 400 jaar onder Ottomaanse heerschappij, afgewisseld met een drietal onderbrekingen waarin de Oostenrijkers de stad wisten terug te veroveren – definitief in handen van de Serviërs. 

Novi Beograd

Een bezoek aan Belgrado staat al een tijd op mijn verlanglijstje. Pfeiffer gaat hier niet aan land, maar ik verlaat het schip voor een klein uitstapje. Semlin (Zemun) is inmiddels en buitenwijk van Belgrado. En strak naast het pittoreske Zemun is in 1948 onder het Joegoslavië van Tito, op een moerassig stukje land, een van de meest iconische woonwijken onder socialistische architectuur gebouwd. Als je naar de foto’s van het stadsdeel kijkt, zou je bijna denken dat je je in het decor van een retro-futuristische science fiction film bevindt. Met als ondertitel ‘hoe wij in het verleden de toekomst zagen’. Zoiets.

Maar die toekomst is nog steeds het heden en Novi Beograd staat er nog net zo rauw bij als zeventig jaar geleden. Als je een beeld wilt krijgen van het hedendaagse Novi Beograd, moet je maar eens in the Calvert Journal (digitale gids over het Nieuwe Oosten) gaan kijken. Daar verscheen in 2020 een artikel van Jan Doroteo over Novi Beograd met prachtige foto’s van Piotr Bedrnaski.

Doroteo: ‘In Warschau waar ik vandaag kom, zijn de meeste gebouwen uit het communistische tijdperk veranderd in kitscherige, kleurrijke woonblokken. Maar als ik deze dichtheid zie, deze rauwe en desolate modernistische architectuur, dan ontdek ik opnieuw het gevoel van mijn jeugd en word ik op slag verliefd op Novi Beograd.’

Laat Pfeiffer maar haar burchten en kastelen bewonderen. Ik ben veel meer benieuwd naar de rafelranden van de stad. Als ik mijn verkenning door Novi Beograd eindig bij blok 13, kan ik zo de weg oversteken naar het Museum of Contemporary art. 

Het kasteel Moyland domineert al eeuwen de regio. De eerste berichten dateren al van 1307 en het kasteel is meerdere keren van gedaante gewisseld. De verbouwing aan het einde van de 19^e eeuw heeft het kasteel haar neogotische karakter gegeven. In de tweede wereld oorlog zwaar beschadigd, werd het herstel pas in de jaren 80 van de vorige eeuw opgepakt en toegewerkt naar de oprichting van de Stiftung Museum Schloss Moyland. 

De dame bij de kassa schuift een flyer onder het coronascherm door. De tuinen van het museum zijn tegelijk met de opening van 1997 ingericht als beeldentuin. Het Skulpturenpark mogen we echt niet missen. Ik knik beleefd maar geen haar op mijn hoofd die er aan denkt met dit vreselijke weer door de tuin rond te struinen. Wel jammer, dat wel, want de tuinen liggen er prachtig bij. 

We zijn naar Moyland gekomen voor de hoofdtentoonstelling ‘Schamanismen in der zeitgenössischen Kunst’. Maar ook omdat Melanie Bonajo – de Nederlandse inzending voor dit biënnale van Venetië van dit jaar-  in de expositie is opgenomen. De titel intrigeerde, en ook de site van het Moyland laat er enkele prachtige beelden bij zien. Maar ter plekke, komt het getoonde materiaal niet helemaal tot haar recht. Dat heeft te maken met de entourage. Er is geen geluid, maar ook geen spel met licht en donker. Het prachtige videowerk van Bonaje en ook van Marcus Coates wordt op een relatief klein scherm weergegeven en staat daardoor wat verloren in de ruimte. Geluid is er alleen via een koptelefoon. Geef mij maar een ruimte met een lel van een scherm waar licht en geluid je magnetiserend naar toe trekken. 

De doorzichtige creaties van Lili Fischer zijn ook prachtig. Maar zet ze aangelicht in een donkere ruimte en ze komen direct tot leven. En dat geldt ook voor de installatie Reisende Geister van Antatol Donkan. In het werk van Donkan is een sterke relatie met zijn roots. Hij behoort tot de Nanai, een Siberisch nomadenvolk aan de rivier de Amoer, dat leeft van de visserij. In Reisende Geister drijven groepjes sewen (mens- en dierachtigen) op zwarte ijsschotsen, maar geplaatst op de witte plavuizenvloer van Moyland heb je toch wat meer verbeelding nodig om je mee te laten voeren. 

Heel even lijkt het droog te worden. Zullen we dan toch ook maar even door het Skulpturenpark lopen? Maar dan barst het al weer los. Het park bewaren we voor een andere keer. Met de ruitenwissers op de hoogste stand steken we bij Emmerik de brug over de Rijn over. De zware geur van de chemische industrie van Emmerik dringt de auto binnen. Groter kan het contrast met Moyland niet zijn. 

Deze blog is ook geplaatst op Ruhrfrau.nl op 5 januari 2022

Hoofdfoto: still video Melanie Bonajo.