Vanmorgen stond ineens op de site van Museum More dat de tentoonstelling ‘Roots’ van de Palestijnse kunstenares Samah Shihadi al was begonnen –  een dag eerder dan gepland. Dat was een leuke verrassing en dus werd deze expo meteen een spontane bestemming voor de zaterdagochtend.

Het prettige van een tentoonstelling die nog niet officieel is begonnen is de heerlijke stilte. Nog geen grote groepen mensen en daarmee alle ruimte en tijd om rustig te kunnen kijken. ‘We waren een dag eerder klaar met afbouwen’, vertelt de man achter de balie met een fonkeling in zijn ogen. ‘En toen besloten we de zaal maar vast open te stellen voor het publiek’. Hij is duidelijk fan van het werk van Shihadi. Ik zie hem deze ochtend wisselend in zijn rol achter de balie en als suppoost bezoekers wijzen op details in haar werk. En steeds opnieuw met een ontwapenende glimlach.

Diep gewortelde identiteit

En het werk van Samah Shidadi doet wat met je. Het is meditatief. Samen met haar verdwijn je erin. Haar houtskooltekeningen zijn van een fotografische precisie, hyper realistisch, alsof je samen met haar bent afgereisd naar Palestina. De werken zijn zwart wit, maar dat vergeet je op het moment dat je kijkt:  de kleuren en geuren komen als vanzelf mee. Shihadi neemt je mee naar beladen wijdse landschappen. Maar laat je ook getuige zijn van kleine liefdevolle familietaferelen. 

De cactus figureert veelvuldig in haar werk. Stekelig en oersterk, geworteld, een stille representant van de diep gevoelde Palestijnse identiteit. Maar soms is een tekening ook stille getuige van een ontmanteld landschap waar alleen nog enkele afgebrokkelde muren getuigen dat hier ooit een huis heeft gestaan, een gemeenschap heeft geleefd. De thuishaven van een volk in diaspora. 

Herpositionering

Maar Shihadi’s werk gaat niet alleen over het gevoel van ontheemding. Wat haar werk zo bijzonder maakt is dat ze enerzijds de identiteit en trots van haar volk wil vastleggen waarbij ze de vrouw laat zien als drager van familietradities (in een serie keuken en woonkamertaferelen, met de oudere vrouwen nog traditioneel gekleed )- en tegelijkertijd ook de rol van die vrouw stevig herpositioneert. 

In een andere serie portretten zien we namelijk de nieuwe krachtige onafhankelijke vrouw los van tijd en plaats. Shihadi beeldt daarin zichzelf af als ziener, wijze of keizerin uit de Tarot. Krachtig, statig, onaantastbaar wijs en alziend kijken ze je aan. Prachtige mensen die vertrouwen en liefde uitstralen. Als deze vrouwen ons mochten leiden, dan komt het wel goed. 

ROOTS, Tekeningen van Samah Shihadi is volgens de website van Museum More (Gorssel) vanaf 18 februari nog 196 dagen te zien.

De opgang en ondergang van de textielindustrie, de sovjet overheersing en heel veel creatief DNA heeft de stad gevormd. De stad is één groot driedimensionaal decor en tegelijkertijd levensecht. Het is niet voor niets dat de grootste Poolse regisseurs juist uit deze stad komen. Je voelt de vibraties van wat is geweest, maar ook dat hier iets staat te gebeuren. Een kleine week heb ik rondgedwaald in Lodz en ik kon er maar niet genoeg van krijgen. Noem het maar liefde op het eerste gezicht. En ook herkenning. Een parallelle identiteit. De fabrieken van Lodz stonden ook in het Twente van mijn jeugd. Sommige van mijn oudere familieleden hebben hun jonge jaren nog in de textielfabriek doorgebracht.

De stedelijke opbouw van Lodz is een geheel andere dan de rest van Polen en Lodz is als stad pas gaan groeien na 1830 (met 13.000 inwoners toentertijd een kleine onbetekenend stadje). Lodz werd dankzij een gunstige ligging aan het water door de autoriteiten aangewezen als vestigingslocatie voor de textielindustrie en een halve eeuw later was Lodz een van de grootste textielsteden van Europa. Het frappante is dat je van het water niets meer ziet, de stad is er overheen gebouwd. Investeerders, arbeiders, gelukszoekers, kunstenaarsvolk dat voor de textielbaronnen aan de slag ging, van alle kanten stroomden ze toe. Lodz was het nieuwe beloofde land. De stad groeide in een mum van tijd door naar ruim 500.000 inwoners in 1900.

Bijzonder is ook, al dwaal je er dagen rond, je niet in het oude centrum van het Lodz van 1830 geraakt. Niemand heeft het er ook over. Vrienden in Lodz brengen je naar hele andere plekken. Het gedeelte wat sinds de opkomst van de textielindustrie wordt gevoeld als het centrum van de stad, is naast het oude Lodz gebouwd volgens een gritsysteem. De straat waar alles om draait in dit gebied is de Piotrkowska, met een lengte van vier kilometer de langste winkelstraat van Polen. Alleen al om dit langgerekte centrum lijkt de stad in het niets op andere steden in Polen. Verwacht in Lodz geen traditioneel marktplein met zacht geel, rood en groen geverfde huizen.

Lodz is de armste stad van Polen en Lodz is rauw. Elk gebouw in de binnenstad is bekladderd met graffiti. Maar ook overal streetart van hele bekende makers. Negentiende-eeuwse jugendstil architectuur en Oostblokarchitectuur wisselen elkaar af. De verf bladdert van de gebouwen en grijs is de overheersende kleur. Toch voel je ook de nieuwe tijd. Het gaat goed met de economie van Polen en Lodz groeit mee. Op veel plekken wordt gebouwd en nieuwe industrie weet de weg naar Lodz te vinden. Overal zijn jonge mensen en de stad laat in een aantal (licht, film, foto, design en jazz) festivals van bijzonder hoog niveau haar creativiteit zien. De uitgaanscultuur van Lodz doet me een beetje denken aan Berlijn. Met dat verschil dat toeristen de weg naar Berlijn weten te vinden en dat Lodz nog een groot bewaard geheim is.

Het meest typerend voor Lodz zijn de voormalige fabriekscomplexen. De hele stad staat er vol mee, lukraak, alsof ze er willekeurig zijn uitgestrooid. Een deel van de complexen, dicht tegen het centrum aangelegen heeft een nieuwe bestemming gekregen, de iets verder gelegen complexen wachten nog op nieuwe eigenaren met geld en lef. De natuur heeft er vrij spel en de villa’s van de voormalige textielbaronnen brokkelen er steeds verder af. De bij de fabrieken gelegen arbeiderswijken zou je ook zo op de monumentenlijst kunnen zetten. Sommige delen leveren een bizar contrast op. De opgeknapte delen met een diep warme oranje kleur en strakke gevels, de vervallen delen beroet, bestoft en in vervallen staat. De stad heeft de val van de textielindustrie nog niet verwerkt.

Maar Lodz veert terug. De wederopstanding van Lodz is 10 jaar geleden gestart met de opening van Manufaktura. Een vervallen textielcomplex met een oppervlakte van 27 hectare werd met heel veel liefde voor detail, herbestemd tot een grootschalig winkel en leisure centrum. Waar veel steden in vergelijkbare situaties kiezen voor grootschalige anonieme nieuwbouw, koos Lodz ervoor haar industrieel erfgoed in te zetten. Bijna niemand geloofde erin en stiekem was er ook hoop. Creatieve pioniers staken de hoofden bij elkaar, een Franse partij durfde te investeren en ineens verscheen in het grijze en rafelige Lodz ten noorden van de Piotrkowska een prachtig nieuw centrum, passend bij het eigen DNA. Herkenning en erkenning door de eigen bevolking. Waar de Westergasfabriek in Amsterdam en het UNESCO erfgoed van de Zeche Zollverein in Essen bovenal het domein werd van de culturele elite, werd Manufaktura van iedereen.

Foto’s van boven naar beneden: Manufaktura, Winkelstraat Piotrkowska, Centrum Lodz, Streetart ROA, Leegstaand fabriekscomplex in Ksiezy Mlyn

Off Piotrkowska, uitgaanscentrum

Herbestemd complex in Ksiezy Mlyn (lofts en leisure)

Voormalige arbeiderswijk tegenover hotel Andels, Manufaktura

Hotel Andels, met zwembad op dak, Manufaktura

Manufaktura, kunstcentrum

Het noord-westelijke deel van de binnenstad van Essen en het gebied daar vlak achter is een bizar mengsel van kantoorgebouwen, logge winkelcentra met massieve gevels, hippe winkeltjes, industrieel erfgoed, grote kale vlakten en leegstand. Het is ook de locatie van het Unperfekthaus, een huis waar je kan (flex)werken, kunsten, vergaderen, loungen, ontspannen, feestjes geven, repeteren, oefenen of gewoon rondhangen.

Het gebouw was ooit een klooster, niet dat je dat er aan afziet. Je denkt eerder aan een saai kantoorgebouw of een school, maar de creativiteit en levendigheid spat er nu van af. Kelder, begane grond, vier etages en daarboven een hip dakterras, in totaal 4000 m2 levendigheid. Elk gang is beschilderd of behangen met kunst, overal lounge- en hangplekken, maar ook seminarruimtes met degelijke tafels en stoelen.

Ontbijten, lunchen, dineren, of alleen maar koffie, thee of wat fris. Alles kan, alles is omvangrijk, in veel smaken en zoveel je wilt. Elke etage heeft een fantastisch koffiezetapparaat en overal flexwerkers waaronder veel Apple addicts. Maar ook heel veel ruimtes waar kunstenaars aan de slag zijn, je kan zo naar binnen lopen en met ze mee over de schouder kijken. Dat is zelfs ook de bedoeling.

Het Unperfekthaus huisvest maar liefs 1306 projecten en initiatieven! (stand per 26 februari 2015). Zij zijn de ruggengraad van het huis. De bezoekers, flexwerkers en seminargangers zoemen daar omheen. Het verdienmodel is heel intrigerend. Je huurt geen ruimte, de project- en initiatiefmakers krijgen juist ruimte om hun ding te doen. Zij maken dat het huis gonst en leeft en super aantrekkelijk is voor anderen. En iedereen mag naar binnen, je betaalt alleen voor de tijd dat je er bent. Maar dan mag je ook overal rondhangen, werken, genieten, kijken, doen, eten, drinken. Wat je maar wilt en nodig hebt.

En dan dat dakterras! Vorige week was het te koud, niemand zat buiten. Maar in de zomer leeft het halve huis buiten, op de begane grond met een groot terras voor de deur, op de balustrades die aan elke etage hangen en boven op het dak. En als je de buitenlucht of het werken zat bent kun je altijd nog tafelvoetbal gaan spelen, zelf gaan kunsten, een gitaar ter hand nemen en het podium van de theaterzaal bestijgen – er is altijd publiek – of op de racebaan met autootjes gaan spelen.

Een initiatief als dit in deze omvang heb ik nog niet eerder gezien. Het is ook de mix die het zo bijzonder maakt. Jong en oud, kunstenaars en ZZP-ers, seminargangers en familietreffen. Maar ook passanten, voorbijgangers. Alles loopt door elkaar en buitelt over elkaar heen. Je kan hier niet naar buiten gaan zonder te zijn verrast en een bijzondere ontmoeting te hebben gehad. Hier wordt verwondering en toeval gefaciliteerd. Serendipiteit met stip.

Het gebouw zelf staat er te opgepoetst bij. De directe omgeving ook. Tegelijk met het verbouwen van de Dortmunder U is het nabijgelegen terrein tussen het gebouw en de binnenstad volgeplempt met strakke hoogbouw. En naar ik begrijp had men gehoopt dat hier allerlei creatieve partijen zouden zijn ingekropen. Het heeft hier echter alle schijn van een binnenstedelijke kantoorlocatie. En wie verwacht dat de brouwerij van binnen nog de uitstraling heeft van een brouwerij komt bedrogen uit. Alles lijkt gestript en is strak en wit afgewerkt. Ik ervaar geen beleving, dit gebouw voelt veel te clean.

De Dortmunder U wordt bevolkt door grote cultuurinstellingen. Het oogt allemaal net een beetje te braaf. Start ups die wat willen experimenteren passen niet in het karakter van dit gebouw en ook niet in de hoogbouw dat aan de ander zijden van het plein is gerealiseerd. Waar kunnen die startups dan wel terecht? Heeft Dortmund wel zoiets als een hippe wijk?

Aan de achterzijde van het gebouw oogt het gebied een heel klein beetje rafelig, de ruimte is in gebruik als parkeerterrein en op een fikse graffity tekst op de muur na gebeurt er weinig. Hier moeten we het blijkbaar niet zoeken. Aan de overzijde van het terrein, gescheiden door een drukke straat, ligt een rommelig wijk. Zou het daar gebeuren? We winnen informatie in bij een hardrockwinkel aan de overkant. De jongen achter de balie kijkt ons verbaasd aan. Een hippe wijk? Dat hebben wij niet. Waar ga je dan zelf uit? Eh, gewoon in de binnenstad. We staan perplex, een stad met nagenoeg 600.000 inwoners en geen wijk waar het bruist en gist?

We proberen het bij de toeristeninformatie opnieuw. Ook daar worden we meewarig aangekeken. Het lijkt wel alsof men niet weet wat we bedoelen. Na lang aarzelen wordt een kaart op de toonbank gelegd en worden we naar een gebied ten zuiden van de stadsring, naar de Saarlandstrasse en omgeving gestuurd.

We pakken de metro er naar toe en lopen kris kras door het gebied. Reguliere detailhandel, telefoonwinkels en zo af en toe een iets meer alternatief ogende eetgelegenheid, maar echt spannend is het allemaal niet.

Is Dortmund dan alleen maar wat je ziet en ontbeert het initiatieven die nieuw elan aan de stad weten te geven? Of hebben we het gewoonweg gemist? Het roept tevens de vraag op hoe je kunt verwachten dat er een levend creatief cluster gaat ontstaan als de bewoners van de stad er zelf (nog) geen behoefte aan hebben. Het bewijst des te meer dat als het om placemaking gaat, de bewoners van het gebied een heel belangrijke factor zijn.

In de avond gaan we terug naar de Saarlandstrasse en schuiven in een van de sporadische alternatieve restaurantjes aan. Twee dames die onderling Russisch spreken schenken fantastische wijnen en koken wereldgerechten met een verrukkelijke twist. Als ik weer in Dortmund ben zijn schuif ik graag opnieuw aan.

Groenlo is een vestigingsstad en het  groot onderhoud en herstel van de omwalling is mede op verzoek van de inwoners door de gemeente opgepakt. Het was een kostbare ingreep en de gemeente hoopt dan ook dat deze investering zich economisch gaat terugverdienen. De tegenvraag die dat direct oproept is hoe je dat ‘terugverdienen’ moet berekenen? En kun je het succes van de investering alleen afzetten tegen economische baten en wiens baten zijn dat dan? Welzijn en welbevinden van de bevolking zijn net zo zeer van belang.

Stel dat het herstel van de vestigingswal er toe leidt dat de krimp minder snel gaat, omdat het plezieriger toeven is in Groenlo? Zo’n effect valt amper te meten, laat staan het economisch effect daarvan te becijferen. We weten bijvoorbeeld niet hoe snel de krimp zou zijn gegaan als de ingreep niet was gepleegd. Wat we wel weten is dat in een situatie van krimp historisch aantrekkelijke stadjes in de perifere gebieden meer kans  van slagen hebben bewoners vast te houden of zelfs nieuwe bewoners aan te trekken dan nabij gelegen gemeenschappen met een meer recente ontstaansgeschiedenis.

Tijdens de rondleiding werd een stortvloed aan informatie over ons uitgestrooid. Wat me vooral opviel tijdens de rondleiding van de gemeente zijn twee recente ondernemersinitiatieven die als ik de woorden van de gemeente juist heb geïnterpreteerd, vooral in de stad hebben geïnvesteerd omdat ze een emotionele binding voelen met Groenlo.

Ten eerste wordt in het centrum van Groenlo door een lokale vastgoedpartij een complex met versmarkt, horeca en cursusruimte gerealiseerd. Food is de rode draad dat alle activiteiten in het gebouw gaat verbinden. Geinteresseerde partijen hebben zich al gemeld. Het complex biedt een mooie kans op een stukje extra bedrijvigheid en verlevendiging van het centrum dat al hier en daar door leegstand wordt geplaagd.

De tweede kans is Villa Welgelegen gelegen aan de watergordel rondom Groenlo en vorig jaar nog genomineerd voor de serie ‘Afzichtelijk in de Achterhoek’ door lezers van de Gelderlander. Hier wordt door een ondernemer, met roots in Groenlo, maar tot voor kort nog woonachtig en werkzaam in het buitenland, een boothuis annex restaurant gerealiseerd. Kanoverhuur, fluisterboten, waterfietsen, zoiets, waardoor Groenlo ook vanaf het water kan worden ervaren en villa Welgelegen er weer spic en span gaat bijliggen.

In het geval dat de gemeente het grootschalige herstel van de omwalling niet had opgepakt, zouden deze investeerders dan ook zijn opgestaan? Daarop zou het antwoord misschien wel eens nee kunnen zijn geweest.

De foto’s zijn van twee jaar geleden. Tijdens de rondleiding schemerde het al en regende het behoorlijk. Twee jaar geleden was de GSRO ook te gast  in Groenlo. De geplaatste foto’s zijn toen gemaakt. 

Stikker legde de vinger op een zere plek die veel dieper gaat dan op voorhand lijkt: ‘Fixing the internet’. Overheden en bedrijven gluren. Het maakt pijnlijk duidelijk dat we geen eigenaar zijn en geen controle hebben op wat er gebeurd. Maar hoe we het eigenaarschap kunnen verwerven en zelf kunnen bepalen wat er gebeurd, die antwoorden hebben we nog niet. Met dat probleem aankaartend, maakte ze een gedachtensprong van de digitale wereld naar de producten waarmee we ons hebben omringd: Zijn we uberhaupt ook wel in staat de fysieke producten om ons heen te repareren of zelf te maken? Stikkers liet een leus zien: ‘If you can’t open it, you don’t own it’. En daar ligt de crux, we hebben het eigenaarschap van veel zaken die ons omringen weggegeven. Maar aan wie eigenlijk?

Bij ons thuis stond de keukentafel regelmatig vol met kleine huishoudelijke apparaten en bakjes vol met schroeven en kleine onderdelen ‘gerecyceld’ uit andere kapotte apparaten. De apparaten werden uit alle hoeken aangedragen want ik had een handige vader en noaberschap stond hoog in het vaandel, zaken werden zoveel mogelijk onderling opgelost. De ergenis van mijn vader groeide echter met de tijd. In eerste instantie omdat er steeds meer high tech in die apparaten werd verwerkt, waardoor hij ze niet meer zelf kon repareren en in tweede instantie, en dat irriteerde hem nog meer, waren de apparaten niet te openen zonder ze feitelijk te beschadigen. Ze werden blijkbaar min of meer gebouwd voor eenmalig gebruik. Het was niet een achterstand in kennis, wat hem parten speelde, of weerstand tegen het nieuwe – in ons huis werden altijd de nieuwste technische snufjes toegepast – het was een irritatie die te maken had met de beheersing van het product – lees vervreemding – en de eerste tekenen van een consumptiemaatschappij die manifester werd: duurzaamheid was niet langer een leidend motief.

Vervreemding werd onderdeel van onze cultuur. Natuurlijk waren er velen met vragen. Maar het antwoord was – al dan niet hardop uitgesproken – ‘zo gaat dat nu een keer bij ons’. Tijdens mijn studie sociale geografie was de ontwikkeling van het vastgoed en de kantorenmarkt onderdeel van het programma. Er haperde iets in de redenering die we kregen aangeboden. Vooral als je het in de tijd doortrok en er cijfers op los liet die onze economie produceerde. Ik zie de docent nog worstelend voor de collegezaal staan. Er werd ons leerstof aangeboden die niet te rijmen viel. Natuurlijk hadden we kritische vragen en natuurlijk werden die eerlijk beantwoord maar het totaal gaf een ontevreden gevoel. We doen dus blijkbaar als maatschappij iets dat niet klopt, we kunnen het niet tegenhouden en we moeten wachten tot de bubble klapt, dat was feitelijk de boodschap. Het liet een sluimerend gevoel van onvrede achter.

Raadskapel Eusebiuskerk Arnhem

Het lijkt wel alsof er sprake is geweest van een collectieve brainwash. De parallel met de vermeende ondergang van de leefgemeenschap op het Paaseiland is niet ver; ‘we hakken de laatste boom om, want zo doen wij dat nu een keer in onze cultuur’. We bewogen ons als westers collectief een richting op die veel waanzinnige elementen bevatte, maar als totaal hadden we er geen grip meer op. Ik schijf hier ‘bewogen’, alsof we reeds tot inkeer zijn gekomen. Dat zijn we nog niet. Maar we zijn niet langer volledig blind en er komt verzet tegen wat jaren lang als ‘normaal’ is beschouwd.

We hebben bovenal inzicht nodig om tot oplossingen te komen. Goede inzichten zijn ook ons nieuw kapitaal. Het mooie aan het congres van afgelopen donderdag waren de talrijke inzichten die werden aangeboden. Zo’n congres smaakt naar meer. Maar hebben we het probleem snel opgelost? Nee dat niet, we hebben er volgens mij minimaal twee generaties over gedaan om ons in deze toestand van vervreemding te begeven, het zal ook wel eens twee generaties kunnen duren om ons zelf weer te bevrijden.

Afgelopen week was Jan Rotmans te gast in het provinciehuis van Overijssel op uitnodiging van het trendbureau Overijsssel. De meesten van ons zullen hem wel kennen. Hij is het laatste jaar in programma’s op tv, maar ook op congressen een graag geziene gast. Daarnaast laat Rotmans ook flink van zich horen met name op twitter. Het is een man met een boodschap, soms op het randje van de provocatie.

De strekking van zijn verhaal bevalt mij wel. Het geeft richting en duiding aan dit woelige tijdperk. Feitelijk wijst hij tools aan waardoor een oplossingsrichting kan worden bereikt. En het leuke is dat wijzelf de oplossing zijn. Bottum up, gezamenlijke kracht en menslievendheid zijn kernbegrippen wat Rotmans betreft.

Wie Rotmans een beetje volgt weet dat Rotmans en het begrip ‘kantelaars’ synoniem zijn. Met kantelaars worden personen bedoeld die door hun manier van werken en/of en denken feitelijk een revolutie veroorzaken. Beroemd is zijn uitspraak in een uitzending van Tegenlicht van afgelopen seizoen: ‘geef me vijf dwarsdenkers, kantelaars, frisdenkers op het gebied van energie, gezondheid, mobiliteit, bouw en voedsel. Samen creëren we een revolutie’. Hij haalde er ook even de woede van vele ‘kantelaars’ op zijn hals: Hoezo maar vijf? Hoe durf je. Wij zijn er toch ook al? Zie je ons dan niet? Velen van ons zijn toch al bezig met het vinden en aanreiken van nieuwe oplossingen? En denk je nu  niet even veel te simpel?

Rotmans wees aanwezigen op het begrip Noaberschap. Hij wist het overigens heel bijzonder uit te spreken. Hij maakte er een soort Naaaberschap van. Het zal ook wel een woord zijn dat alleen maar door Oosterlingen en op grond van de klankkleur ook door mensen uit Scandinavië uit te spreken is. Maar goed, Rotmans had met het oog op deze lezing het begrip Noaberschap bestudeerd en kon alleen maar concluderen dat in Overijssel wel heel veel kantelaars moesten zijn. Maar toen hij naar namen en initiatieven vroeg, bleef het wel een beetje stil in de zaal. Deels uit bescheidenheid, Oosterlingen eigen, maar deels ook omdat we wellicht nog eens niet goed in staat zijn te registreren, wie reeds waar als kiemende kantelaar aan de slag is. En dat geldt niet alleen voor Oost Nederland, maar feitelijk voor het hele land.

Rotmans had een interessant punt dat hoop geeft voor Oost Nederland. In het begrip Noaberschap is immers inbegrepen dat we het normaal vinden zonder bijbedoelingen of commercieel gewin voor een ander te willen zorgen of iets te betekenen. En het gaat over saamhorigheid, dat we lokaal weer een krachtige gemeenschap kunnen en willen vormen. Kortom noaberschap raakt een kern van het nieuwe denken en de gemeenschapszin waar we nu naar toe bewegen.

En Noaberschap en kantelaars zal Oost Nederland hard nodig hebben. Sociaal economische scenario studies beloven niet veel goed voor Oost Nederland. Het ziet het er naar uit dat Oost Nederland van het bordje gaat vallen. Uiteraard had het Trendbureau Rotmans ook gevraagd wat Overijssel moest doen om zich goed voor te bereiden op de toekomst. In zijn advies was Rotmans heel duidelijk. Voor alles en iedereen in Nederland geldt: “Alles wat je nu niet meer nodig hebt, wat je als je nu nog mocht creëren en nooit zou willen hebben, dat moet je onmiddellijk afschaffen”. De toehoorders voelden hem al: dan zou je ook geen instituut ‘provincie’ meer creëren.

Specifiek voor het landsdeel Overijssel gaf Rotmans het volgende mee: Overijssel heeft een wenkend perspectief nodig en benoem dat. Breng in beeld waar je op gaat inzetten en waarop niet, wees eens duidelijk en durf keuzes te maken. Kun je je voorstellen waar Overijssel over 2o jaar haar geld mee verdiend? Vergis je niet, dat is wellicht niet een van de sectoren waar je nu op zet, en bedenk vooral, het topsectoren beleid voldoet sowieso niet, dus ga het niet daar zoeken. En wie zijn eigenlijk jullie kantelaars? Weten jullie dat wel? Breng ze in beeld en ga ze faciliteren. En als afsluiting van zijn betoog: zijn jullie bestuurders wel in staat voldoende sturing aan de toekomst te geven? Ga over al die vragen maar eens nadenken.

Foto’s met dank aan Jan Taco te Gussinklo

Slechts een klein uurtje gaans voorbij de grensovergang bij Arnhem ligt Museum Insel Hombroich. De naam is heel misleidend. Een Insel? Een eiland kun je toch niet binnen een uur vanaf de Nederlands-Duitse grens ter hoogte van Arnhem bereiken? Toch wel, Insel Hombroich ligt in het achterland van Neuss, ten zuidwesten van Düsseldorf. Neuss zelf is niet spannend en het dorpje Holzheim, op weg naar Hombroich al helemaal niet, maar Hombroich zelf, wat een aangename verassing.

Op grond de naamgeving van het gebied verwacht je op zijn minst een meer, of wellicht een fikse rivier, met daarin een eiland, aan te treffen. Maar niets van dat alles. De directe omgeving is groen in de overtreffende trap. De naam lijkt – op grond van de plattegrond van het beeldenpark – ontleend te zijn aan het gegeven dat het oorspronkelijke gebied Hombroich wordt omgeven door het riviertje de Erft en enkele zijarmen daarvan, zodat er feitelijk sprake is van een door water omgeven land. Het museumpark is in de loop van de jaren uitgebreid over de grenzen van het ‘eiland’ heen. Het eilandgevoel is mede daardoor ver te zoeken. Ik zal niet de eerste zijn, die zich verbaast afvraagt, waar de naamgeving vandaan komt.

Museum Insel Hombroich stond al een aantal jaren op mijn verlanglijstje en deze zomer is het er van gekomen. Makelaar en kunstliefhebber Karl-Heinrich Müller (1936-2007), grondlegger van het beeldenpark (gesticht 1987) had zich als doel gesteld in navolging van Paul Cézanne, kunst en natuur met elkaar in relatie te brengen. Dat is hem meer dan gelukt. Dit licht glooiende beeldenpark is een feest voor elke natuur en kunstliefhebber.

Alhoewel het park duidelijk is aangelegd, heeft het niets gekunsteld en alleen inheemse planten en boomsoorten zijn ingezet. Het is juist daarom dat het park enerzijds heel vertrouwd aanvoelt, en anderzijds, door een geraffineerde ordening, magnifieke schoonheid over je uitstrooit. De specifiek voor het beeldenpark ontworpen kubusachtige expositiepaviljoens, met rode bakstenen gebouwd, enkel getooid met buitenproportionele hoge deuren zijn telkens opnieuw aangename verrassingen in het landschap. Het is vooral het contrast, in een landschapspark verwacht je doorgaans romantische gebouwen, getooid met tierlantijntjes, hier staan echter stoere gebouwen, bijna vestigingen, naar binnen gekeerd, die nieuwsgierig naar de inhoud maken. Het is alsof je telkens opnieuw een cadeautje krijgt als je een dergelijke kubus op je pad ontwaart.

Müller was zijn tijd ver vooruit. De laatste paar jaren in het binnen de museumwereld in zwang oude en moderne meesters naast elkaar op te hangen. Op Hombroich is dat een formule die van meet af aan in elk paviljoen is toegepast. Het werkt fantastisch, nieuwsgierigheid en opmerkingsvermogen worden telkens opnieuw geprikkeld. Er zijn ook geen bordjes of tekst anderszins. De hoge deuren lijken wel kluizen en prikkelen daardoor des te meer. Ook hier geen vermelding, niets. Mag je wel naar binnen? Ja. Het is de bedoeling dat je kijkt en voelt en afvraagt naar welk werk je eigenlijk zit te kijken en wat je eigenlijk ziet. Rembrandt, Matisse, Hans Arp, Anatol Herzfeld, antieke Chinese kunst, kunst van de Khmer en nog veel meer bekende en onbekende namen en antieke kunst wisselen elkaar telkens opnieuw af.

Zaalnummers, nee die zijn er niet. Je dwaalt door een paviljoen en gaat naar wat het oog trekt. Loop je daardoor de kans niet alles te zien? Ja, zonder meer. Maar of dat ook erg is? Het is wellicht ook wel de bedoeling, een van de paviljoens heet bijvoorbeeld het Labyrinth, een ander het Zwölf-Räume-Haus.

Nog zo iets verrassend. Je mag geen eten en drinken mee nemen in het park. Een heel bijzondere set. Is dat om de bezoekers een poot uit te draaien? Of gaat het hier ineens over verplichte winkelnering? Nee absoluut niet. Het is op de eerste plaats om de rust in het park niet te verstoren met afschuwelijke overvolle prullenbakken en zwerfvuil.  Honger en dorst lijden is niet nodig. Centraal in het park staat wederom een kubus, deze keer met glas opengemaakt met binnen grote robuuste houten tafels en buiten onder een partij bomen quasi nonchalant gearrangeerde terrasjes. In deze kubus staat een simpel maar zeer smaakvol koud en warm biologisch buffet klaar, geheel in stijl met deze tijd en met de waarden van Hombroich, wees één met de natuur. Je mag eten en drinken wat je wilt. Betalen? Nee, het eten wordt aangeboden. Desgewenst kun je wat geld op een schoteltje achterlaten.

Hertme is een klein dorpje in de buurt van Borne. That rings a bell. Met pakweg 450 inwoners, gelegen in het sappige groen van het Twentse land. Helaas is de landelijke omgeving tussen Borne en Hertme bijna opgeslokt door nieuwbouwwijken. Ik weet nog dat ik schrok, toen ik jaren geleden vanuit Borne, voor het eerst weer via Hertme naar mijn ouderlijk huis wilde fietsen. Ik woonde in die tijd in Utrecht en was daardoor iets minder op de hoogte van alle nieuwbouwwijken die in Twente als kool uit de grond waren gestampt.

Hertme had altijd al iets speciaals, dat viel me in mijn jeugd al op. Ze hadden er een openluchttheater en mede als gevolg van optredens die daar plaatsvonden, was de blik van Hertme – meer dan de gemiddelde andere dorpen in de omgeving – naar buiten gericht. Het past dan ook helemaal in het plaatje dat uitgerekend hier een Afrikafestival is geland dat inmiddels is uitgegroeid tot festival met internationale faam.

Dit jaar is het festival voor de 25e keer georganiseerd. De aanleiding voor het eerste festival schijnt feitelijk toeval te zijn geweest. Er was ineens een podium nodig voor een dansgroep uit Burkina Faso. Waar een ander Twents dorp misschien zou hebben getwijfeld over het nut en de noodzaak en de kans van het organiseren van een optreden wellicht zou hebben laten glippen, kon in Hertme het optreden prima landen. De toon was gezet en in de jaren daarna omarmde een schare vrijwilligers uit de plaatselijke gemeenschap de organisatie van het Afrikafestival. Inmiddels heeft het blad Songlines het festival inmiddels uitgeroepen tot een van de beste 25 internationale festivals in Europa.

Je komt aanrijden, de tom tom wijs wel de weg, maar ondertussen zie je ook handgemaakte borden langs de weg staan die de juiste richting duiden. Dit voelt als een warm welkom. En dan die sappige weilanden, nadat je de nieuwbouwwijk het verlaten, het voelt bijna als zondig om hier je auto te mogen parkeren. De kerk met het kerkhof er pal naast en op het aanpalende perceel het openluchttheater dat nu dienst tot als festival terrein. De muziek komt je prettig tegemoet. Tegenover de kerk en vlak daarnaast het goede Twense leven, uitnodigende horeca en terrasjes onder bomen om te verpozen. Wat een schoonheid en weldadigheid. Maar ook wat een rust straalt dit stukje Twente uit.

Het is de gehele context dat een bezoek aan het festival zo speciaal maakt. De groene omgeving, de swingende en indringende Afrikaanse muziek en de verrukkelijke eetweide met regionaal Afrikaans eten. Nigeria, Kongo, Ethiopië, Ghana en ga zo maar door, ik heb heel wat landen namen zien staan, met allemaal producten uit de eigen nationale keuken. Dit is niet alleen een muziekfestijn, maar ook een eetfestijn voor fijnproevers.

Afgelopen weekend was het drukker dan ooit op dit tweedaagse festival. Ik was er zaterdag en op een gegeven moment leek het festival een beetje te bezwijken onder het eigen succes. Ik hoorde dat die dag zelfs de poorten even gesloten zijn geweest voor nieuwe bezoekers, maar of dat waar is, dat weet ik niet. Het zou wel kunnen kloppen en het paste wel bij het overvolle beeld. Het was er op een bepaald moment gewoon te druk. Het deed afbreuk aan het ontspannen karakter van dit festival. Het werd een beetje hutje mutje.

Het was ook zo druk dat de prullenbakken uitpuilden, iets wat helemaal niet bij dit goed verzorgde festival past en er waren zoveel bezoekers, dat een aantal eettentjes eerder dan voorzien geheel of gedeeltelijk waren uitverkocht. Niet dat er honger is geleden, dat absoluut niet. Maar het waren lange rijen bij het eetgedeelte en niet elk soort eten was na verloop van tijd nog verkrijgbaar, men was simpelweg door de voorraden heen. Anderzijds, het waren daarmee goede zaken voor de cateraars, het zij hen gegund.

Nu waren we natuurlijk ook verwend. Dit was een festival waar je de optredens van heel dichtbij kon bijwonen, en vaak had je ook nog ruimte om te swingen. Nu was het diezelfde ruimte delen met heel veel meer bezoekers. Als je de aantallen bezoekers van dit weekend als een vaststaand feit neemt, is er feitelijk niets aan de hand. De muziek blijft immers geweldig en opzwepend, de omgeving prachtig groen en het eten nog steeds even lekker. Het is alleen even een andere mindset in vergelijk met de voorgaande edities.

Ik ben benieuwd hoe de organisatie dit overweldigende succes heeft ervaren en of er wordt ingezet op groei van dit festival en zo ja, wordt er dan een terrein bij het festival aangetrokken, of dat er wordt gestuurd op een maximaal aantal bezoekers – passend bij het karakter van het festival – en een kaartenstop bij dreigende overschrijding. Het mooie weer heeft uiteraard ook meegespeeld in het ophogen van de aantallen. Er zullen vele last minute beslissers zijn geweest. Ik was er zelf ook eentje van.

Dit weekend gonsde het in Zwolle. In de eerste plaats omdat museum de Fundatie na een fikse verbouwing weer is opengegaan. Het gaat hier niet om een extra vleugel of een fikse renovatie van het pand, maar om de creatie van een stedelijk icoon. Op het dak van het klassieke gebouw is een eivormige opbouw geplaatst, bedekt met blauwe tegeltjes. Het geheel is heel feeëriek, bijna boven het hier en nu verheven. Het is tegelijkertijd een krachtig en gedurfd gebaar van Zwolle, eindelijk springt de stad een beetje uit de houding en haar historische jas.

Het gonsde ook in de stad omdat dit weekend o.a de jaarlijkse boekenmarkt, het internationaal Vertelfestival en het festival Kunsten op Straat plaatsvonden, gezamenlijk verenigd onder de naam Zwolle Unlimited. Vervolgens was er ook nog de opening van de expositie ‘Stad in Beeld‘ in het Stedelijk Museum Zwolle.

Museum de Fundatie

Zwolle wil zichzelf beter op de kaart zetten en de Fundatie wil dat ook. Dat is een mooie gezamenlijke missie en een terechte overigens, beiden zijn het waard. Vanmorgen twitterde de Stentor dat de Fundatie 8000 bezoekers op haar eerste openingsdag had getrokken. Dat is een mooie belofte voor de komende tijd, stad en museum zijn in beeld.

Ik ken de stad al jaren en wat ik me iedere keer weer afvraag is hoe de argeloze toerist zijn/haar weg naar het kunst en cultuuraanbod moet gaan vinden. Ik mis de verbinding tussen de instellingen en verleidende acties om de toerist voor een aantal dagen aan Zwolle te verbinden. Vanmorgen bijvoorbeeld kreeg ik bij de ingang van de Fundatie een hand-out aangereikt over de Fundatie zelf en eentje over de ‘Fundatie Fellows Zwolle’. De laatste folder bleek een verzameling te zijn van een 15 tal partijen, met name horeca en detailhandel, met een plattegrondje op de achterkant, waarop de Fundatie stond aangegeven en de betreffende 15 partijen. That’s all. Geen verdere opgave van de overige musea, galeries en theaters of kekke zaakjes en ook geen vermelding van de festivals die elders in de stad plaatsvonden.

Expositie ‘Stad in beeld’, Stedelijk Museum Zwolle, detail van werk van Yang Yongliang

Hoe had die argeloze toerist al die leuke dingen dan wel moeten vinden? De site van de VVV/Zwolle Marketing biedt iets meer soelaas, maar is helaas ook niet volledig. Hierop wel veel aandacht voor de opening van de Fundatie en de diverse festivals in het eerste weekend van juni, maar op de evenementen kalender die duidelijk zichtbaar op de hoofdpagina prijkt, wordt bijvoorbeeld niet de opening op 2 juni van de expositie ‘Stad in Beeld’ van het Stedelijk Museum Zwolle vermeld. Ik moet een paar keer klikken, om de informatie wel te vinden. Maar ik heb een voorsprong, ik weet dat op 2 juni de start van een nieuwe expositie is.

Wat dat betreft is de site van Zwolle Unlimited heel overzichtelijk. Daarop staan de initiatieven van 16 partijen die zich voor dit weekend hebben verenigd geordend bij elkaar, een fotootje per initiatief en daaronder de informatie. De Fundatie en het Stedelijk Museum zijn echter niet van de partij. Misschien ook wel begrijpelijk, in Zwolle Unlimited hebben zich met name kortdurende festival activiteiten verenigd en daaraan voldoen langlopende exposities niet. Maar ik denk ondertussen wel weer aan die argeloze toerist, die zo graag van alles in Zwolle zou willen genieten en aan de stad Zwolle zelf, welke de toerist zo graag wat langer dan één dag aan de stad zou willen verbinden.

Expositie ‘ Dansen op de vulkaan, Museum de Fundatie, werk van Sella Hasse. 

De expositie in beide musea hebben overigens een hele mooie rode draad. In de Fundatie is o.a de expositie ‘Dans op de vulkaan, kunst en leven in de republiek van Weimar’ te zien. Hierin heel veel aandacht voor het stedelijke leven in al haar facetten, hetgeen prachtig aansluit op de expositie ‘Stad in beeld’ in het Stedelijk Museum Zwolle.  Eén plus één is drie, ja toch? Waarom geen combi tickets verkopen?

Een stad waar ik altijd snel kan vinden wat er op cultureel gebied speelt, is  Eindhoven. Op de digitale agenda van ‘uit in Eindhoven‘, een zeer visueel ingestelde kaart, kan de nog van niets wetende toerist, maar ook de eigen inwoner, in een oogopslag vinden wat waar en wanneer is. Dat is wel zo fijn en daarmee staat het cultuuraanbod van Eindhoven duidelijk op de kaart.

Beide genoemde exposities zijn overigens prachtig, niet alleen voor liefhebbers van kunst maar ook voor al die city geeks, altijd op zoek naar het diepste wezen van de stad. ‘Dansen op de Vulkaan’ is nog te bewonderen tot 15 september, ‘Stad in Beeld’ tot 20 oktober.