We zijn deze middag bij Westerhuis op bezoek met een groep ruimtemakers uit Oost Nederland. Een plek als deze spreekt tot de verbeelding. Hier komen landschap, gemeenschapszin en architectuur samen. 

De plannen voor Coolwater zijn net zo indrukwekkend als het gebouw zelf. Hier verschijnt straks een restaurant, een museum, een expositieruimte, artist in residence vertrekken en hangend boven een deel van de hal, een zwembad met een glazen vloer. Ook onderwijs gaat een plek in het gebouw krijgen. Op het dak van het gebouw zullen groente en kruiden worden geteeld. Insteek is het hele concept duurzaam en toekomstgericht te realiseren.

Het ‘no waste concept’ wordt hier heel serieus genomen. Toen Westerhuis het pand kocht, was de afgedankte installatie van de koelwaterhal nog aanwezig. Een deel daarvan zal blijven staan, om heden en verleden te vervlechten, het overige deel wordt ontmanteld en opgeslagen in het pand zelf en zal ter zijne tijd een nieuwe bestemming in het toekomstig complex zelf krijgen. Waar de meesten van ons geen raad weten wat te doen met afgedankte industriële machinerie, ziet een staalkunstenaar van het kaliber Westerhuis juist kansen. Aan kennis ontbreekt het hem absoluut niet, voordat hij zijn hart volgde en kunstenaar werd, werkte hij een flink aantal jaren in de offshore industrie. Een omgeving van water, kou en snoeihard metaal is voor hem een vertrouwde habitat.

In het project Coolwater brengt Westerhuis zijn netwerk uit de offshore industrie, de internationale kunstwereld en de regio Zwolle samen. Een unieke combinatie. Kan je ook aandelen in het project nemen, vraagt een van de deelnemers aan de rondleiding. Zo werkt het hier niet, antwoord Westerhuis. Hier ben je welkom als je expertise kunt inbrengen, plannen hebt die in het concept passen en zelf mee gaat doen. 

De rondleiding gaat door naar de kelder. Westerhuis laat ons de voormalige koelwaterbaden zien. De turbines zijn deels ontmanteld. Op deze plek zullen straks expositieruimten verschijnen. Ik zie het al helemaal voor me. Een rauwe ruimte als deze, met prachtige kunstwerken aan de wanden en ruimtes met aangelichte kunstinstallaties. 

Via een wenteltrap aan de buitenkant van het gebouw mogen diegenen die geen hoogtevrees hebben -een terechte disclaimer vooraf, want het dak is niet voorzien van valbeveiliging – mee naar boven. Gelukkig is het gestopt met regenen en genieten we van een prachtig gezicht op de IJssel en de groene uiterwaarden. Dat dit ooit een elektriciteitscentrale van Zwolle was zie je vanaf het dak heel goed. Elektriciteitsmasten waaieren van hier uit alle kanten op. 

Om een concept als dit te laten ontstaan moeten een creatieve geest, tijd en plek op het goede moment samenkomen. Als ik even later met Westerhuis napraat blijkt het coronatijdperk het juiste duwtje te hebben gegeven. Normaal vliegt Westerhuis voor zijn werk de hele wereld over, maand in maand uit. Maar net als iedereen, beperkten de coronamaatregelen zijn actieradius. En dat gaf hem de ruimte en inspiratie met dit gebouw aan de slag te gaan. De eerste mijlpaal is 2023, dan hoopt Westerhuis het restaurant te openen. Vandaaruit volgt de rest.

Op de zolderverdieping van Het Langhuis in Zwolle draait een video over de makers van de tentoonstelling Mar Sin Plastico. Ik ben verbijsterd door wat ik hoor. Maar liefs 7% van al het plastic in de wereldzeeën, is afkomstig uit Zuid Spanje. Uit een kassengebied in de provincie Almería waar ze de kassen met plastic overspannen. Plastic, dat achteloos achter de kassen in droge rivierbeddingen wordt gesmeten zodra het stuk is en met hoogwater door de rivieren wordt meegenomen naar de zee.

Afvalplastic

Dus zo’n klein stukje land is verantwoordelijk voor zo’n hoog percentage vervuiling? Als vervolgens wordt verteld dat de EU een groot deel van deze boeren subsidieert, waaronder biologische boeren, val ik stil. Wie houdt hier wie voor de gek? Kunstenares Karin Hoogesteger reisde in de zomer van 2019 naar Zuid Spanje om afvalplastic te verzamelen uit de natuur, afkomstig van de groentekassen in Zuid Spanje. De documentaire op de zolderverdieping laat een deel van die reis zien. Inmiddels hebben 12 Kunstenaars uit Spanje en Nederland een gezamenlijke expositie opgebouwd om het probleem aan de kaak te stellen. In het Langhuis is werk van Hellen Abma, Robert Roelink, Heide Kamps en Karin Hoogesteger te zien.

Je kan van afvalplastic prachtige fragiele kunstwerken maken. Dat laat de expositie ook zien. De lichtheid van het materiaal misleidt. Alsof het onschuldig is. Je propt het zo weg in een la. En het spul weegt en kost bijna niets – althans in valuta – en achtergelaten plastic waait letterlijk en figuurlijk weg. Alsof het niet bestaat. Totdat het hoogwater wordt. Dan hangen de takken en het prikkeldraad er in de uiterwaarden vol mee en stroomt de rest door naar zee. Ook daar getuigt het IJssellandschap een paar keer per jaar van.

Mar Sin Plastico

Mar Sin Plastico is onderdeel van de IJsselbiennale 2021. Naast de expositie in het Langhuis is ook werk van Robert Roeling te zien bij de voormalige elektriciteitscentrale Harculo. Daar staat de Osborne stier, gemaakt van zwart afvalplastic uit de natuur van Spanje. Met de kracht van de stier als symbool om het tij te keren van het plastic tijdperk en de klimaatverandering.

De expositie en de documentaire kwam bij wel binnen. Natuurlijk wil ook ik zo weinig mogelijk plastic gebruiken. En elk zakje plastic dat het huis inkomt wordt gerecycled. En de insteek is ook zoveel mogelijk groente en fruit te eten dat niet meer is voorverpakt (in plastic) en het liefst regionaal verbouwd. Maar ook ik weet niet altijd waar mijn groente en fruit vandaan komt. De videobeelden van Karin Hoogesteger, van een oneindig kassenlandschap, maakten veel indruk en de bergen witte en zwarte plastic langs de weg des te meer. Groente uit Zuid Spanje is vooralsnog voor mij een no go.

De drijvende tuinen van Zutphen

Overleven op de afvalberg

De Waagschaal en het tijdelijke landschap van Noorderhaven

Volgens Gerard Marlet, bij de meesten wel bekend als de man van de Atlas zijn we een stad. Oef, dat was een geruststelling. Hoe vaak wordt Zutphen niet door buitenstaanders als een groot dorp getypeerd. Maar Marlet kwam met bewijslast op de proppen. Qua grondoppervlak van de historische binnenstad staan we in vergelijking met de overige steden in Nederland hoog in de index, op de 16e plek. En we schijnen een behoorlijk ommeland te verzorgen, volgens Marlet kunnen daar maar 57 steden in Nederland prat op gaan. Kortom, stedelijkheid, menselijke maat en natuurlijke omgeving. Gouden troeven bij elkaar. Met een ding was ik het niet zo met hem eens. Hij zei dat het met de werkgelegenheid wel goed zat. Dat mensen hier op acceptabele reisafstand gemakkelijk banen kunnen vinden. Dat betwijfel ik.

De menselijke maat kun je niet zo gemakkelijk in statistieken vastleggen. Die voel je gewoonweg en je moet hier zijn om het te ervaren. Zutphen heeft een ander ritme. Feitelijk kun je zeggen dat Zutphen zich niet door alle aspecten van de vooruitgang van de afgelopen decennia heeft laten misleiden. Terwijl de rest van Nederland zich de afgelopen 5 jaar massaal heeft gestort op biologisch eten, moestuintjes bijhouden, tweedehands goederen uitwisselen, handwerken en zelf kleren maken, was Zutphen dat al jaren aan het doen. Zutphen heeft daarin een kennisvoorsprong bij andere steden. Een grote kans om zich mee te profileren. Zutphen is geaard.

De tweede spreker van de avond Prof. Wim de Ridder, verbonden aan de TU Twente en futuroloog, maakte zich zorgen over het feit dat de detaillisten in de Zutphense binnenstad zich nog amper bewust zijn van de digitale ontwikkelingen die de komende jaren op de gemeenschap als totaal gaan afkomen en die met name de wijze waarop wij goederen vergaren drastisch zullen gaan veranderen. Daar geef ik hem gelijk in, maar die zorg geldt niet alleen voor de detailhandel in Zutphen, maar ook voor detaillisten in vele andere steden. We zullen steeds minder winkelvloeroppervlakte nodig hebben. Het detailhandelshart in binnensteden zal kleiner worden. En ik vraag me af hoeveel lef Zutphen zal hebben de komende jaren: wordt het het huidige winkelareaal gehandhaafd en blijft de stad zoeken naar tijdelijke oplossingen voor de leegstand of gaan we hier misschien wel aanloopstraten als regelvrije zones aanwijzen en terug naar een klein compact winkelhart?

De Ridder hamerde ook op het belang van ambachten en dat hierin voor Zutphen een troef kan liggen. Ambachten werden door een aantal aanwezigen afgedaan als saai en ouderwets terwijl anderen daarin juist kansen zagen voor Zutphen. We hebben er vaak zo’n associatie bij van mannen in blauwe kielen die klompen maken of riet binden. Maar ambachtelijk werken kan ook in combinatie met moderne technieken. Denk maar aan de 3D printer. Wat ik zelf niet begrijp is dat terwijl Zutphen een stad is van de Vrije School, waar juist ambachtelijk werken hoog in het vaandel staat, het onderwijs niet wordt gecombineerd met moderne fablab technieken. We willen toch meer jongeren richting de techniek? Een Fablab is fantastisch, ik heb er basisschoolleerlingen en middelbare scholieren in zien werken. Stuk voor stuk enthousiast, elkaar verdringend bij de apparaten. Werken met je handen met een digitale twist. Dat is toekomst en dat voelt goed.

Linda Commandeur sloot de rij van gastsprekers af. Zij heeft de ideeënwerkplaats BS22 in Groenlo opgericht. Vandaar uit inspireert ze bewoners om vooral hun dromen en plannen waar te maken. Haar belangrijkste boodschap voor de bewoners van Zutphen was misschien wel dat je moet geloven in je eigen bijdrage, moet durven te experimenteren en gewoon maar moet beginnen. Er komen altijd wel volgers, aldus Commandeur, als je maar passie en energie uitstraalt, zo werkt dat immers. En haar afsluiter vond ik wel mooi: “Zutphen denk na welke plannen jullie het meest waarderen, ga daar werk van maken, opdat jullie in 2025 een gelukkige stad zijn”. En daarmee is de cirkel rond. Zutphen wordt nu al vaak bestempeld als een spirituele stad. En voor sommigen is spiritualiteit misschien een te zweverig woord, maar uiteindelijk willen we allemaal een ding en dat is gelukkig zijn. Zutphen is een groot geheim, verrukkelijk slecht bereikbaar en stiekum willen een aantal van ons dat misschien ook wel een beetje zo houden. Zutphen is aan zet.

как найти правильную ссылку на гидру, официальное зеркало и официальные ссылки на hydraruzxpnew4af обменник гидра статус отменен

Wie nog maar 20 jaar geleden zou hebben beweerd dat we anno 2013 en masse de handen weer vuil zouden maken in de moestuin, onze kinderen weer in de binnenstad gingen opvoeden en dat we co-creatie tussen het boerenleven en de designsector heel normaal zouden vinden, zou waarschijnlijk meewarrig zijn aangekeken. Wat opvalt aan deze opsomming is een vervlechting van zaken die heel lang als tegenstellingen werden gezien.

Neem de grootstedelijke yup van welleer die zijn kostje bij elkaar scharrelde in luxe warenhuizen, delicatessenwinkels en trendy restaurants versus de degelijke ouderwetse burgerman die jaar in jaar uit getrouw aardappelen, bonen, wortels, sla en boerenkool op eigen grond stond te verbouwen.

We hebben een grote omtrekkende beweging gemaakt voordat onze handen weer de klei ingingen. We moesten ons eerst realiseren dat blikvoer veel te lang gegaard en te gezouten is en dat vers gezonder is. Maar ook dat het niet duurzaam is om groente en fruit uit alle hoeken van de wereld te laten invliegen en dat het feitelijk belachelijk en ook arrogant is om seizoensgebonden groente en fruit van eigen bodem te weren. Een beetje overdreven gesteld maar toch: we waren bijna kwijt hoe inheemse groenten smaken en er uit zien.

Dat is sterk veranderd in een paar jaar tijd. Als we al zelf geen lapje grond hebben, dan op zijn minst een mini-kas op het balkon en ondertussen hebben we het ook over stadslandbouw, niet alleen uit noodzaak braakliggende stukken grond een invulling te geven, maar ook omdat de behoefte aan ‘ambachtelijk groen’ weer wordt gevoeld. Oké, natuurlijk gaat nog niet iedereen in deze beweging mee, maar wat relevant is dat ambachtelijk groen weer van status is voorzien. Back to basics.

Tegelijkertijd valt er ook een beweging te ontwaren die hier lijnrecht tegenover lijkt te staan. Het binnenstedelijk milieu werd jarenlang als een onmogelijke plek beschouwd om kinderen op te voeden en te laten gedijen. Het gros van de ouders had een sterke voorkeur voor een grond gebonden woning in een buitenwijk: meer ruimte, meer groen en meer rust. Er ging wel een prijskaartje aan: monotoom en geestdodend, maar dat werd door velen voor lief genomen. Sterker nog, het werd als volstrekt normaal beschouwd dat men liever in een eentonige buitenwijk dan in de hectiek van de stedelijke binnenstad wilde wonen.

Zelfs toen de binnensteden weer waren opgeknapt, duurde het een tijd voordat er een beweging terug naar de binnenstad op gang kwam. De profs uit het vak wisten waar deze terugkerende beweging op was gestoeld, men hoefde Jane Jacobs er maar op na te slaan. En al had de terugkerende bewoner wellicht nog nooit van Jacobs gehoord, deze groep voelde instinctief aan dat het gemêleerde milieu van de binnenstad juist heel veel te bieden heeft. En gebrek aan groen in de binnenstad? Dat wordt opgelost door zelf organiserende comités.

En last but not least, de boer kreeg weer status. Wellicht een flink stuk op weg geholpen door het populaire programma “Boer zoekt vrouw” en weermannen met prachtige tongvallen, kwam hoe dan ook, het boerenleven weer in beeld. De boer was niet langer een achtergebleven plattelander maar een mens van vlees en bloed met kennis en kunde. De eerste steunbetuigingen van liefde waren nog heel voorzichtig. Het begon met een koeien hype, eerst in de vensterbank en niet veel later als gekleurde standbeelden overal op straat, al dan niet door gemeentebesturen gefinancierd.

Maar dat de boer echt weer meetelt bleek wel uit de laatste editie van de Dutch Design Week. Daar waren de farmlabs ‘Agri meets design’ geprogrammeerd en met name deze ontmoetingen werden het gesprek van de dag en zelfs trending topic op twitter. Een alliantie tussen boeren en ontwerpers zou een aantal jaren geleden – voor beide partijen overigens – absoluut niet denkbaar zijn geweest. Het bijzondere is dat de bezoeker van de DDW 2013 deze programmering feitelijk volstrekt normaal heeft gevonden. Dat geeft opnieuw aan dat in een heel kort tijdbestek onze kijk op de directe wereld om ons heen, sterk is veranderd.

De rode draad uit dit alles is ‘essentie’ en ‘bezinning’. Het lijkt wel alsof we beter gaan waarnemen en onze zintuigen weer openen. Maar hoe valt deze ‘move’ dan te verklaren? Is het wellicht omdat we nu als groep zelf richting moeten geven aan het bestaan? We zijn onze ‘leidsmannen’ per slot van rekening kwijt: Het ongebreideld geloof in de merites van het kapitalisme en een overheid die ons ter aller tijde verzorgt, is ons immers ontvallen.

Veertien sprekers, verdeeld in drie blokken, onmogelijk om in 1 blog te verslaan, maar de teneur, de rode draad moet lukken. Het eerste blok had het thema environment. Opvallend was het woord fragiel. Het kwam zowel terug in de talk van Andre Kuipers als Thomas Rau. Andre Kuipers bezag de aarde vanaf een afstand en zag hoe fragiel ze was en Thomas Rau bekijkt de aarde vanuit een kringloopgedachte en nam ook het woord fragiel in de mond: Energie en menselijke power hebben we voldoende, maar bepaalde grondstoffen niet.

Zijn concept van ‘performance’ is intrigerend, simpel gezegd zijn we geïnteresseerd in de dienst die een product verleend, bijvoorbeeld dat onze was schoon wordt of dat we mobiel kunnen bellen. Dat zoiets dergelijks is verpakt in de vorm van een wasmachine of een mobiele telefoon, dat is een afgeleide zaak en daar zit de crux in het betoog van Rau: De fysieke manifestatie van het product zit vol met kostbare grondstoffen, scheep daar de consument niet mee op – die gooit het daarna weg – maar verkoop enkel de performance en geef het fysieke omhulsel aan de consument tijdelijk in bruikleen. Daarmee is de producent en niet de consument verantwoordelijk voor de recycling en gaan geen kostbare grondstoffen verloren.

 Maria Westerbos

Hoe asociaal de menselijke consument alles zo maar weggooit en/of klakkeloos consumeert bleek ook uit de talk van Maria Westerbos over de Plastic Soup. Natuurlijk hebben we allemaal gehoord van de gigantische hoeveelheden plastic die als massale kluwens in de oceaan drijven. Maar naar de talk van Westerbos zit het probleem heel urgent tussen de oren. We hebben met elkaar een megaprobleem gecreëerd en de technieken zijn nog niet voorhanden om dit probleem eventjes op te lossen. Ondertussen leven we in een plastic maatschappij en kunnen we ook niet meer zonder. Westerbos vertelde over een gemiddelde consumptie van 70 kilo plastic per aardbewoner per jaar! Dat is schrikken. Momenteel zijn er foute en goede plastics in de omloop. Maar zijn we in de winkel al wel in staat als consument goede en foute verpakkingsmaterialen te herkennen? Ik zou wel een plastic keurmerk label willen hebben. Dan weet je tenminste wat je koopt.

In de tweede serie talks stond ICT centraal. Met een fantastisch pleidooi van Ton Zijlstra voor Open Data. Door data en daarmee kennis te delen kunnen we vanaf een ander perspectief naar de zaken kijken en mede daardoor veel eerder innoveren. We leven in netwerken, open data geven de leden van het netwerk ook de mogelijkheid zelf bepaalde zaken aan te pakken en op te lossen. De metafoor van de mier die Zijlstra aanhaalde is wel een heel treffend. Je wilt toch niet temidden van een kluwen van medemieren leven en je ding doen zonder vragen te stellen? Don’t become an ant!

Heather Schlegel heeft onderzoek gedaan naar veranderde wijzen van betaling mede mogelijk gemaakt door de digitale netwerken waarin we leven. De vraag die zij stelt is intrigerend: in hoeverre het huidige betaalsysteem als dominant systeem kan en zal worden gehandhaafd. Reguliere valuta kunnen worden vervangen door plaatselijke valuta, we gaan ook steeds meer goederen en diensten ruilen zonder dat er geld aan te pas komt en via het internet en social media bevelen we producten, diensten en mensen aan, feitelijk een gunfactor die waarde creëert zonder dat er geld aan te pas is gekomen. Maar ook door data openbaar te maken en te delen creëren we extra waarde en daarmee versterkten de talks van Ton Zijlstra en Heather Schlegel elkaar direct.

Hendrik Blokhuis

In het derde blok stond productie centraal. Peter Phleps, futuroloog bij het IFMO legde een interessante case voor. Stel dat we straks auto’s hebben die we niet meer zelf hoeven te besturen. Wat een impact dat zal hebben op de samenleving: Niet alleen kan iedereen dan blijven rijden tot op hoge leeftijd, we zullen minder ongelukken krijgen waardoor de kosten voor de zorg omlaag gaan en we hoeven geen kostbare ruimte aan te wenden voor  parkeerplaatsen in de binnenstad. We stappen immers uit en de auto zoekt zich zelf wel een parkeerplaats verderop. Maar de nadelen zijn er ook: meer auto’s, meer congestie en meer kilometers file. Het is maar vanuit welk perspectief je naar deze optie kijkt en al dan niet blij van kan worden. Wellicht worden het wel ‘cars on demand’? Een soort taxi’s die we digitaal bestellen en delen met anderen die ook dezelfde kant op moeten? Hoe dan ook, dergelijke ontwikkelingen zullen een enorme inpact hebben op stedelijke inrichting, verkeer- en vervoersstromen en krimpvraagstukken.

Kijkende naar productie en datasharing, kon natuurlijk ook niet het Fablab ontbreken. Tomaz Diez van het Fablab Barcelona vertelde aanwezigen over de impact van datasharing op productieketens en afval en over de stad als Open Lab: via een keten van gespecialiseerde fablabs wordt kennis gedeeld en produceert de stad wat ze  zelf nodig heeft, niets meer en niets minder.

Barelona kent relatief veel Fablabs, meer dan welke andere stad in Europa en daar zie je dat alles in elkaar grijpt en dat we feitelijk om ons heen de proeftuinen van de nieuwe samenleving al zien verschijnen: In eerste instantie gedreven door de economische crisis, zijn met name in Barcelona heel veel alternatieve valuta en ruildienst systemen opgezet. Het is dan ook heel bijzonder van Tomaz Diez te vernemen dat het ook Barcelona is, waar het gedachtengoed van het Fablab zo aanslaat. Dankzij nieuwe technieken, datasharing en veranderende kijk op transactiestromen zijn gemeenschappen in staat toegevoegde waarde te creëren en zo voor zich zelf een nieuwe en betere toekomst te creëren.

Daarnaast heb je ook lijsten met vernieuwende, tegendraadse of anderszins innovatieve ideeën die ons zo halverwege het jaar in de schoot worden geworpen. De namen die achter deze initiatieven zitten zijn vaak nog niet zo bekend, de geopperde of uitgewerkte ideeën zijn vaak stuk voor stuk pareltjes. Nog klein, maar misschien wel in staat een olievlek te worden en verandering te bewerkstelligen.

Zo kennen we in Nederland al een aantal jaren de Herman Wijffels Innovatieprijs. Zat deze prijsvraag oorspronkelijk met name op het domein van de duurzaamheid, dit jaar is voor het eerst een nieuwe categorie toegevoegd, die van de zorg en welzijn. Of neem de MKB innovatie top 100, een samenwerking tussen het NRC en Syntens. Ook een mooie lijst waarop elk jaar opnieuw een aantal bijzondere en onverwachte innovaties verschijnen die tot nadenken stemmen.

Voorpagina Vrij Nederland editie 9 maart 2013 

Gisteren kwam een nieuwe lijst af: Vrij Nederland en Kennisland hebben de Nederlanders uitgedaagd – een en ander conform het initiatief opgestart door de Britse zondagskrant The Observer – om Radicale Vernieuwers voor het voetlicht te halen. De actie leverde 400 inzendingen op waarvan er uiteindelijk door de jury 23 zijn geselecteerd en in de editie van deze week van Vrij Nederland als een soort bloemlezing zijn gepresenteerd. Zit er een rode draad in die 23 verhalen? Ja toch wel. Wat opvalt is dat de meeste initiatieven mogelijk zijn geworden dankzij social media of digitale technieken. Opvallend is ook het begrip waarde. Dat is in veel initiatieven niet uitgedrukt in geld. Daarnaast is er in de meeste gevallen ook sprake van omdenken of is tot een oplossing gekomen door tegen de stroom in te roeien. Een doorklik naar een link, nee die is er (nog) niet. Deze 23 voorbeelden, hoe vernieuwend ze ook zijn, zijn op traditionele wijze te verkrijgen. Gewoon door deze week het VN kopen!

Mijn persoonlijke voorkeur uit de lijst van 23 in willekeurige volgorde: Bluerise, een zeewatercentrale voor schone energie. Onterfd Goed, het ontzamelen van museale collecties. Hack de Overheid, vrijgeven van data. Thuisafgehaald, koken voor derden tegen kostprijs. De WakaWaka led-lamp, licht van zonne-energie voor de derde wereld. VJ Movement, nieuws vanuit verschillende perspectieven. Het Repair-Cafe, duurzaam repareren. De Eigen Kracht Centrale, zelf hulp regelen in plaats van terug te vallen op de verzorgingsstaat. Zorgvoorelkaar.com, een marktplaats voor vrijwilligers en Flintwave, crowdfunding voor wetenschappers. Dit zijn er al weer 10 van de 23 en de rest, ook prachtig, maar ik kan ze hier moeilijk allemaal benoemen.

Toegevoegd 8 maart: Inmiddels is op de site van Kennisland een overzicht geplaatst van de 23 initiatieven met een doorlink naar de desbetreffende sites.