Een gulle gever

Als je door de glazen voordeur kijkt, vallen de bladeren op de grond als eerste op, tegelijkertijd verbaas je je over de kleurrijke geblokte vloerbedekking op de trap. Pas daarna zie je de sierlijke trapleuning en de witte panelen langs de muren. Je voelt je als een kind voor de etalage van een speelgoedwinkel, trappelend van verlangen om naar binnen te gaan. En dat mag, want deze vrijstaande woning is een openbare expositieruimte. In 1957 heeft Albert van Abbe zijn villa aan de gemeente geschonken onder de voorwaarde dat ‘aan het geschonken onroerend goed in overleg met de schenker een bestemming zal worden gegeven die de verdere culturele ontwikkeling van de stad Eindhoven beoogt’.

In 2020 leek het even mis te gaan – er waren plannen tot verkoop van de villa – maar die ongelukkige wending kon worden gekeerd. En dat is maar goed ook. Deze villa heeft de afgelopen jaren aan talloze kunstenaars de gelegenheid geboden tot exposeren, en in een stad als Eindhoven waar kunst, design en techniek zo goed worden verknoopt, wil je een plek als deze niet kwijt.

De nietige mens

In een intieme ruimte direct rechts in de gang na binnenkomst heeft Roos Vogels drie witte katoenen doeken van 2,5 meter lengte opgehangen. Op elk doek is met grafiet een stam van een naaldboom getekend, ragfijn en levensecht, eentje uit het oerbos Bialowieza in Polen, de twee andere iets dichterbij, uit Lieshout en Bakel. Je staat met je neus op de stam, de takken tronen hoog boven je uit, de nietige mens tegenover oeroude levensvormen. 

Zwarte landschappen

In de woonkamer hangen houten panelen, deels verbrand en door Vogels met grafiet bewerkt. Ze laat daarop zwarte landschappen, als kaartbladeren uit een oeroude atlas ontstaan. Landschappen vol organische structuren, een samenspel tussen het hout en de kunstenaar. Iets verderop in de woonkamer, vlak voor het raam aan de tuinzijde staat een fragiel kunstwerk van samengebonden takken, met aan de uiteinden hangende stenen: een wankel evenwicht in de tijd. 

Zoenoffer

We hebben kunstenaars als Vogels nodig, om de vernietiging van de natuur aan de kaak te stellen. Maar Vogels wijst niet met een vingertje. Ze wil ons bovenal deelgenoot maken van de wonderlijke schoonheid en brengt namens de mens een zoenoffer aan de natuur. ‘Gesteld door het vooruitzicht van een vernietiging van de natuurlijke hulpbronnen door onze maatschappij, krijgt het romantische idee van een verzoening met de natuur, weer een nieuwe betekenis voor mij’ aldus Vogels. 

Roos Vogels: Expositie ANAPHORA, the elements: earth, Albert van Abbehuis Eindhoven, 23 december 2022 tot en met 29 januari 2023.

Groene stad

Het Istanbul dat Pfeiffer beschrijft is groen en lommerrijk en verbindt de levenden en de doden: ‘Je kan amper enkele stappen zetten en je komt één of meerdere grafstenen tegen die met cipressen zijn omringd. Hier loopt je constant tussen de levenden en de doden. Maar na 24 uur was ik al aan deze omstandigheid gewend. Vanaf een afstandje gezien geven deze talrijke cipressenhagen de stad een sprookjesachtige betovering.’ 

Constantinopel had in die tijd al ruim 500.000 inwoners. Een flinke stad, omringd door bossen en water. Meerdere keren beschrijft Pfeiffer de rust en de groene ruimte. Dat is nu wel anders. In het Istanbul van vandaag leven ruim 15 miljoen mensen. De metropool heeft veel van het omringende groen opgeslokt.  

De toeristische highlights

Pfeiffer dwaalt ruim 6 weken door Constantinopel. Uiteraard bezoekt ze de hoogtepunten: de bazaar, de Aya Sophia, de Sultan Ahmet Camii (de Blauwe Moskee) en vanzelfsprekend ontbreekt een bezoek aan het Topkapi paleis ook niet. Ze wil alles van de bevolking weten en bezoekt Turkse, Griekse, Joodse en Armeense feesten en religieuze ceremoniën. Ze staat steeds met haar neus vooraan. Ze wordt als alleenreizende Europese vrouw van middelbare leeftijd wel een beetje raar aangekeken, maar niemand ziet haar aanwezigheid, juist ook door haar leeftijd, als een bedreiging.

De Galatabrug

Pfeiffer heeft het in haar dagboek vaak over een brede houten brug, als ze vanuit Pera (Europese aanduiding uit die tijd voor het stadsdeel Galata en Beyoǧlu) de Gouden Hoorn oversteekt naar de oude binnenstad. Dat moet de wereldberoemde Galatabrug zijn. Eens even opzoeken. Hé: die Galatabrug is pas in 1845 gebouwd en Pfeiffer is in 1842 in Constantinopel. Hoe kan dat nou? Over welke houten brug liep zij dan? 

Een vaste oeververbinding over de Gouden Hoorn stond al eeuwen op het verlanglijstje. Zelfs Leonardo da Vinci heeft er in 1502 een ontwerp voor gemaakt, maar dat werd door zijn opdrachtgever, Sultan Bayezid II afgekeurd. Ruim 300 jaar later was het eindelijk zover. In 1836 wordt de Hayratiye brug werd opgeleverd. Een brug van hout, ruim 500 meter lang en drijvend op pontons. Dat moet de brug geweest zijn waar Pfeiffer overheen liep. Een kleine 10 jaar later zou pakweg vijfhonderd meter naar het oosten toe, de eerste versie van de Galatabrug – ook van hout – worden gerealiseerd.

Bomvolle Bosporus

Het realiseren van goede infrastructuurvoorzieningen is in een waterstad als Istanbul een megaklus. De eerste brug over de Bosporus kwam in 1973 tot stand. In 1988 volgde de tweede brug. Maar beide wegen zijn chronisch overbelast. In 2013 werd een treintunnel tussen Europa en Azië geopend en in 2016 volgende een autotunnel. In het gunstigste geval is daarmee de reistijd tussen beide werelddelen met ruim een uur bekort.

En dan de Bosporus zelf. Die kan het groeiende scheepsverkeer bijna ook niet meer aan. 50.000 Schepen per jaar gaan er nu doorheen. Alleen al de hittestress die dat met zich meebrengt is enorm. De doorvaart door de Bosporus is van levensbelang voor landen rondom de Zwarte zee. Daar is zelfs in 1936 het verdrag van Montreux voor afgesloten dat vrije doorvaart ten allen tijde garandeert.  

Map made by Randam. Position canal Istanbul. CC-BY-SA 4.0

Nieuw kanaal: een brug te ver?

De regering Erdogan droomt al ruim tien jaar van het nieuw te bouwen Kanaal Istanbul. 45 Kilometer waterweg die de Zee van Marmara met de Zwarte zee moet verbinden. De nieuwe waterweg moet de overvolle Bosporus ontlasten en kan de grootste zeeschepen aan. Maar daar hangt een stevig kostplaatje aan en zie dat maar eens op te hoesten. Het plan is in ieder geval een deel van de kosten via tol terug te verdienen. Maar ja: de Bosporus zal ook dan nog steeds tolvrij zijn, dus dat schiet niet op. 

En de milieuvoordelen van minder hittestress dan? Tegenstanders zijn zeer bezorgd. De groene longen van Istanbul moeten het hebben van de bossen ten westen van de stad, maar deze dreigen grotendeels te verdwijnen door de verwachte verstedelijking rondom het kanaal. Er is ook grote zorg over de zoetwatervoorziening voor Istanbul zelf, want dat wordt voor een aanzienlijk deel gewonnen in dit nog bosrijke gebied. De groene en lommerrijke betovering die Pfeiffer ooit bij de stad voelde, lijkt ineens heel ver weg. 

Hoofdfoto: Jeanet van Antwerpen, Istanbul, 2021.

On the edge of Europe

Some years before the Berlin wall came down, I went to Vienna for the first time. It was a study trip organized by the Utrecht Faculty of Geography. Vienna at that time had a rather stuffy image – it seemed rusted and timeworn. The grandeur had peeled off everywhere. The statues all looked gaudy. The rows of facades along the Ringstrasse that ran around the old city center were blackened by exhaust fumes. All but one building, which had recently been sandblasted and stood out immediately. 

Shocked

The city center was populated by people with money and was all white. Outside of the city center, just past the Ringstrasse, guestworkers were selling a local newspaper to earn a penny. I saw the big headlines on the frontpage wich read ‘Ausländer Raus’(‘Foreigners Out’). We were shocked. Our guide had just told us that a large part of the social housing sector had sanitary facilities that were hopelessly outdated. Sometimes there was only a toilet. Somewhat embarrassed he added that these houses were often rented to guestworkers.

Final station

That student trip to Vienna has always left some conflicting sentiments with me. The gap between rich and poor felt wide. The city felt like Europe’s final train station and that is what it often was at the time. Beyond Vienna began the Eastern Block. No go area. Terra incognita. 

But, nothing lasts forever. When the Cold War ended and the borders opened once again, there it was: a whole new part of Europe to discover. In the meantime, Vienna shook off the dust and straightened up. 

Catalyst

The fall of the Berlin wall worked as a huge catalyst. On YouTube I came across some interviews with Maria Vassilakou, the former vice mayor of Vienna. Vassilakou says this about the Viennese strategy: By our sudden central position in the united Europe we had to make the right choices straight away. We’re growing with 25,000 inhabitants every year. Our principle is that we put the interests of children and their families first, based on the idea that what is good for them, works for the rest of us as well.

And that includes a substantial ‘greening’ of the city. In practice this means that 50% of the Vienna urban area stays green and that there is a supply of affordable housing with at least 60% social housing to rent. And, of course, there is good quality public transport. The latter will only cost you 365 euro a year, so 1 euro per day. Who doesn’t want that?

Pushed off the throne

Vienna rose with a bullet in the city rankings. In 2018 and 2019 the city was even number one in The Economist’s Global Liveability Index. But then Covid 19 came and spoilt it all. As a consequence of the Covid restrictions The Economist didn’t succeed in producing a liveability index in 2020. When finally the latest 2021 ranking was published, it went off like a bomb. Vienna had been pushed from her throne, just like some other cities that had still been in the highest rankings back in 2019.

Lockdown measures had restricted access to, among other things, education, culture and green areas. Vienna tumbled from first to twelfth position. For the time being, Auckland (New Zealand) took over pole position. Surrounded by sea and with a stop on incoming travels, New Zealand managed to halt Covid 19 at her borders – in 2020 at any rate and for the largest part of 2021 as well.

Peacock showing off

In the Carlone Contemporary, part of the Belvedere Museum, you can admire a sound installation by the artist Volkmar Klien. It is very intriguing to see how Klien represents a Vienna that’s showing off. We see an antique standing clock, adorned with peacock feathers. Time is ticking by alarmingly while the clock is slowly covering itself up with its own feathers. 

Volkmar Klien, Anschwellen-Abschwellen

Covid 19 is temporary – at least, that is what we hope – and The Economist Liveability Index is not the only authoritative city ranking. On her site, the city of Vienna keeps a list of 16 leading indexes. In 5 indexes Vienna ranks number 1 and where the city doesn’t, it still ranks enviably high. Try to top that.

Hoofdfoto: Belvedere, Photo Daniel Plan, Unplash Licence

2016

Er is kunst na de crisis en bovenal in Gorssel

Berlijnse flair in Düsseldorf

2015

3 nov: Spelen boven de stad. Lees meer.

12 mei: Over de expositie China8 en grensoverschrijdende samenwerking.  Lees meer.

19 april: Oost Nederland moet werken maken van stedelijke samenwerking. Lees meer.

6 maart: Over vintage en pop ups en wederopbouwarchitectuur. Lees meer.

26 februari: Tussen Randstad en Ruhrgebied Lees meer.

19 januari Neugnadenfeld, schuldig landschap. Lees meer.

Volgens Gerard Marlet, bij de meesten wel bekend als de man van de Atlas zijn we een stad. Oef, dat was een geruststelling. Hoe vaak wordt Zutphen niet door buitenstaanders als een groot dorp getypeerd. Maar Marlet kwam met bewijslast op de proppen. Qua grondoppervlak van de historische binnenstad staan we in vergelijking met de overige steden in Nederland hoog in de index, op de 16e plek. En we schijnen een behoorlijk ommeland te verzorgen, volgens Marlet kunnen daar maar 57 steden in Nederland prat op gaan. Kortom, stedelijkheid, menselijke maat en natuurlijke omgeving. Gouden troeven bij elkaar. Met een ding was ik het niet zo met hem eens. Hij zei dat het met de werkgelegenheid wel goed zat. Dat mensen hier op acceptabele reisafstand gemakkelijk banen kunnen vinden. Dat betwijfel ik.

De menselijke maat kun je niet zo gemakkelijk in statistieken vastleggen. Die voel je gewoonweg en je moet hier zijn om het te ervaren. Zutphen heeft een ander ritme. Feitelijk kun je zeggen dat Zutphen zich niet door alle aspecten van de vooruitgang van de afgelopen decennia heeft laten misleiden. Terwijl de rest van Nederland zich de afgelopen 5 jaar massaal heeft gestort op biologisch eten, moestuintjes bijhouden, tweedehands goederen uitwisselen, handwerken en zelf kleren maken, was Zutphen dat al jaren aan het doen. Zutphen heeft daarin een kennisvoorsprong bij andere steden. Een grote kans om zich mee te profileren. Zutphen is geaard.

De tweede spreker van de avond Prof. Wim de Ridder, verbonden aan de TU Twente en futuroloog, maakte zich zorgen over het feit dat de detaillisten in de Zutphense binnenstad zich nog amper bewust zijn van de digitale ontwikkelingen die de komende jaren op de gemeenschap als totaal gaan afkomen en die met name de wijze waarop wij goederen vergaren drastisch zullen gaan veranderen. Daar geef ik hem gelijk in, maar die zorg geldt niet alleen voor de detailhandel in Zutphen, maar ook voor detaillisten in vele andere steden. We zullen steeds minder winkelvloeroppervlakte nodig hebben. Het detailhandelshart in binnensteden zal kleiner worden. En ik vraag me af hoeveel lef Zutphen zal hebben de komende jaren: wordt het het huidige winkelareaal gehandhaafd en blijft de stad zoeken naar tijdelijke oplossingen voor de leegstand of gaan we hier misschien wel aanloopstraten als regelvrije zones aanwijzen en terug naar een klein compact winkelhart?

De Ridder hamerde ook op het belang van ambachten en dat hierin voor Zutphen een troef kan liggen. Ambachten werden door een aantal aanwezigen afgedaan als saai en ouderwets terwijl anderen daarin juist kansen zagen voor Zutphen. We hebben er vaak zo’n associatie bij van mannen in blauwe kielen die klompen maken of riet binden. Maar ambachtelijk werken kan ook in combinatie met moderne technieken. Denk maar aan de 3D printer. Wat ik zelf niet begrijp is dat terwijl Zutphen een stad is van de Vrije School, waar juist ambachtelijk werken hoog in het vaandel staat, het onderwijs niet wordt gecombineerd met moderne fablab technieken. We willen toch meer jongeren richting de techniek? Een Fablab is fantastisch, ik heb er basisschoolleerlingen en middelbare scholieren in zien werken. Stuk voor stuk enthousiast, elkaar verdringend bij de apparaten. Werken met je handen met een digitale twist. Dat is toekomst en dat voelt goed.

Linda Commandeur sloot de rij van gastsprekers af. Zij heeft de ideeënwerkplaats BS22 in Groenlo opgericht. Vandaar uit inspireert ze bewoners om vooral hun dromen en plannen waar te maken. Haar belangrijkste boodschap voor de bewoners van Zutphen was misschien wel dat je moet geloven in je eigen bijdrage, moet durven te experimenteren en gewoon maar moet beginnen. Er komen altijd wel volgers, aldus Commandeur, als je maar passie en energie uitstraalt, zo werkt dat immers. En haar afsluiter vond ik wel mooi: “Zutphen denk na welke plannen jullie het meest waarderen, ga daar werk van maken, opdat jullie in 2025 een gelukkige stad zijn”. En daarmee is de cirkel rond. Zutphen wordt nu al vaak bestempeld als een spirituele stad. En voor sommigen is spiritualiteit misschien een te zweverig woord, maar uiteindelijk willen we allemaal een ding en dat is gelukkig zijn. Zutphen is een groot geheim, verrukkelijk slecht bereikbaar en stiekum willen een aantal van ons dat misschien ook wel een beetje zo houden. Zutphen is aan zet.

как найти правильную ссылку на гидру, официальное зеркало и официальные ссылки на hydraruzxpnew4af обменник гидра статус отменен

Ze liggen verstopt, dat ook. Natuurlijk zie je als je over de autoweg door het Ruhrgebied raast links en rechts wat kegelvormige ‘bergen’ liggen. Met verstopt bedoel ik dat de wegbewijzering er naar toe niet helder is. En dat fascineert me, blijkbaar is het niet de bedoeling dat iedereen er op duikt. Of is het bescheidenheid, dat het magnifieke karakter van deze plekken amper wordt onderkent?

We hebben als mensen natuurlijk altijd al de neiging gehad om op pieken in het landschap een soort van landmark te plaatsen, waardoor de plek ineens veel meer betekenis gaat krijgen. Op de Halden in het Ruhrgebied is dat ook gebeurd. Maar wel heel ingetogen, zonder al te veel poespas. Vaak gaat het om een hele simpele maar wel uit de kluiten gewassen sculptuur.

Zelfs de suggestie van het klimmen boven de boomgrens is voelbaar. Onderaan de helling loop je nog door de bomen en wat hogerop struikgewas, halverwege is het de kale zwarte berg die domineert. De bezoekers zijn buurtbewoners, gezinnen met een hond en volk dat graag in bergschoenen loopt. Op grond van het aantal bezoekers dat ik tegenkom lijkt dit landschap vooralsnog een groot bewaard geheim te blijven. Ben ik daar rouwig om? Nee, het geeft ruimte en tijd om deze kwaliteit van het Ruhrgebied heel puur te ervaren.

Het Ruhrgebied heeft zoveel lagen en we zoeken deze keer bewust de rand van de stad op. Het kost enig doorzettingsvermogen om het Angerpark te vinden, pas op het allerlaatst is er enige bewegwijzering naar het park zelf. Maar wellicht is dat ook wel bewust zo geregeld, het Angerpark wekt eerder de indruk voor de omliggende buurt te zijn bestemd, dan bedoeld om bezoekers van buiten te lokken. Zo is er bijvoorbeeld geen parkeerterrein.

De sfeer is ontspannen. Op een bankje bij de toegang tot het park genieten twee mannen van de namiddagzon, kinderen klauteren buiten de gebaande paden om tegen de halde op en buurtbewoners laten er hun hond uit. Het is bijna al niet meer voor te stellen dat hier nog maar tien jaar geleden installaties stonden om zinkerts te verwerken, waaronder opslagsilo’s met zwavelzuur. Als je inzoomt met je camera op de landmark krijgt het ineens een heel andere dimensie. Dan zie je hoe deze installatie hier op haar plaats is en hoe nauw mens en machine verweven zijn en feitelijk ook niet meer los van elkaar kunnen worden gezien.

De belevenis van de Tiger & Turtle is groots. Des te meer zou je verwachten dat er enkele touringcars voor de ingang zouden staan. Maar niets van dat alles en dat maakt de setting  des te meer bijzonder. In het Ruhrgebied is de bewoners veel afgehaald. Eerst de schoonheid van het landschap,vervolgens het werk en raakte het gebied bezaaid met industriële verroeste karkassen. Nog steeds rijdt het gros van de toeristen met een grote boog om het Ruhrgebied heen. Slechts een klein percentage bezoekers (en bewoners) weet de ruwe schoonheid van het geschonden landschap en het industriële erfgoed te waarderen.

Hier op deze halde is een nieuw evenwicht gecreëerd. Gewoon een fijne plek om uit te waaien, te spelen of te genieten van het wijdse uitzicht. Geen lokkertje voor de toeristen compleet met toeristisch informatiepunt en al dies meer, maar wel een plek om als omwonende te verblijven en trots op te zijn.

Voorbij de IJsselbrug word je geconfronteerd met een geweldige leegte. Hier stond ooit het pakhuis van Reesink, door de hoogte en markante bouw toentertijd een landmark voor de stad. Vlak voor de crisis was het besluit gevallen: de panden Reesink zouden niet als monument worden aangemerkt en worden gesloopt. Dat kwam de gemeente goed uit want die had in die tijd nog grootste plannen voor revitalisering en woningbouw op de Mars. Dat veel van die plannen (nog) niet zijn doorgegaan moge duidelijk zijn.

Het terrein ligt en nu leeg en woest bij. De kaalslag is indrukwekkend. Alleen het Koelhuis en de Broodfabriek staan nog overeind. Het Koelhuis is inmiddels een verrukkelijke plek. Een stel met lef heeft er horeca gerealiseerd met een uitstalling die niet onder doet voor hippe gelegenheden in Hamburg of Berlijn.

Door deze lege vlakte wordt een pad aangelegd dat je terugbrengt tot vlak langs het water. Moestuinen en twee rijtjes huizenblokken is het eerste waar je tegenaan stuit. In afwachting van de sloop – die toch echt onafwendbaar lijkt – worden de huizen nog steeds bewoond door een restant van de oorspronkelijke bewoners en tijdelijke bewoners. De mooi aangelegde en onderhouden moestuinen en kunstwerken vallen op en detoneren aangenaam met het pand van Energiemaatschappij Liander. De zelfgebouwde toegangspoort naar de tuin van het laatste pandje aan de Elshorststraat is ronduit indrukwekkend. Het lijkt wel een poort uit de oudheid.

De gemeente heeft op deze plek het fietspad over de IJsseldijk tijdelijk afgesloten. Gele omleidingsborden wijzen fietsers de weg over het bedrijventerrein, tot het punt waar de dijkroute, verderop weer kan worden opgepakt. De weg voert eerst door het Marswegkwartier, Zutphens meest onbekende woonwijk. De wijk heeft een prachtige ligging, pal aan de IJssel met uitzicht op de Marshaven en Houthaven. Dat klinkt allemaal heel romantisch, maar zo romantisch is het niet meer gesteld met dit kwartier. Leegstand, dichtgetimmerde ramen, verwilderde voortuinen en zo af en toe ineens nog keurige vitrage voor de ramen. Dit is de andere kant van Zutphen. Alles is hier in afwachting van de sloop.

Verder noordwaarts de IJsseldijk volgend, stuit je vervolgens tegen de Industriehaven. De setting is echter groen en het water wordt vanaf de dijk door hoog opgeschoten groen aan het oog onttrokken. Iets verderop duikt een bijna levensecht beeld van een imker op. Links en rechts van het pad is een ononderbroken bijenlint gemaakt. Er zijn borden geplaatst om de toevallige passant van de campagne Zutphen Bijenstad op de hoogte te stellen. Ik ben aangenaam verrast. Maar hoeveel mensen zullen hier eigenlijk passeren? Het is weekend en het weer nodigt uit tot een fikse wandeling, maar ik ben sinds ik de IJsselbrug ben onderdoor gedoken slechts 3 personen tegengekomen, waarvan twee bewoners, zittend voor hun huis in het Marswegkwartier en een fietser.

De Industriehaven blokkeert een verdere voortgang naar het noorden en ik besluit via de Marsweg terug te keren naar het centrum van de stad. Het bedrijventerrein is nagenoeg uitgestorven. Zo af en toe passeert een auto. Voor een lage bedrijfshal staan een paar fietsen. De deur aan de zijkant staat open en flarden van gezang stromen naar buiten. Op een bord langs de straat wordt vermeld dat hier de Evangelische gemeente op zondag om 11.00 en 18.00 uur samenkomst houdt.

De Marsweg gaat over in de Coenensparkstaat en vervolgens de Parkstraat. Het laatste stuk richting het station is omzoomd door hoge bomen. Ooit lag hier een park, dat was voordat dit gebied tot bedrijventerrein werd bestemd. Altijd mooi, dat oude namen oorspronkelijke functies blijven duiden. Alhoewel de naamgeving – met een hele forse knipoog dan – wel weer een beetje recht doet aan de huidige situatie. Juist op dit gedeelte van het bedrijventerrein, zo vlak tegen het station aan, liggen veel stukken grond – in afwachting van woningbouw – braak en de natuur neemt het gebied terug. Langs de randen van de percelen, tegen de beschutting van de overgebleven bedrijfspanden, schieten bloemen en struikgewas al weer als kool uit de grond.

Wie nog maar 20 jaar geleden zou hebben beweerd dat we anno 2013 en masse de handen weer vuil zouden maken in de moestuin, onze kinderen weer in de binnenstad gingen opvoeden en dat we co-creatie tussen het boerenleven en de designsector heel normaal zouden vinden, zou waarschijnlijk meewarrig zijn aangekeken. Wat opvalt aan deze opsomming is een vervlechting van zaken die heel lang als tegenstellingen werden gezien.

Neem de grootstedelijke yup van welleer die zijn kostje bij elkaar scharrelde in luxe warenhuizen, delicatessenwinkels en trendy restaurants versus de degelijke ouderwetse burgerman die jaar in jaar uit getrouw aardappelen, bonen, wortels, sla en boerenkool op eigen grond stond te verbouwen.

We hebben een grote omtrekkende beweging gemaakt voordat onze handen weer de klei ingingen. We moesten ons eerst realiseren dat blikvoer veel te lang gegaard en te gezouten is en dat vers gezonder is. Maar ook dat het niet duurzaam is om groente en fruit uit alle hoeken van de wereld te laten invliegen en dat het feitelijk belachelijk en ook arrogant is om seizoensgebonden groente en fruit van eigen bodem te weren. Een beetje overdreven gesteld maar toch: we waren bijna kwijt hoe inheemse groenten smaken en er uit zien.

Dat is sterk veranderd in een paar jaar tijd. Als we al zelf geen lapje grond hebben, dan op zijn minst een mini-kas op het balkon en ondertussen hebben we het ook over stadslandbouw, niet alleen uit noodzaak braakliggende stukken grond een invulling te geven, maar ook omdat de behoefte aan ‘ambachtelijk groen’ weer wordt gevoeld. Oké, natuurlijk gaat nog niet iedereen in deze beweging mee, maar wat relevant is dat ambachtelijk groen weer van status is voorzien. Back to basics.

Tegelijkertijd valt er ook een beweging te ontwaren die hier lijnrecht tegenover lijkt te staan. Het binnenstedelijk milieu werd jarenlang als een onmogelijke plek beschouwd om kinderen op te voeden en te laten gedijen. Het gros van de ouders had een sterke voorkeur voor een grond gebonden woning in een buitenwijk: meer ruimte, meer groen en meer rust. Er ging wel een prijskaartje aan: monotoom en geestdodend, maar dat werd door velen voor lief genomen. Sterker nog, het werd als volstrekt normaal beschouwd dat men liever in een eentonige buitenwijk dan in de hectiek van de stedelijke binnenstad wilde wonen.

Zelfs toen de binnensteden weer waren opgeknapt, duurde het een tijd voordat er een beweging terug naar de binnenstad op gang kwam. De profs uit het vak wisten waar deze terugkerende beweging op was gestoeld, men hoefde Jane Jacobs er maar op na te slaan. En al had de terugkerende bewoner wellicht nog nooit van Jacobs gehoord, deze groep voelde instinctief aan dat het gemêleerde milieu van de binnenstad juist heel veel te bieden heeft. En gebrek aan groen in de binnenstad? Dat wordt opgelost door zelf organiserende comités.

En last but not least, de boer kreeg weer status. Wellicht een flink stuk op weg geholpen door het populaire programma “Boer zoekt vrouw” en weermannen met prachtige tongvallen, kwam hoe dan ook, het boerenleven weer in beeld. De boer was niet langer een achtergebleven plattelander maar een mens van vlees en bloed met kennis en kunde. De eerste steunbetuigingen van liefde waren nog heel voorzichtig. Het begon met een koeien hype, eerst in de vensterbank en niet veel later als gekleurde standbeelden overal op straat, al dan niet door gemeentebesturen gefinancierd.

Maar dat de boer echt weer meetelt bleek wel uit de laatste editie van de Dutch Design Week. Daar waren de farmlabs ‘Agri meets design’ geprogrammeerd en met name deze ontmoetingen werden het gesprek van de dag en zelfs trending topic op twitter. Een alliantie tussen boeren en ontwerpers zou een aantal jaren geleden – voor beide partijen overigens – absoluut niet denkbaar zijn geweest. Het bijzondere is dat de bezoeker van de DDW 2013 deze programmering feitelijk volstrekt normaal heeft gevonden. Dat geeft opnieuw aan dat in een heel kort tijdbestek onze kijk op de directe wereld om ons heen, sterk is veranderd.

De rode draad uit dit alles is ‘essentie’ en ‘bezinning’. Het lijkt wel alsof we beter gaan waarnemen en onze zintuigen weer openen. Maar hoe valt deze ‘move’ dan te verklaren? Is het wellicht omdat we nu als groep zelf richting moeten geven aan het bestaan? We zijn onze ‘leidsmannen’ per slot van rekening kwijt: Het ongebreideld geloof in de merites van het kapitalisme en een overheid die ons ter aller tijde verzorgt, is ons immers ontvallen.

Onlangs was ik weer even in Düsseldorf. Opnieuw was ik onder de indruk van de belangrijke rol die de boulevard langs de Rijn in het openbare leven speelt. Volledig autovrij, bestaande uit een boven en een onderpromenade, een fiks aantal terrasjes en heel veel ruimte voor slenteraars, renners en skaters. Kortom het zindert van leven langs het Düsseldorfse waterfront en dat over een lengte van meer dan twee kilometer. Stiekem vergelijk ik dan de situatie ook met een aantal steden in Oost Nederland, waar ik bijna dagelijks kom en waar ik de gerichtheid op het water soms wel heel erg mis.

Het huidige waterfront is Düsseldorf is een situatie waar menige rivierstad van droomt maar waarvan ook menig stadsbestuur weet dat zulks alleen kan worden gerealiseerd door grootschalige infrastructurele en stedenbouwkundige ingrepen te plegen. Maar daarvoor ontbreekt het vaak aan visie en/of politieke moed en sinds de recente crisis ook nog aan geld. Vergelijk in deze Arnhem, gelegen aan de Rijn, waar vele plannen zijn gemaakt om de binnenstad weer terug te brengen naar de rivier, maar waar ideevorming steeds opnieuw door de werkelijkheid werd ingehaald.

Waterfront noordelijke binnenstad, bovenpromenade

Met de opkomst van het gemotoriseerde verkeer werden rivierkades wegen en werd het waterfront steeds minder een verblijfsplek. Inmiddels zijn de meeste binnensteden grotendeels autoluw gemaakt en speelt de verkeersader langs het water vaak een essentiële rol in de aan en afvoer van verkeer naar (een deel van) de binnenstad. Dit is o.a. de situatie in Deventer en Zutphen, beiden prachtig gelegen aan de IJssel, maar waar het waterfront feitelijk geen ontmoetingsplek van betekenis is doordat het water nog steeds door een rijweg van de binnenstad is afgesneden. De situatie in Nijmegen daarentegen is verwachtingsvol. Daar heeft de horeca al een plek veroverd langs het water en zijn de parkeerplekken langs de Waalkade sinds een klein jaar opgeheven. Het ziet er naar uit dat het ambitieuze programma rondom de Waalsprong de binnenstad nog veel meer dan voorheen naar het waterfront gaat trekken en de kade onderdeel gaan worden van een levendig binnenstedelijk verblijfsklimaat.

Terug naar de situatie in Düsseldorf. In de jaren 90 heeft het gemeentebestuur aldaar besloten tot het aanleggen van de Rheinuffertunnel. Het gemotoriseerde verkeer langs de Rijnkade werd volledig ondertunneld. Een fikse stedenbouwkundige ingreep, maar het gaf deze door de tweede wereldoorlog gemankeerde binnenstad ongelofelijk veel nieuw elan en bovenal een relaxed en bruisend stadshart langs het water, simpelweg doordat de kades en de daarop aansluitende pleinen aan voetgangers en de verpozende mens werd teruggegeven.

Rivierfront, zuidelijke binnenstad in de namiddag

Een succesvolle openbare ruimte wordt gekenmerkt door multifunctionaliteit, toegankelijkheid, identiteit en veiligheid. Al deze punten zijn op de boulevard van Düsseldorf geborgd. Door de lengte van de boulevard zijn verschillende verblijfsruimten ontstaan die om de paar honderd meter geleidelijk van kleur verschieten. Als rode verbindende draad door als deze gebieden loopt een aaneengesloten en volledig door platanen omzoomd wandelpad. Daarom heen is ruimte voor sporten (skaten, running), terrassen (stedelijk vertier, zakelijke ontmoetingen, toerisme) en hang- en picknick zones. Daarnaast biedt de combinatie van boulevard en aanpalende pleinen ruimte voor grootschalige events.

In de noordelijke binnenstad van Düsseldorf is de boulevard de verblijfsplek van de stadsbohemien. Een aantal 24-uurs winkeltjes en mobiele drankstandjes in de directe nabijheid bieden toegang tot gekoelde en betaalbare drankjes. Tussen de verpozende groepjes mensen scharrelen inzamelaars rond, die discreet afwachten tot de laatste slok is genuttigd en stilzwijgend of hooguit met een klein knikje een leeg blikje of flesje in ontvangst nemen. Dit systeem werkt fantastisch. Het is een kwestie van gunnen en gegund worden.

Handelshafen in de vroege ochtend 

Iets meer zuidwaarts, ten hoogte van de oude binnenstad is het domein van de gemiddelden. Hier zit op de benedenboulevard de doorgewinterde terrasganger zij aan zij met de toerist en het winkelend publiek dat eveneens graag een drankje wil nuttigen aan het water. Het is het terrasvertier dat je in vele badplaatsen indringend ervaart: overvolle terrassen, een kakofonie van stemmen en geluiden, menukaarten met foto’s, veel bier en wijn en uiteraard uitzicht op het water. Op de bovenboulevard valt de stilte en het groen des te meer op Hier wordt gerend, geslenterd en worden potjes jeu de boules onder de platanen gespeeld. Voor elk wel wat wils.

In de zuidelijke binnenstad is de boulevard ter hoogte van de Rheinkniebrücke een interessant maar rommelig overgangsgebied. Onder de overspanning van de brug is een verblijfsgebied ontstaan dat een associatie oproept met Berlijn Alexanderplatz, enerzijds door de bouwperiode van de omringende gebouwen en de hoogte van de brug,  maar wellicht ook wel door de Rheinturm (televisietoren) welke een eindje verderop staat. Hier eindigde een aantal jaren geleden de promenade en de naoorlogse binnenstad. Maar het pad omzoomd door platanen is inmiddels om de bebouwing heen doorgetrokken. De voetganger wordt uitgenodigd zijn weg te vervolgen. Feitelijk splitst de boulevard zich op dit punt in twee armen op.

Promenade ter hoogte van de Rheinkniebrücke

De meest westelijke arm blijft de Rijnoever volgen, alwaar de boulevard na een paar honderd meter eindigt op een landtong. De zuidwestelijke arm brengt de wandelaar via de platanenroute naar de ‘Docklands’ van Düsseldorf, naar de voormalige Handelshafen. Hier zijn tussen de opgeknapte pakhuizen, nieuwe kantoorpanden met een stevige design-knipoog verschenen. Ook hier vele terrasjes om te verpozen en voor in de avond hippe uitgaansgelegenheden. Overdag is dit gebied vooral de habitat van het twee-delig pak en jonge mensen met geld en/of hang naar een beetje bling bling. Hier is het zien en gezien worden dat de boventoon voert.

Eén boulevard, vele verschillende gebruikers en door de omvang en het volledig autovrij zijn van het gebied een geweldige plek om te verblijven en te ontspannen. Er wordt vaak gesproken over de groene longen van de stad, dit is ook zo’n long, maar dan blauw-rood van kleur. Op een plek als deze kun je je gemakkelijk voorstellen, hoe fijn het zou zijn te leven in een volledig auto vrije maar grootstedelijke stad.

Deze blog is op 2 september ook geplaatst op de site van de GSRO