De straat langs het water is anno 2022 nog steeds breed en komende vanaf de zeezijde ligt het stadssilhouet er nog bijna net zo bij als toen. Maar Jaffa ligt al lang niet meer in een lieflijk landschap. De oude havenstad is opgeslokt door Tel-Aviv, de tweede stad van Israël. De plek waar toen de kamelen hun last kwamen lossen, is nu een sfeervolle boulevard. Maar het is wel sfeervol met een randje. Je moet dan wel voor lief nemen dat militairen de plek zichtbaar bewaken.

Uitgerolde hoogbouw

Tel-Aviv ontstaat in 1909 als een relatief kleine nederzetting, planmatig uitgerold in de zandduinen ten noorden van Jaffa. Inmiddels heeft de stad rond de 450.000 inwoners. Met de omringende steden meegeteld, die tegen Tel Aviv zijn aangegroeid staat hier een agglomeratie die goed is voor drie miljoen inwoners. Deze stedenvlek bestaat vooral uit hoogbouw. Een bewoner uit 1842 zal zich hier ontheemd voelen. Een religieuze toerist, die een idyllisch en authentiek bijbellandschap zoekt, is hier op de verkeerde plek. 

Witte stad

‘Vergeet vooral niet al die modernistische wijken te bezoeken’, drukt een bevriend architect me op het hart als ik vertel af te reizen naar Tel-Aviv. Ik mompel ‘ja ja, staat op mijn lijstje,’ maar niet met stip, dacht ik erbij. Natuurlijk was ik van plan de Witte Stad te bezoeken, het modernistische deel van de stad, inmiddels tot Unesco monument verklaard en gesticht in de jaren na de tweede oorlog, om de toestroom van migranten op te vangen. Maar ik was veel meer nieuwsgierig naar de andere identiteit die Tel Aviv inmiddels opgeplakt heeft gekregen, die van ‘vegan capital’. 

Vegan Capital

Als voorbereiding op onze reis naar Tel Aviv las ik onder andere het boek ‘TLV Vegan’ van Jigal Krant. Het boek is een hulde aan de kleur van het eten, jonge mensen en rauwe stadsfotografie. En vervolgens de herkenning ter plekke. Overal eethuisjes, borden gevuld met fantastisch eten, bazaars volgepakt met groente en fruit, je ogen krijgen er niet genoeg van en je smaakpapillen ook niet. 

Wij hebben ons vegan kostje vooral bij elkaar gescharreld bij kleine eettentjes waar iedereen van om de hoek ook komt. Op de Carmelmarket aten we bloemkool met tahin uit de oven, iets verderop om de hoek lepelden we elke dag een vegan Malabi weg (plantaardige yoghurt met rozenwater, vruchtensiroop en notencrumble). 

Uit eten met de consul

Ida Pfeiffer gaat uit eten. De plaatsvervangend consul uit Jaffa nodigt haar uit voor een etentje met zijn vrouw en kinderen. Maar ze heeft moeite met de dis: ‘de gerechten spraken me niet aan, ik was nog te Europees om dit eten te waarderen’. Zo vond ze de pilav met vlees te sterk gekruid, de rijst met teveel rozenolie besprenkeld en waren de in het zout ingelegde komkommers bijna niet naar binnen te krijgen. Komkommers, noteert Pfeiffer in haar dagboek, moeten met azijn en olie worden aangeboden. Alleen het platte brood smaakte beter dan verwacht. 

Jong en uitbundig

Tel-Aviv is een uitbundige leefstad. Als een lang lint strekt de stad zich langs het water uit, de zee en het strand zijn altijd onder handbereik. Jong en iets minder jong spelen balspellen op strand. Brede houten vlonders scheiden stad en strand. Vlonders om geriefelijk terrasjes op uit te stallen, om te flaneren, om een feestje te bouwen en niet enkeldiep het zand in te zakken. Het uitbundige terrasleven gaat hand in hand met militairen die overal zichtbaar aanwezig zijn. De muren zitten onder de graffiti, een stil verzet tegen de knellende politieke realiteit. 

Spagaat

Vegan eten is in Tel Aviv niet alleen een daad van dierenliefde of milieubewustzijn, het is ook een alternatieve leefstijl die soms ook een stil protest is tegen de realiteit om te wonen in een land, dat zich zelf in stand houdt met zware repressie. Ik lees het in het boek van Jigal Krant en ik hoor het van een aantal mensen die we spreken. De liefde voor het land knelt; ‘Eerst ontvlucht je het land, want je kan niet meer tegen de politieke realiteit, maar dan wordt reizen zwerven en ben je ontheemd en uiteindelijk keer je terug. Want Israël voelt tegelijkertijd ook als thuis’. Om deze spagaat aan te kunnen moet je je wel kunnen ontladen en je energie richten op iets dat wel hoop biedt, dat wel een verschil kan maken. En Tel Aviv feest, elke dag opnieuw. En ondertussen groeit het aantal veganisten gestaag. 

Tijdmachine

Het zou fijn zijn geweest als we onze rollen voor even hadden kunnen omdraaien. Dan had Pfeiffer meegekund in mijn tijd, want ik ben in Troje geweest als twintiger. Op dat moment wist ik niet zo goed wat ik mij erbij voor moest stellen. Ik zag een droog en dor landschap met enkele uitgegraven muren. Wij bezoekers werden op afstand gehouden en moesten het hebben van onze fantasie. En dat vond ik best wel ingewikkeld. De plaatselijke gids duwde mij een gidsje in de hand met het verzoek medereizigers er in eigen taal uit voor te lezen. Het was een beduimeld werkje maar er stonden wel een paar foto’s in. En dat hielp de verbeelding op gang te brengen. 

Inmiddels is in Troje (2018) een fiks museum verrezen waar je als bezoeker uren kan ronddwalen en waarbinnen het oude Troje herleeft. Door wat ik de laatste dagen allemaal online heb gelezen over Troje, realiseer ik me op welke van geschiedenis doorleefde gronden ik toen moet hebben gestaan. Het was de opmerking van Pfeiffer over de locatie van Troje die mij in eerste instantie triggerde. Want zij is in 1842 heel zeker over de locatie, terwijl de stad pas in 1870 is ‘gevonden’. Hoe valt dat te verklaren? Het kan niet anders dan dat Pfeiffer als jonge vrouw iets mee moet hebben gekregen over de ontdekking van de Schot Charles McLaren. Die had in 1822 al beweerd waar Troje gevonden kon worden. Maar bijna niemand vond zijn verhaal interessant. Ze deden het af als onzin omdat de Illias werd gezien als een verhaal en niet als een waar gebeurde geschiedenis. 

Van held tot boef 

Vijftig jaar later was het zover. In 1870 werd bij de plaats Hisarlik, de locatie die McLaren toen al had aangewezen, de stad daadwerkelijk gevonden. Maar de eer van de ontdekking kreeg hij niet. De ontdekking van Troje is bijna honderd jaar lang de wereld ingegaan als een spannende avonturenroman waarbij de Duitse amateurarcheoloog Schliemann werd gezien als de grote held. 

Nu kijken we heel anders naar zijn rol. We zien een rijke Europeaan die het geld had om 150 gravers in te huren (maar daarmee ook delen van tijdlagen voor altijd heeft vernietigd), een gewiekste handelaar die zich niet wenste te houden aan afspraken met de plaatselijke autoriteiten en een dief die er met een ter plekke gevonden goudschat vandoor is gegaan, zodra hij de kans kreeg. De door Schliemann ontvreemde goudschat wordt toegeschreven aan koning Priamus van Troje en bestaat onder andere uit gouden hoofdtooien en meer dan 8.000 kleine goudornamenten. Tot op de dag van vandaag is de schat van Priamus niet teruggekeerd naar de plek van herkomst. Wat rest uit die tijd zijn foto’s die Schliemann heeft genomen van zijn vrouw, terwijl ze zich heeft getooid met de goudstukken. 

Roofkunst

Na Schliemanns overlijden kwamen de stukken terecht in het museum van Berlijn. Dat vond Schliemann een juiste bestemming en de museumwereld in die tijd ook, maar met de kennis van nu is dat natuurlijk absurd. Tijdens de tweede wereldoorlog werden de stukken, om oorlogsschade te voorkomen, verstopt in de dierentuin van Berlijn. Nadat Berlijn had gecapituleerd namen de Russen de schat mee. Decennialang was niet duidelijk waar de schat was gebleven. Pas in de jaren negentig dook de schat ineens op in Moskou, in het Pushkin museum. En daar zijn de stukken nog, tot op de dag van vandaag. 

Het eigenaarschap van kunststukken is al jaren een hot item. Want van wie zijn eigenlijk al die archeologische topstukken, soms zelfs complete bouwwerken, die westerse archeologen al dan niet tegen het betalen van een vergoeding, hebben meegesleept naar huis? Toen Pfeiffer in de Oriënt verbleef, lagen dit soort steden nog grotendeels verstopt onder de grond en de verzameldrift van westerse archeologen en musea moest nog op gang komen. Denk maar aan het omvangrijke altaar uit Pergamon, meegesleept in 1879. Of de Isjtarpoort uit Babylon, opgegraven rond 1900 en twintig jaar later meegenomen. Beide topstukken staan nu opgebouwd in het Pergamonmuseum in Berlijn. 

Zowel Duitsland als Turkije claimen de schat van Priamus. Maar hoezo moeten deze stukken terug naar Berlijn? Het lijkt mij niet meer dan logisch dat de Schat van Priamus teruggaat naar de regio vanwaar de schat is ontvreemd en dat is het hedendaagse Turkije. Het Museum van Troje is al gebouwd. Nu de schat nog, dan is het beeld weer compleet.

Hoofdfoto: Troje, foto: Quartierlatin 1968, Creative Commons, BY-SA-2.0

Plague border

Just past Belgrade, on the northern banks of the Danube, lies the town of Pančevo, ‘’Panscova’, as Pfeiffer notes in her diary on March 26, 1842. ‘is a garrison town and here lies the first quarantine station.’ Just a matter of fact small sentence. No further explanation about the how or why. Only further on in her diary it becomes clear what’s going on. Europe is afraid the plague will enter its borders again via the Ottoman Empire. South of the Danube everyone is regarded as being potentially contaminated. For instance, during her boat trip Pfeiffer is allowed to go ashore and stretch her legs on the north banks of the Danube, but absolutely not on the south bank. In order to make sure that everyone keeps to the rules, Pfeiffer writes down a few days later, a guard accompanies the travellers until the ship will have reached Galatz (Galatį) on the Black Sea.

Poor clothing

Ida Pfeiffer jots down in her travelogue that on the northern banks guards have been posted every two hundred paces. ‘But you would be mistaken to think that they stand on guard. They hang around their posts in poor and torn clothing and often also barefoot.’ The guards stay in a sort of stable with a fireplace in the one corner, a clay oven in the other and a hole in the wall for a window. From the whole tone this piece is written in, it is clear that Ida Pfeiffer wonders whether the Austrian men are up to their task. On Russian territory, Pfeiffer writes sarcastically, at least they wear uniforms. 

She is amazed to see how easily cows, sheep and goats are declared plague-free. ‘When the animals from a contaminated area approach a clean area, the boat which carries the cattle has to stop some forty to sixty paces from the banks. Then every animal is thrown into the water and driven to the banks where people are waiting for them. And after this operation they are supposed to be free from plague,’ a sceptic Pfeiffer writes. 

Handle with pincers

At the port of Galatz a wooden railing separates the incoming and outgoing travellers. ‘The tangle that arises here is big,’ Pfeiffer notes. Orders are yelled, people get pushed back. Others call out that you can’t get near them. Packages may not be handed over, but have to be put on the ground. And a letter which has to be delivered to the other side is handled with pincers.

She gloats over the spectacle that unrolls before her eyes. Until she realizes that on the return trip from her journey she too will be regarded as potentially contaminated and consequently will have to be quarantined. She is not afraid to become ill. ‘This caution appears to me very exaggerated, especially in a time that there is neither plague nor any other contagious disease in Turkey.’

Six Habsburg Feet

Christian Promitzer is a historian at the University of Graz who has done research into social distancing in times of pandemic in the Habsburg Empire. Among other things, he describes what happens at quarantine stations. Packages were kept there for a certain period of time, but travellers too had to sit out their quarantine there. They were put together in groups. When taking a walk in the courtyard, it was not allowed to touch someone from another group. If that did happen, the group that was further in the quarantine process could start all over again. There was also a procedure for mail. Pfeiffer already saw a letter being handled with pincers. Promitzer tells what happens next: ‘The letters were perforated and steamed. The instrument with which they were handled was the so-called Kontumaz (quarantine) fork. Even now, with letters from those days, you can see the cuts.

Vreden, Germany. Quick test centre at the border, summer of 2021

On the road

Suppose I were to make this trip from Vienna now. Would I get to the Black Sea without too much fuss? I have my vaccinations and my booster, so Austria will let me in. Slowakia, Hungary and Rumania are yellow on my travel map. No problem. Serbia is an orange country for Dutch people: only necessary travel is allowed. Maybe the last bit, from Galatį to the Black Sea is the most hazardous part of the journey. Here, the northern banks of the Danube border on Ukraine and with the threat of war from Russia you would rather not be there at the moment. 

Main photo: Kunsthalle Düsseldorf. The Dutch museums face an obligatory lockdown at the end of 2021, Germany’s museums are open.

Pest-grens

Vlak achter Belgrado ligt aan de noordelijke oever van de Donau het stadje Pančevo. ‘Panscova,’ zo noteert Pfeiffer op 26 maart 1842 in haar dagboek ,‘is een garnizoensstad en hier ligt het eerste Quarantaine station’. Gewoon even zo’n terloops zinnetje. Verder geen toelichting over hoe of waarom. Pas een eind verderop in haar dagboek wordt duidelijk wat er aan de hand is.

Europa is bang dat via het Ottomaanse Rijk opnieuw de pest wordt binnengebracht. Ten zuiden van de Donau wordt iedereen als potentieel ‘besmet’ gezien. Zo mag Pfeiffer tijdens haar tocht wel van boord om de benen te strekken aan de noordelijke oever van de Donau, maar aan de zuidelijke oever absoluut niet. Om te controleren, dat iedereen zich daaraan houdt, noteert Pfeiffer enkele dagen later, vaart een bewaker mee tot haar schip Galatz (Galați) bij de Zwarte Zee heeft bereikt.  

Armoedige kleding

Pfeiffer noteert in haar reisverslag dat op de noordelijke oever om de tweehonderd stappen, wachtposten zijn geplaatst. ‘Maar je zou je vergissen als je zou denken dat de soldaten op wacht staan. Ze hangen in armoedige en gescheurde kleren en vaak ook nog blootvoets […]rond op hun post’. De wachtposten verblijven in een soort van stal, met in de ene hoek een vuurplaats, in de andere hoek een leemoven en een gat in de muur als raam. Uit de hele toon van het stuk is duidelijk dat Pfeiffer zich afvraagt of de Oostenrijkse manschappen wel voor hun taak zijn toegerust. Op het Russische grondgebied, noteert Pfeiffer sarcastisch, hebben ze tenminste nog een uniform aan.

Verbaasd kijkt ze toe hoe gemakkelijk hier koeien, schapen en geiten vrij van de pest worden verklaard. ‘Als de dieren vanuit een onrein gebied in de buurt van een gezond gebied komen, dan moet de boot, waarop het vee zich bevindt, ongeveer veertig tot zestig stappen, voorbij de oever halt houden, dan wordt elk dier in het water geworpen en naar de oever gedreven waar ze door mensen worden opgewacht. En na deze operatie zouden ze van de peststoffen zijn vrijgewaard,’ aldus een sceptische Pfeiffer.

Met een tang aanpakken

Bij de haven van Galatz scheidt een houten leuning de komende en gaande reizigersstromen. ‘De wirwar die hier ontstaat is groot,’ noteert Pfeiffer. Er worden bevelen geschreeuwd, mensen worden teruggeduwd. Anderen roepen dat je niet bij hun in de buurt mag komen. Pakketjes mogen niet worden overhandigd maar moeten op de grond worden gezet. En een brief die aan de andere zijde moet worden bezorgd, wordt met een tang aangepakt. 

Ze verkneukelt zich over het schouwspel dat zich voor haar ogen afspeelt. Tot ze zich ineens realiseert, dat zij op de terugweg van haar reis ook als potentieel besmet zal worden gezien en dus in quarantaine zal moeten. Bang om ziek te worden is ze niet: ‘Deze voorzichtigheid komt mij erg overdreven voor, met name in een tijd dat er in Turkije noch de pest noch een andere besmettelijke ziekte heerst.’

Anderhalve Habsburgse meter

Christian Promitzer is als historicus verbonden aan de universiteit van Graz en heeft onderzoek gedaan naar ‘social distancing’ in het Habsburgse rijk in tijden van pandemie. Zo bijschrijft hij onder andere hoe het toegaat in de Quarantaine stations. Pakketjes werden er een bepaalde tijd bewaard, maar ook reizigers moesten er verplicht hun quarantaine uitzitten. Ze werden in groepen bij elkaar geplaatst. Het was niet toegestaan – bij het wandelen op de binnenplaats – iemand van een andere groep aan te raken. Als dat wel gebeurde, kon de groep, die al verder in het proces zat, weer van voor af aan beginnen. Voor de post was er ook een procedé. Pfeiffer zag al dat een brief met een tang werd aangepakt. Promitzer vertelt wat er daarna ging gebeuren: ‘De brieven werden doorgeprikt en gestoomd. Het instrument waarmee ze werden vastgepakt, was de zogenaamde Kontumaz (quarantaine ) vork. Zelfs nu, kun je bij brieven uit die tijd, de sneetjes nog zien zitten.’

Op pad

Stel nou dat ik anno nu deze tocht vanuit Wenen ga maken. Kom ik dan zonder veel gedoe bij de Zwarte Zee aan? Ik heb mijn inentingen en boosterprik op orde, Oostenrijk laat mij wel binnen. Slowakije, Hongarije en Roemenië zijn gele landen op onze reisadvieskaart. Komt ook goed. Servië is voor Nederlanders een oranje land: alleen noodzakelijke reizen zijn toegestaan. Ach, ik zit dan toch al aan boord van het schip en een doorreis moet geen probleem zijn. Misschien vind ik het laatste stukje van Galați tot de Zwarte Zee nog wel het meest hachelijke deel. De noordelijke oever van de Donau grenst hier aan Oekraïne en daar wil je met de dreigende oorlogstaal vanuit Rusland liever even niet zijn. 

Hoofdfoto. Streetart in de Rüttenscheiderstrasse Essen. Zomer 2021

Geographical Society

In an era in which it was completely unusual for women to travel alone, Pfeiffer – after she had raised her children – decided that it was time to explore the world. The fact that she had barely any financial means, did not matter much to her. In the end she made 5 big travels and published 13 books, her travelogues were translated into seven languages. She became a (honorary) member of the Geographical Society in Paris and Berlin, but not of the London society – women were excluded from membership there. Famous geographers like Alexander von Humboldt and Carl Ritter belonged to her circle of acquaintances.

From Vienna to Cairo

Her travels became renowned and short articles about her appeared in the newspapers. Positive reports, but also caricatures. There were fierce discussions about her; a woman who was so explicitly present in the public domain and who undertook such travels – it simply was not done. She prepared her first travel (1842) more or less on the sly. Under the pretense that she would be visiting good friends in Constantinople and that all this was just a short trip, she could more or less take away the concerns from her children and the rest of the family. Yet, they weren’t keen on letting her go, because the visiting of friends in Constantinople by a lady traveling on her own at the time was highly unsuitable. Pfeiffer wisely abstained from mentioning the other destinations she had in mind: traveling on to Jerusalem and then further on to Cairo.

Four more travels

She did not leave it at this one journey. Four more travels would follow, two of which were around the world. Fact is, that apart from Australia she traveled each of the continents. Overcome by illness she was forced to postpone her plans for Australia until further notice and she traveled back to Vienna. There, one month after her arrival she died in October 1858 in her brother’s house. Her son Oskar took it upon him to work out the account of that last travel and publish it.

175 years later

Because of Covid measures, traveling today has been subjected to considerable restrictions. Longing for other places, I endlessly search the web. I image cities where I would love to roam, border areas I would want to explore, exotic dishes I would like to taste and the art exhibitions I would go and see. In the meanwhile, I read like crazy, my interests flying off in all directions. Then I realized that I needed a guide, someone to hand me a path to follow. As a fellow geographer, Ida Laura Pfeiffer is the ideal guide. She explored her path 175 years ago and I follow her, digitally, 175 years later – curious to find out what state her world of yesterday is in today.

Geografisch Genootschap

In een tijdperk dat het absoluut niet gebruikelijk was voor vrouwen om alleen op pad te gaan, besloot zij – nadat ze haar kinderen had grootgebracht – dat het tijd werd om de wereld te verkennen. Dat ze bijna geen financiële middelen had, deed er voor haar niet toe. Uiteindelijk maakte ze 5 grote reizen en verschenen er 13 boeken van haar hand. Haar reisverslagen werden in zeven talen vertaald. Ze werd (ere) lid van het Geografische Genootschap in Paris en Berlijn, maar niet van Londen –  daar waren vrouwen uitgesloten van lidmaatschap. Beroemde geografen als Alexander von Humboldt en Carl Ritter behoorden tot haar kennissenkring. 

Van Wenen tot Cairo

Haar reizen werden vermaard en er verschenen berichten over haar in de krant. Positieve berichtgeving, maar ook karikaturen. Er werd heftig over haar gediscussieerd; een vrouw die zo nadrukkelijk aanwezig was in de publieke ruimte en dergelijke reizen ondernam, dat was ‘not done’. Ze bereidde haar eerste reis (1842) min of meer in het geniep voor. Onder het mom dat ze goede vrienden in Constantinopel zou gaan bezoeken en dat het slechts om een korte trip ging, kon ze de ongerustheid van haar kinderen en de rest van de familie min of meer wegwuiven. Maar van harte lieten ze haar niet gaan, want het afleggen van een vriendenbezoek in Constantinopel, dat was voor een alleenreizende dame in die tijd niet gepast. De overige reisdoelen die ze voor ogen had: vanuit Constantinopel doorreizen naar Jeruzalem en dan verder naar Cairo, dat vermeldde ze er wijselijk niet bij. 

Nog vier reizen erbij

Het bleef niet bij deze ene reis. Er zouden er nog vier volgen, waaronder twee wereldreizen. Feitelijk heeft ze op Australië na, elk continent aangedaan. Door ziekte overvallen werd ze gedwongen haar plannen voor Australië op de lange baan te schuiven en reisde ze terug naar Wenen. Daar is ze een maand na aankomst, in oktober 1858 overleden in het huis van haar broer. Haar zoon Oskar heeft het verslag van haar laatste reis verder uitgewerkt en gepubliceerd. 

175 jaren later

Door coronamaatregelen is het reizen anno nu behoorlijk aan banden gelegd. Verlangend naar het andere, surf ik me suf op het internet. Ik stel me de steden voor waar ik zou willen ronddwalen, de grensstreken die ik zou willen verkennen, de exotische gerechten die ik zou willen proeven en de kunsttentoonstellingen die ik zou willen zien. Ondertussen lees ik mij een slag in de rondte, de interesses vliegen alle kanten op. En ik realiseerde me dat ik een gids nodig had, iemand die mij een pad aanreikt om te volgen. Ida Laura Pfeiffer is voor mij als mede-geograaf een ideale gids.  Ze verkende haar pad ruim 175 jaar geleden, ik ga haar digitaal volgen anno nu. En ben benieuwd hoe haar wereld van toen, er nu bij staat.