Afgelopen zaterdag was ik in Flingern, Düsseldorf, om galerieën te bezoeken. Düsseldorf heeft een flink aantal galerieën, waarvan de meeste van oudsher in het centrum. Maar, inmiddels ontstaat in de wijk Flingern, ten oosten van de binnenstad, een omvangrijke kunstscene. Het is een samenspel van galerieën, kunstinstituten zoals Philara en door kunstenaars gerunde ruimten. Om beter zichtbaar te zijn hebben de galerieën zich dit jaar verenigd in een gezamenlijke site. 

De Flingern-straten tegen de spoorzone aan vormen een heerlijk levendig buurtje. Restaurantjes, Turkse groentewinkeltjes, bakkers en goede koffie zorgen voor een pallet aan kleuren en geuren. Galerie Cosar is net als de meeste galerieën in Flingern gevestigd in een voormalig winkelpand. “Dat we ons nu gezamenlijk presenteren is een hele goede zet,” vertelt de galeriehoudster. “Het waren onrustige jaren, er kwamen nieuwe galerieën bij, andere sloten de deuren. Mensen weten ons nu weer goed te vinden.” 

Fluwelen doeken en kartonnen sculpturen

Cosar laat tot en met 4 maart werk van de in Berlijn woonachtige Amerikaanse Sara Sizer zien. Sizer schildert op wit fluwelen doeken en dat zie je niet vaak. Door het zachte dikke materiaal loopt de verf uit en gaat het oorspronkelijk door Sizer gecreëerde beeld een eigen leven leiden. Zo ontstaat een prachtig vibrerend geheel. Ik word direct getrokken door de werken Fable en Ark. Het lijkt wel of ik gebouwen in een stad zie, in de witte nevel van de ochtend. 

Galerie Linn Lühn heeft tot en met 11 maart in een verdiepte ruimte achter haar kantoor het werk van de Duitser Florian Baudrexel. Het zijn ruimtelijke vormen, gemaakt van verpakkingskarton. In een mix van gebogen en strakke vlakken ogen ze kwetsbaar en robuust tegelijk. Het meest onder de indruk ben ik van ‘Cabry’, een lichtblauw kartonnen wezen, dat dierlijke vormen lijkt te bezitten en tegelijkertijd alles wegheeft van een opengemaakt trappenhuis. 

Bijzondere vrouw

Als de kunstgeschiedenis niet zo gericht was geweest op mannen, dan had de in 1936 in Chicago geboren fotograaf, schilder, textiel-  en multimediakunstenaar Barbara Kasten veel meer bekendheid genoten. De inhaalslag voor vrouwen kwam eerst goed op gang in de jaren ‘10 van deze eeuw en zo ook voor Karsten. Haar eerste grote solo expositie in de VS was pas in 2015. De inmiddels 86 jarige Kasten is nog volop actief en recent werk van haar hangt tot en met 18 maart in Galerie Kadel Willborn.

Kastens werk straalt een intense belangstelling uit voor architectuur. Vooraan in de galerie hangen sculpturen uit de serie PLAN, die met oude bewapeningsnetten uit de bouw zijn gecreëerd. Achter in de galerie hangen foto’s van installaties die ze in de jaren 80  heeft gebouwd met gekleurd (plexi-)glas en de inzet van spiegels. De foto’s zijn prachtig en door Kasten zelf genomen. Ik had de installaties zelf ook graag gezien, maar volgens de galeriemanager zullen die niet meer bestaan. Als ik weer de straat op stap, bedenk ik me wat deze vrouw allemaal heeft moeten ondernemen om als kunstenaar te worden gezien en erkend. 

Aan het einde van de dag heb ik nog niet eens alle galerieën gehad. Ik mis er nog een paar. Op een zaterdag is het jongleren met de tijd: sommige ruimtes gaan pas om twaalf uur open, andere sluiten alweer om drie uur. Binnenkort maar weer terug naar Flingern en dat is iets om naar uit te kijken.

Zie verder ook: https://www.galerien-flingern.de

Bovenste foto: Straatbeeld, genomen vanuit Galerie Cosar. Met links werk van Sara Sizer

We hebben het hier over flitsbezorging. Een boodschappendienst die binnen 10 minuten thuisbezorgd. De meest recente ontwikkeling in retailland. Een klein half jaartje geleden moest het concept nog zo ongeveer worden uitgevonden. Inmiddels is flitsbezorging in een aantal grote steden in Nederland geland, allemaal universiteitssteden. Arnhem is de enige uitzondering. 

Maar terug naar Essen. Ik was niet alleen in het Südviertel, maar daags daarop ook in het noorden van de stad en daar kwam ik de agressieve reclameoverval van Gorrillas niet tegen. Maar in dit gedeelte van de stad woont ook een groep inwoners die heel wat minder geld heeft te besteden. Hier liggen vanouds de arbeiders- en migrantenwijken. 

Als ik zaterdagavond thuis kom heeft de Volkskrant een 4 pagina groot artikel aan Gorillas gewijd. Wat een bizar toeval. En eigenlijk ook niet. Want flitsbezorging is de hype van het moment en je ontkomt er bijna niet aan er ook iets van te vinden. Wat mij vooralsnog triggert is de tweedeling. Naar locatie en gebruiker. Er is een groep die gebruik maakt van de dienst en er is een groep onzichtbare mensen die bezorgen. 

En wie is #obessed? Die hashtag bleef wel hangen. Is dat Gorrillas, die keihard moet toeslaan om als start-up voldoende marktbereik te realiseren? Of is het de klant, die doodongelukkig wordt als blijkt dat een product niet binnen 10 minuten kan worden bezorgd? 

Vrijruimten in de niches van het Ruhrgebied

Boosaardige kunst in Bochum

Nordtstad is geen no-go-area

Recht op eigen stad, het Ruhrgebied vs NL

Alsum: van vissersdorp tot berg

Als we het Duitsland van vlak over de grens niet kennen, gaan we er dan wel werken?

Tentoonstelling maakt leegstand in Herten pijnlijk zichtbaar

Hier stond de wieg van het Ruhrgebied

Grootse kunst verstopt onder de grond in Bochum

Song Dong ervaren in de Kunsthalle in Düsseldorf

De Ruhrpott Derby: hoe voetbal is geworteld in het Ruhr-DNA

Hoe Duitsland de ‘Tag der Deutschen Einheit’ viert

Acht steden Chinese kunst in het Ruhrgebied

2016

Er is kunst na de crisis en bovenal in Gorssel

Berlijnse flair in Düsseldorf

2015

3 nov: Spelen boven de stad. Lees meer.

12 mei: Over de expositie China8 en grensoverschrijdende samenwerking.  Lees meer.

19 april: Oost Nederland moet werken maken van stedelijke samenwerking. Lees meer.

6 maart: Over vintage en pop ups en wederopbouwarchitectuur. Lees meer.

26 februari: Tussen Randstad en Ruhrgebied Lees meer.

19 januari Neugnadenfeld, schuldig landschap. Lees meer.

recente blogberichten op Ruhrmetropool:

2016

Hier stond de wieg van het Ruhrgebied

Grootste kunst verstopt onder de grond in Bochum

Song Dong ervaren in de Kunsthalle Düsseldorf

2015

9 nov : De Ruhrpottderby: hoe voetbal is geworteld in het Ruhr-DNA. Lees meer.

28 augustus: De Nordbahntrasse in Wuppertal geeft je vleugels. Lees meer.

25 augustus: Over de Ruhrtriënnale en Dinslaken. Lees meer.

Het gebouw zelf staat er te opgepoetst bij. De directe omgeving ook. Tegelijk met het verbouwen van de Dortmunder U is het nabijgelegen terrein tussen het gebouw en de binnenstad volgeplempt met strakke hoogbouw. En naar ik begrijp had men gehoopt dat hier allerlei creatieve partijen zouden zijn ingekropen. Het heeft hier echter alle schijn van een binnenstedelijke kantoorlocatie. En wie verwacht dat de brouwerij van binnen nog de uitstraling heeft van een brouwerij komt bedrogen uit. Alles lijkt gestript en is strak en wit afgewerkt. Ik ervaar geen beleving, dit gebouw voelt veel te clean.

De Dortmunder U wordt bevolkt door grote cultuurinstellingen. Het oogt allemaal net een beetje te braaf. Start ups die wat willen experimenteren passen niet in het karakter van dit gebouw en ook niet in de hoogbouw dat aan de ander zijden van het plein is gerealiseerd. Waar kunnen die startups dan wel terecht? Heeft Dortmund wel zoiets als een hippe wijk?

Aan de achterzijde van het gebouw oogt het gebied een heel klein beetje rafelig, de ruimte is in gebruik als parkeerterrein en op een fikse graffity tekst op de muur na gebeurt er weinig. Hier moeten we het blijkbaar niet zoeken. Aan de overzijde van het terrein, gescheiden door een drukke straat, ligt een rommelig wijk. Zou het daar gebeuren? We winnen informatie in bij een hardrockwinkel aan de overkant. De jongen achter de balie kijkt ons verbaasd aan. Een hippe wijk? Dat hebben wij niet. Waar ga je dan zelf uit? Eh, gewoon in de binnenstad. We staan perplex, een stad met nagenoeg 600.000 inwoners en geen wijk waar het bruist en gist?

We proberen het bij de toeristeninformatie opnieuw. Ook daar worden we meewarig aangekeken. Het lijkt wel alsof men niet weet wat we bedoelen. Na lang aarzelen wordt een kaart op de toonbank gelegd en worden we naar een gebied ten zuiden van de stadsring, naar de Saarlandstrasse en omgeving gestuurd.

We pakken de metro er naar toe en lopen kris kras door het gebied. Reguliere detailhandel, telefoonwinkels en zo af en toe een iets meer alternatief ogende eetgelegenheid, maar echt spannend is het allemaal niet.

Is Dortmund dan alleen maar wat je ziet en ontbeert het initiatieven die nieuw elan aan de stad weten te geven? Of hebben we het gewoonweg gemist? Het roept tevens de vraag op hoe je kunt verwachten dat er een levend creatief cluster gaat ontstaan als de bewoners van de stad er zelf (nog) geen behoefte aan hebben. Het bewijst des te meer dat als het om placemaking gaat, de bewoners van het gebied een heel belangrijke factor zijn.

In de avond gaan we terug naar de Saarlandstrasse en schuiven in een van de sporadische alternatieve restaurantjes aan. Twee dames die onderling Russisch spreken schenken fantastische wijnen en koken wereldgerechten met een verrukkelijke twist. Als ik weer in Dortmund ben zijn schuif ik graag opnieuw aan.

Ze liggen verstopt, dat ook. Natuurlijk zie je als je over de autoweg door het Ruhrgebied raast links en rechts wat kegelvormige ‘bergen’ liggen. Met verstopt bedoel ik dat de wegbewijzering er naar toe niet helder is. En dat fascineert me, blijkbaar is het niet de bedoeling dat iedereen er op duikt. Of is het bescheidenheid, dat het magnifieke karakter van deze plekken amper wordt onderkent?

We hebben als mensen natuurlijk altijd al de neiging gehad om op pieken in het landschap een soort van landmark te plaatsen, waardoor de plek ineens veel meer betekenis gaat krijgen. Op de Halden in het Ruhrgebied is dat ook gebeurd. Maar wel heel ingetogen, zonder al te veel poespas. Vaak gaat het om een hele simpele maar wel uit de kluiten gewassen sculptuur.

Zelfs de suggestie van het klimmen boven de boomgrens is voelbaar. Onderaan de helling loop je nog door de bomen en wat hogerop struikgewas, halverwege is het de kale zwarte berg die domineert. De bezoekers zijn buurtbewoners, gezinnen met een hond en volk dat graag in bergschoenen loopt. Op grond van het aantal bezoekers dat ik tegenkom lijkt dit landschap vooralsnog een groot bewaard geheim te blijven. Ben ik daar rouwig om? Nee, het geeft ruimte en tijd om deze kwaliteit van het Ruhrgebied heel puur te ervaren.

Het Ruhrgebied heeft zoveel lagen en we zoeken deze keer bewust de rand van de stad op. Het kost enig doorzettingsvermogen om het Angerpark te vinden, pas op het allerlaatst is er enige bewegwijzering naar het park zelf. Maar wellicht is dat ook wel bewust zo geregeld, het Angerpark wekt eerder de indruk voor de omliggende buurt te zijn bestemd, dan bedoeld om bezoekers van buiten te lokken. Zo is er bijvoorbeeld geen parkeerterrein.

De sfeer is ontspannen. Op een bankje bij de toegang tot het park genieten twee mannen van de namiddagzon, kinderen klauteren buiten de gebaande paden om tegen de halde op en buurtbewoners laten er hun hond uit. Het is bijna al niet meer voor te stellen dat hier nog maar tien jaar geleden installaties stonden om zinkerts te verwerken, waaronder opslagsilo’s met zwavelzuur. Als je inzoomt met je camera op de landmark krijgt het ineens een heel andere dimensie. Dan zie je hoe deze installatie hier op haar plaats is en hoe nauw mens en machine verweven zijn en feitelijk ook niet meer los van elkaar kunnen worden gezien.

De belevenis van de Tiger & Turtle is groots. Des te meer zou je verwachten dat er enkele touringcars voor de ingang zouden staan. Maar niets van dat alles en dat maakt de setting  des te meer bijzonder. In het Ruhrgebied is de bewoners veel afgehaald. Eerst de schoonheid van het landschap,vervolgens het werk en raakte het gebied bezaaid met industriële verroeste karkassen. Nog steeds rijdt het gros van de toeristen met een grote boog om het Ruhrgebied heen. Slechts een klein percentage bezoekers (en bewoners) weet de ruwe schoonheid van het geschonden landschap en het industriële erfgoed te waarderen.

Hier op deze halde is een nieuw evenwicht gecreëerd. Gewoon een fijne plek om uit te waaien, te spelen of te genieten van het wijdse uitzicht. Geen lokkertje voor de toeristen compleet met toeristisch informatiepunt en al dies meer, maar wel een plek om als omwonende te verblijven en trots op te zijn.

Onlangs was ik weer even in Düsseldorf. Opnieuw was ik onder de indruk van de belangrijke rol die de boulevard langs de Rijn in het openbare leven speelt. Volledig autovrij, bestaande uit een boven en een onderpromenade, een fiks aantal terrasjes en heel veel ruimte voor slenteraars, renners en skaters. Kortom het zindert van leven langs het Düsseldorfse waterfront en dat over een lengte van meer dan twee kilometer. Stiekem vergelijk ik dan de situatie ook met een aantal steden in Oost Nederland, waar ik bijna dagelijks kom en waar ik de gerichtheid op het water soms wel heel erg mis.

Het huidige waterfront is Düsseldorf is een situatie waar menige rivierstad van droomt maar waarvan ook menig stadsbestuur weet dat zulks alleen kan worden gerealiseerd door grootschalige infrastructurele en stedenbouwkundige ingrepen te plegen. Maar daarvoor ontbreekt het vaak aan visie en/of politieke moed en sinds de recente crisis ook nog aan geld. Vergelijk in deze Arnhem, gelegen aan de Rijn, waar vele plannen zijn gemaakt om de binnenstad weer terug te brengen naar de rivier, maar waar ideevorming steeds opnieuw door de werkelijkheid werd ingehaald.

Waterfront noordelijke binnenstad, bovenpromenade

Met de opkomst van het gemotoriseerde verkeer werden rivierkades wegen en werd het waterfront steeds minder een verblijfsplek. Inmiddels zijn de meeste binnensteden grotendeels autoluw gemaakt en speelt de verkeersader langs het water vaak een essentiële rol in de aan en afvoer van verkeer naar (een deel van) de binnenstad. Dit is o.a. de situatie in Deventer en Zutphen, beiden prachtig gelegen aan de IJssel, maar waar het waterfront feitelijk geen ontmoetingsplek van betekenis is doordat het water nog steeds door een rijweg van de binnenstad is afgesneden. De situatie in Nijmegen daarentegen is verwachtingsvol. Daar heeft de horeca al een plek veroverd langs het water en zijn de parkeerplekken langs de Waalkade sinds een klein jaar opgeheven. Het ziet er naar uit dat het ambitieuze programma rondom de Waalsprong de binnenstad nog veel meer dan voorheen naar het waterfront gaat trekken en de kade onderdeel gaan worden van een levendig binnenstedelijk verblijfsklimaat.

Terug naar de situatie in Düsseldorf. In de jaren 90 heeft het gemeentebestuur aldaar besloten tot het aanleggen van de Rheinuffertunnel. Het gemotoriseerde verkeer langs de Rijnkade werd volledig ondertunneld. Een fikse stedenbouwkundige ingreep, maar het gaf deze door de tweede wereldoorlog gemankeerde binnenstad ongelofelijk veel nieuw elan en bovenal een relaxed en bruisend stadshart langs het water, simpelweg doordat de kades en de daarop aansluitende pleinen aan voetgangers en de verpozende mens werd teruggegeven.

Rivierfront, zuidelijke binnenstad in de namiddag

Een succesvolle openbare ruimte wordt gekenmerkt door multifunctionaliteit, toegankelijkheid, identiteit en veiligheid. Al deze punten zijn op de boulevard van Düsseldorf geborgd. Door de lengte van de boulevard zijn verschillende verblijfsruimten ontstaan die om de paar honderd meter geleidelijk van kleur verschieten. Als rode verbindende draad door als deze gebieden loopt een aaneengesloten en volledig door platanen omzoomd wandelpad. Daarom heen is ruimte voor sporten (skaten, running), terrassen (stedelijk vertier, zakelijke ontmoetingen, toerisme) en hang- en picknick zones. Daarnaast biedt de combinatie van boulevard en aanpalende pleinen ruimte voor grootschalige events.

In de noordelijke binnenstad van Düsseldorf is de boulevard de verblijfsplek van de stadsbohemien. Een aantal 24-uurs winkeltjes en mobiele drankstandjes in de directe nabijheid bieden toegang tot gekoelde en betaalbare drankjes. Tussen de verpozende groepjes mensen scharrelen inzamelaars rond, die discreet afwachten tot de laatste slok is genuttigd en stilzwijgend of hooguit met een klein knikje een leeg blikje of flesje in ontvangst nemen. Dit systeem werkt fantastisch. Het is een kwestie van gunnen en gegund worden.

Handelshafen in de vroege ochtend 

Iets meer zuidwaarts, ten hoogte van de oude binnenstad is het domein van de gemiddelden. Hier zit op de benedenboulevard de doorgewinterde terrasganger zij aan zij met de toerist en het winkelend publiek dat eveneens graag een drankje wil nuttigen aan het water. Het is het terrasvertier dat je in vele badplaatsen indringend ervaart: overvolle terrassen, een kakofonie van stemmen en geluiden, menukaarten met foto’s, veel bier en wijn en uiteraard uitzicht op het water. Op de bovenboulevard valt de stilte en het groen des te meer op Hier wordt gerend, geslenterd en worden potjes jeu de boules onder de platanen gespeeld. Voor elk wel wat wils.

In de zuidelijke binnenstad is de boulevard ter hoogte van de Rheinkniebrücke een interessant maar rommelig overgangsgebied. Onder de overspanning van de brug is een verblijfsgebied ontstaan dat een associatie oproept met Berlijn Alexanderplatz, enerzijds door de bouwperiode van de omringende gebouwen en de hoogte van de brug,  maar wellicht ook wel door de Rheinturm (televisietoren) welke een eindje verderop staat. Hier eindigde een aantal jaren geleden de promenade en de naoorlogse binnenstad. Maar het pad omzoomd door platanen is inmiddels om de bebouwing heen doorgetrokken. De voetganger wordt uitgenodigd zijn weg te vervolgen. Feitelijk splitst de boulevard zich op dit punt in twee armen op.

Promenade ter hoogte van de Rheinkniebrücke

De meest westelijke arm blijft de Rijnoever volgen, alwaar de boulevard na een paar honderd meter eindigt op een landtong. De zuidwestelijke arm brengt de wandelaar via de platanenroute naar de ‘Docklands’ van Düsseldorf, naar de voormalige Handelshafen. Hier zijn tussen de opgeknapte pakhuizen, nieuwe kantoorpanden met een stevige design-knipoog verschenen. Ook hier vele terrasjes om te verpozen en voor in de avond hippe uitgaansgelegenheden. Overdag is dit gebied vooral de habitat van het twee-delig pak en jonge mensen met geld en/of hang naar een beetje bling bling. Hier is het zien en gezien worden dat de boventoon voert.

Eén boulevard, vele verschillende gebruikers en door de omvang en het volledig autovrij zijn van het gebied een geweldige plek om te verblijven en te ontspannen. Er wordt vaak gesproken over de groene longen van de stad, dit is ook zo’n long, maar dan blauw-rood van kleur. Op een plek als deze kun je je gemakkelijk voorstellen, hoe fijn het zou zijn te leven in een volledig auto vrije maar grootstedelijke stad.

Deze blog is op 2 september ook geplaatst op de site van de GSRO