Dagexpedities 

De IJsselbiënnale 2023 laat zich niet vangen in één dag. Het zijn talloze dagexpedities, ontdekkingsreizen langs oude cultuurlandschappen, verweesde industriële terreinen en jong IJssellandschap. Nieuw landschap dat het afgelopen decennium is gecreëerd  om de IJssel bij dreigend overstromingsgevaar letterlijk ruimte te geven om water af te voeren. En water hebben we de afgelopen weken gehad. Het kwam met bakken omlaag, niet het ideale weer om een kunstroute als deze te verkennen maar wel tekenend voor het kantelpunt waarop we ons in de relatie mens-natuur bevinden.  

De kwetsbaarheid van vele werken is opvallend. Ze zijn letterlijk van plaatselijke grond gemaakt waardoor we worden gedwongen de kwetsbaarheid van onze verhouding tot grond en daarmee onze aarde, onder ogen te zien. 

Uit grond opgetrokken 

Zo bestaat het werk ‘After nature’ van Leonard van Munster uit een constellatie van doorzichtige buizen gevuld met water, die verbonden worden door stakerige hompen grond getooid met een toef gras. Gezien vanuit de verte, geeft het graskapsel de zandstaken, een bijna menselijk voorkomen. Van Munster neemt ons met zijn installatie mee ‘onder de grond’. Met ons ingrijpen passen we steeds opnieuw de samenstelling van de grond aan, willen we haar reguleren, en ‘verbeteren’. Maar wat wij al jarenlang als ‘verbeteren’ van de natuur zien, is tevens deregulering van diezelfde natuur.  

Het kunstwerk ‘Home’ van Giuseppe Licari staat letterlijk in de uiterwaarden, de uitwijkgrond van een rivier bij hoog water (zie hoofdfoto). Decennialang hebben we uitgerekend daar – tegen beter weten in – uitbreidingswijken van onze steden gepland. Het kunstwerk heeft de vorm van een huisje uit het monopoliespel en is opgetrokken uit plaatselijke zand en rivierklei. Wind, regen en zon hebben invloed en het huis is aan verval onderhevig. De eerste keer dat ik ‘Home’ zag, zat een grote scheur in de gevel en een deel van het dak. Aan de westzijde groeiden gewassen uit het dak. Bij een tweede bezoek was een groot deel van de oostelijke zijde weggegleden.  

De zandvormen die Miriam Knibbeler in haar werk Solastalgia heeft opgetrokken hebben onmiskenbaar de vorm van lichamen. Ze liggen verleidelijk gekruld naast elkaar, beneden aan de dijk. Hier wil de kunstenaar ons verleiden ‘grond’ te zien als een wezenlijk iets. Als onderdeel van wie wij zijn en waartoe wij ons liefdevol moeten verhouden. Als wij de grond begrijpen als een partner, gaan we er dan ook menselijker mee om? Onze bodem zit bomvol leven. Zou je anders naar grond kijken als je wist dat in een kubieke meter grond, gegraven onder natuurlijk grasland, 100.000.000.000.000 bacteriën zitten, 10.000.000.000.000 schimmels, 100.000.000 algen en 1.000.000 rondwormen? Ze zitten daar om jou, mij, de natuur om ons heen gezond en in evenwicht te houden (bron Global Soil Atlas 2015).

Onder de grond en in het licht 

De kunstenaar Em’kal Eyongakpa uit Kameroen neemt je letterlijk mee onder de grond, in het donkerte van een oude leegstaande zeepfabriek in het Sluiskwartier in Deventer. Eyongakpa heeft delen van het gebouw behangen met draden, een bizar en geheimzinnig weefsel. Alsof je wordt ondergedompeld in het wereldwijde ondergrondse schimmelnetwerk. Lage muzikale tonen maken het pulseren van de aarde voor het menselijke oor toegankelijk. De installatie is een totaalervaring van omarmend  duister, van intuïtief ervaren en weten.  

Ook Giny Vos heeft immateriële en onzichtbare fenomenen als thema voor haar kunstwerk gekozen. Maar dan bovengronds. Haar installatie ‘Light Field’ staat op hoge staanders als een taartpunt in de Reeve delta bij Kampen en vangt wind en licht en maakt zonder toepassing van kunstlicht, lichtdeeltjes zichtbaar. Het constante geratel van de bladdelen van de kubusjes die aan het metalen geraamte hangen, de zachte hoge tonen, als de wind met het kunstwerk speelt, hebben tegelijkertijd een waarschuwende ondertoon.  

Net als de eerdere twee IJsselbiënnales ligt ook bij deze editie de focus op de (dreigende) klimaatverandering, hoe wij ons daar als mens toe verhouden en wat dit betekent voor het landschap. Naast de 27 kunstwerken, schragen twee bijzondere erfgoedlocaties, de oude turnhal in Ellecom en de voormalige energiecentrale Harculo (ten zuiden van Zwolle) de biënnale met prachtige groepsinstallaties.

Via het programma Nevengeul zijn ondersteunend aan de Biënnale, exposities te bezoeken. Een helder programmagidsje en bijbehorende routekaarten wijzen de weg. Inmiddels heb ik 20 van de 27 installaties, beide groepsexposities en delen van het programma Nevengeul verkend. En het is verslavend, de resterende 7 installaties wil ik perse ook nog zien. Voor wie nog niet is geweest, je heb nog tot en met 17 september 2023 de tijd om de kunstwerken in de context van het prachtige IJssellandschap en het magische licht van de IJssel te ervaren.

Oneindig 

Pas als je het gebouw betreedt, realiseer je de impact van deze klus. Een oneindig lijkende hal, metershoge ruimten, dikke stenen vloeren, diepe kelders. Het geluid van ruisend water, de geur van olie en oxidatie. Oude schakelkasten, en overal als een soort eerbetoon aan de voormalige functie van het gebouw, mensgrote machines die niemand meer weet te bedienen, metalen draaipunten, meterslange schroeven en ijzeren trappen bruin van de roest. 

Eind mei stelde Westerhuis zijn ontmantelde koelwaterhal open voor het publiek. Met een dijk van een expositie. Nog wel een beetje met stille trom, vertelde Westerhuis toen ik hem afgelopen zondag bij de ingang van de expositie sprak, want het was een drukke periode en hij had ook nog andere zaken te regelen, waaronder zijn deelname aan het door studio Pulchri georganiseerde Voorhout Monumentaal 2023. Typisch Westerhuis, gewoon iets gaan beginnen en al het gedoe er om heen, dat komt later dan wel. Maar je hoeft maar even door de expositie te lopen en je weet dat het met de Koelwaterhal en de expositie wel goed gaat komen.  

Energie in transitie 

De expositie draagt de toepasselijke naam ENERGY. Hoe kan het ook anders op deze plek. Op de website van de Koelwaterhal lees ik dat de deelnemende kunstenaars zijn geselecteerd op de uitgesproken scherpte die zij in hun werk tonen als het gaat om de beslistheid en de kwetsbaarheid, die het streven naar nieuwe wegen typeert. En dat is ook precies wat dit gebouw in transitie uitstraalt. Stoer en kwetsbaar op zoek naar een nieuwe bestemming.   

De kunstenaars die Westerhuis heeft binnengehaald, mogen er zijn. Ralph Keuning, de voormalig directeur van museum de Fundatie heeft hem daarbij geadviseerd. Buiten, als je langs de koelwaterhal richting de entree loopt, valt een metersbreed doek van kunstenaar Arne Quinze op. Het werkt als een magneet, de bloemen spatten er van af. Al je dit werk ziet, geloof je dat alles nog goed komt. Het paradijs is niet ver weg. Maar iets dieper in de hal, laat een recent werk van Joyce Overheul over de vluchtelingen in Ter Apel een andere werkelijkheid zien.  

Verwondering 

De ruimtes zijn groot, immens, koel en soms heel zacht. Elke hoek die je omslaat, roept verwondering op. De Notopioans van Raul Walch die een dialoog aan gaan met een restant machinerieën.  De Believers van Francesca Marti die langs de muren op pad gaan. Achterin de centrale zaal staat een ruime bank. Deze plek, de gestripte ruimte en de immense raampartijen – al helemaal in combinatie met de kunstwerken – nodigen uit tot reflectie.  

Op een aantal plekken mag je de kelders in, word je opgezogen door de koude aarde. Hier komt amper daglicht en lijkt de tijd in de koelwaterhal stil te hebben gestaan. Halverwege het donker is een verlichte plek. Hier is opnieuw een paradijs gecreëerd met het betoverende zesluik van Agnes Duijves en opnieuw een hemels doek van Quinze.  

Reflectie 

Diep in het pand bevindt zich nog een andere plek die oproept tot reflectie. Een kelderruimte die meters onder het maaiveld ligt. Je kunt er alleen naar kijken, als een soort wensput. En dan zie je diep onder je een Perzisch kleed, een rustbed, een tafel gedekt met blauw porselein, een waterschaal en een koord van metalen ballen dat de tientallen meters afstand tussen de kijker boven en de sprookjesachtige ruimte beneden verbindt.  

 
Zwolle – en in feite heel Oost Nederland – is een indrukwekkende kunstlocatie rijker. De Koelwaterhal is een imposante ruimte, die – weg van alle drukte – ons middels kunst uitnodigt om stil te staan bij wat echt belangrijk is.  

Hoofdfoto: links zesluik van Agnes Duijves, rechts werk van Arne Quinze

Als je de expositieruimte van de Kunsthalle Lingen betreedt, word je direct gegrepen door het iriserend licht dat van het werk van de uit Ethiopië afkomstige kunstenaar Robel Temesgen af straalt. In zijn expositie Faces of Stories vallen grote rollen papier vanuit de ruimte en langs de muren omlaag. Sprankelende en tintelende kleuren stralen je tegemoet, omarmen en koesteren.  

De thema’s communicatie, connectie en verbinding lopen als een rode draad door het werk van Temesgen. Maar, dan wel vanuit het fysieke menselijke contact (aandacht voor elkaar en samenkomst) en vanuit spirituele plekken waar beschermgeesten ons veiligheid kunnen bieden. Temesgen groeide op in het noorden van Ethiopië, binnen de Amhaarse gemeenschap. Het begrip Adbar staat voor de Amharen synoniem voor beschermgeest. Adbar kan zich voordoen in de verschillende elementen van het natuurlijk landschap, zoals bomen of water, maar ook in rotsen.

Fantasielandschappen

Temesgen creëert fantasielandschappen door al deze elementen, in verschillende staten van versmelting tot een wervelend, zinderend, surrealistisch en tegelijkertijd liefdevol geheel te verwerken. Door het kleurgebruik en het iriserende licht dat de werken uitstralen, word je gegrepen, ben je in de ban van het goede, voel je je geborgd en één met de natuur. Dit is zo’n tentoonstelling die aan je blijft kleven. Die je telkens opnieuw weer wilt zien. Als ik de tentoonstellingen die ik het afgelopen jaar heb gezien zou gaan ranken, staat ‘Faces of Stories’ zondermeer in mijn top 3. 

Social media en hedendaagse communicatie hebben de wereld opengebroken. Maar Temesgen waarschuwt ons voor de oppervlakkigheid en het misbruik dat daar mee samengaat. Als we elkaar niet blijven vertellen wat er speelt, hoe het echt met ons gaat, raken we feitelijk verblind en verliezen we het zicht op de werkelijkheid en daarmee onze verbinding met elkaar. 

Lingen

Het stadje Lingen, een beetje verstopt in de periferie van Nedersaksen, is niet heel bekend en daarmee de Kunsthalle Lingen bij velen ook niet. De Kunsthalle zelf is gevestigd in een oud industrieel complex. Ooit lag ten westen van het station Lingen een zeer uitgestrekt rangeerterrein vol met fabriekshallen. Een aantal van deze hallen, architectonische hoogstandjes, zijn gelukkig bewaard gebleven en een van deze hallen is tot kunsthal omgevormd. De kleurrijke werken van Temesgen en de lichtval in dit oude fabriekspand smeden zich aaneen en vormen tezamen een hechte liaison.

Sinds 1983 wordt in Lingen om de paar jaar de Lingen Art Prize toegekend. In 2022 viel deze ten deel aan Robel Temesgen. Als je in 2017 in Berlijn was, heb je misschien zijn werk al eerder gezien. Zo niet, dan is dit vooralsnog je laatste kans, tenzij je binnenkort naar Oslo gaat. De expositie Faces of Stories (3 december 2022- 26 februari 2023) draait nog twee dagen! 

Vanmorgen stond ineens op de site van Museum More dat de tentoonstelling ‘Roots’ van de Palestijnse kunstenares Samah Shihadi al was begonnen –  een dag eerder dan gepland. Dat was een leuke verrassing en dus werd deze expo meteen een spontane bestemming voor de zaterdagochtend.

Het prettige van een tentoonstelling die nog niet officieel is begonnen is de heerlijke stilte. Nog geen grote groepen mensen en daarmee alle ruimte en tijd om rustig te kunnen kijken. ‘We waren een dag eerder klaar met afbouwen’, vertelt de man achter de balie met een fonkeling in zijn ogen. ‘En toen besloten we de zaal maar vast open te stellen voor het publiek’. Hij is duidelijk fan van het werk van Shihadi. Ik zie hem deze ochtend wisselend in zijn rol achter de balie en als suppoost bezoekers wijzen op details in haar werk. En steeds opnieuw met een ontwapenende glimlach.

Diep gewortelde identiteit

En het werk van Samah Shidadi doet wat met je. Het is meditatief. Samen met haar verdwijn je erin. Haar houtskooltekeningen zijn van een fotografische precisie, hyper realistisch, alsof je samen met haar bent afgereisd naar Palestina. De werken zijn zwart wit, maar dat vergeet je op het moment dat je kijkt:  de kleuren en geuren komen als vanzelf mee. Shihadi neemt je mee naar beladen wijdse landschappen. Maar laat je ook getuige zijn van kleine liefdevolle familietaferelen. 

De cactus figureert veelvuldig in haar werk. Stekelig en oersterk, geworteld, een stille representant van de diep gevoelde Palestijnse identiteit. Maar soms is een tekening ook stille getuige van een ontmanteld landschap waar alleen nog enkele afgebrokkelde muren getuigen dat hier ooit een huis heeft gestaan, een gemeenschap heeft geleefd. De thuishaven van een volk in diaspora. 

Herpositionering

Maar Shihadi’s werk gaat niet alleen over het gevoel van ontheemding. Wat haar werk zo bijzonder maakt is dat ze enerzijds de identiteit en trots van haar volk wil vastleggen waarbij ze de vrouw laat zien als drager van familietradities (in een serie keuken en woonkamertaferelen, met de oudere vrouwen nog traditioneel gekleed )- en tegelijkertijd ook de rol van die vrouw stevig herpositioneert. 

In een andere serie portretten zien we namelijk de nieuwe krachtige onafhankelijke vrouw los van tijd en plaats. Shihadi beeldt daarin zichzelf af als ziener, wijze of keizerin uit de Tarot. Krachtig, statig, onaantastbaar wijs en alziend kijken ze je aan. Prachtige mensen die vertrouwen en liefde uitstralen. Als deze vrouwen ons mochten leiden, dan komt het wel goed. 

ROOTS, Tekeningen van Samah Shihadi is volgens de website van Museum More (Gorssel) vanaf 18 februari nog 196 dagen te zien.

Afgelopen zaterdag was ik in Flingern, Düsseldorf, om galerieën te bezoeken. Düsseldorf heeft een flink aantal galerieën, waarvan de meeste van oudsher in het centrum. Maar, inmiddels ontstaat in de wijk Flingern, ten oosten van de binnenstad, een omvangrijke kunstscene. Het is een samenspel van galerieën, kunstinstituten zoals Philara en door kunstenaars gerunde ruimten. Om beter zichtbaar te zijn hebben de galerieën zich dit jaar verenigd in een gezamenlijke site. 

De Flingern-straten tegen de spoorzone aan vormen een heerlijk levendig buurtje. Restaurantjes, Turkse groentewinkeltjes, bakkers en goede koffie zorgen voor een pallet aan kleuren en geuren. Galerie Cosar is net als de meeste galerieën in Flingern gevestigd in een voormalig winkelpand. “Dat we ons nu gezamenlijk presenteren is een hele goede zet,” vertelt de galeriehoudster. “Het waren onrustige jaren, er kwamen nieuwe galerieën bij, andere sloten de deuren. Mensen weten ons nu weer goed te vinden.” 

Fluwelen doeken en kartonnen sculpturen

Cosar laat tot en met 4 maart werk van de in Berlijn woonachtige Amerikaanse Sara Sizer zien. Sizer schildert op wit fluwelen doeken en dat zie je niet vaak. Door het zachte dikke materiaal loopt de verf uit en gaat het oorspronkelijk door Sizer gecreëerde beeld een eigen leven leiden. Zo ontstaat een prachtig vibrerend geheel. Ik word direct getrokken door de werken Fable en Ark. Het lijkt wel of ik gebouwen in een stad zie, in de witte nevel van de ochtend. 

Galerie Linn Lühn heeft tot en met 11 maart in een verdiepte ruimte achter haar kantoor het werk van de Duitser Florian Baudrexel. Het zijn ruimtelijke vormen, gemaakt van verpakkingskarton. In een mix van gebogen en strakke vlakken ogen ze kwetsbaar en robuust tegelijk. Het meest onder de indruk ben ik van ‘Cabry’, een lichtblauw kartonnen wezen, dat dierlijke vormen lijkt te bezitten en tegelijkertijd alles wegheeft van een opengemaakt trappenhuis. 

Bijzondere vrouw

Als de kunstgeschiedenis niet zo gericht was geweest op mannen, dan had de in 1936 in Chicago geboren fotograaf, schilder, textiel-  en multimediakunstenaar Barbara Kasten veel meer bekendheid genoten. De inhaalslag voor vrouwen kwam eerst goed op gang in de jaren ‘10 van deze eeuw en zo ook voor Karsten. Haar eerste grote solo expositie in de VS was pas in 2015. De inmiddels 86 jarige Kasten is nog volop actief en recent werk van haar hangt tot en met 18 maart in Galerie Kadel Willborn.

Kastens werk straalt een intense belangstelling uit voor architectuur. Vooraan in de galerie hangen sculpturen uit de serie PLAN, die met oude bewapeningsnetten uit de bouw zijn gecreëerd. Achter in de galerie hangen foto’s van installaties die ze in de jaren 80  heeft gebouwd met gekleurd (plexi-)glas en de inzet van spiegels. De foto’s zijn prachtig en door Kasten zelf genomen. Ik had de installaties zelf ook graag gezien, maar volgens de galeriemanager zullen die niet meer bestaan. Als ik weer de straat op stap, bedenk ik me wat deze vrouw allemaal heeft moeten ondernemen om als kunstenaar te worden gezien en erkend. 

Aan het einde van de dag heb ik nog niet eens alle galerieën gehad. Ik mis er nog een paar. Op een zaterdag is het jongleren met de tijd: sommige ruimtes gaan pas om twaalf uur open, andere sluiten alweer om drie uur. Binnenkort maar weer terug naar Flingern en dat is iets om naar uit te kijken.

Zie verder ook: https://www.galerien-flingern.de

Bovenste foto: Straatbeeld, genomen vanuit Galerie Cosar. Met links werk van Sara Sizer

De expositie Artificial Incantations van kunstruimte P-OST in Arnhem biedt een intrigerend perspectief op de steeds groter wordende ‘ruimte’ die Artificial Intelligence (AI) inneemt. Door een parallel met occultisme te trekken wordt de bezoeker uitgenodigd om de kracht (en verleidelijke magie) van AI kritisch te bezien. De expositieruimte van P-OST mag dan niet groot zijn, het getoonde werk blijft resoneren. Hier worden vragen gesteld waarop je mag kauwen. 

Een goede voorspelling

Op de muur achter in de expositieruimte wordt een film geprojecteerd. Twee jonge vrouwen zitten tegenover elkaar aan tafel. In de film ‘To be a Witch in the Age of Surveillance Capitalism’ neemt Ginevra Petrozzi je mee in een hedendaagse Tarot lezing. Maar het zijn niet de Tarot kaarten die de toekomst onthullen, maar Petrozzi zelf, als digitale heks. Aan de hand van je meest gebruikte apps duidt ze jouw toekomst. Door de telefoon over tafel te schuiven en telkens een tijdlijn uit een andere app te bestuderen kan ze je een goed advies geven. Was de cliënt in de film tevreden? Jazeker. Het advies was immers een reflectie op het verhaal dat ze als app gebruiker zelf heeft gecreëerd. Maar of het echt haar eigen verhaal is?

Alexa weet raad?

In de linkerhoek ligt een berg aarde. Hier heeft Wesley Goatley een aantal gedumpte ‘smart’ speakers (de zogenaamde Alexa’s) half ingegraven. Zo af en toe slaken de speakers nog een kreet. Maar een hele korte tijd hebben deze digitale assistenten, hun ‘alwetendheid’ kunnen delen. Echter, door ze opnieuw te programmeren geeft Goatley een intrigerende twist aan het geheel: Alexa reageert niet langer op een vraag, maar vertelt haar eigen levensverhaal over het meegemaakte proces van afdanking. Daarmee lijkt ze bijna een mens van vlees en bloed. 

De kapotte Alexa’s staan ook symbool voor de materialiteit van AI. Als je de speaker open trekt is de magie verdwenen en sta je met een handvol snoeren en draden. Goatley wil daarmee de verborgen materialiteit achter kunstmatige intelligentie bloot leggen: de infrastructuur van datacenters, onderzeese kabelnetwerken en lithiummijnen. Een samenhangend geheel dat energie vreet, vervuilt en uitbuit. De duistere kant van AI die we maar niet willen zien?

Kabbala en zoutcirkels

Aan de muur aan de overkant hangt een headphone naast een serie aquarellen op A4 formaat. De stem van de geluidsinstallatie bij Kabbalistic Futurism, van Suzanne Treister heeft een betoverende invloed op mij. Ik blijf maar luisteren. Naar welke wereld neemt deze stem mij mee? Moet ik angstig zijn? Ben ik beland ik een tijdperk waarin het alwetende ‘Artificial Intelligence’ het lot van de mens heeft overgenomen? Maar dan weer is de stem zacht en voel ik mij omringd door tintelende frisgroene vibraties, sprankelende kennis en de belofte van wijsheid. Treister biedt aan de hand van een hedendaagse Kabbala op poëtische wijze een handvat voor een betere planetaire toekomst – door haar opgetekend in de 46 aquarellen aan de wand. 

Iets verderop in de ruimte loop ik naar een cirkel van zout op de grond. Feitelijk zijn het twee cirkels. De binnenste is doorgetrokken, de buitenste doorbroken. Daarboven een videoprojectie op de muur. Kunstenaar James Bridle neemt met Autonomous Trap 001, kunstmatige intelligentie in de tang. Door een zelfsturende auto te plaatsen binnen de zout cirkel op de video, is de auto gevangen. Die ‘weet’ immers dat in het verkeer een doorgetrokken lijn niet mag worden overschreden, ondanks de lonkende buitenlijn. Voordat je het weet hebben algoritmes je in een hok geplaatst waar je niet wilt zijn. Dus liever geen blindelings vertrouwen en neem het altijd met een korrel zout.

Door AI te bezien of te vergelijken met occultisme biedt Artificial Incantations de kijker handvaten en wordt deze steeds op een ander been gezet. De expositie is nog te zien tot en met 26 maart in P-OST Arnhem.

Hoofdfoto: Wesley Goatley, Newley Forgotten Technologies: The Choir.

Een gulle gever

Als je door de glazen voordeur kijkt, vallen de bladeren op de grond als eerste op, tegelijkertijd verbaas je je over de kleurrijke geblokte vloerbedekking op de trap. Pas daarna zie je de sierlijke trapleuning en de witte panelen langs de muren. Je voelt je als een kind voor de etalage van een speelgoedwinkel, trappelend van verlangen om naar binnen te gaan. En dat mag, want deze vrijstaande woning is een openbare expositieruimte. In 1957 heeft Albert van Abbe zijn villa aan de gemeente geschonken onder de voorwaarde dat ‘aan het geschonken onroerend goed in overleg met de schenker een bestemming zal worden gegeven die de verdere culturele ontwikkeling van de stad Eindhoven beoogt’.

In 2020 leek het even mis te gaan – er waren plannen tot verkoop van de villa – maar die ongelukkige wending kon worden gekeerd. En dat is maar goed ook. Deze villa heeft de afgelopen jaren aan talloze kunstenaars de gelegenheid geboden tot exposeren, en in een stad als Eindhoven waar kunst, design en techniek zo goed worden verknoopt, wil je een plek als deze niet kwijt.

De nietige mens

In een intieme ruimte direct rechts in de gang na binnenkomst heeft Roos Vogels drie witte katoenen doeken van 2,5 meter lengte opgehangen. Op elk doek is met grafiet een stam van een naaldboom getekend, ragfijn en levensecht, eentje uit het oerbos Bialowieza in Polen, de twee andere iets dichterbij, uit Lieshout en Bakel. Je staat met je neus op de stam, de takken tronen hoog boven je uit, de nietige mens tegenover oeroude levensvormen. 

Zwarte landschappen

In de woonkamer hangen houten panelen, deels verbrand en door Vogels met grafiet bewerkt. Ze laat daarop zwarte landschappen, als kaartbladeren uit een oeroude atlas ontstaan. Landschappen vol organische structuren, een samenspel tussen het hout en de kunstenaar. Iets verderop in de woonkamer, vlak voor het raam aan de tuinzijde staat een fragiel kunstwerk van samengebonden takken, met aan de uiteinden hangende stenen: een wankel evenwicht in de tijd. 

Zoenoffer

We hebben kunstenaars als Vogels nodig, om de vernietiging van de natuur aan de kaak te stellen. Maar Vogels wijst niet met een vingertje. Ze wil ons bovenal deelgenoot maken van de wonderlijke schoonheid en brengt namens de mens een zoenoffer aan de natuur. ‘Gesteld door het vooruitzicht van een vernietiging van de natuurlijke hulpbronnen door onze maatschappij, krijgt het romantische idee van een verzoening met de natuur, weer een nieuwe betekenis voor mij’ aldus Vogels. 

Roos Vogels: Expositie ANAPHORA, the elements: earth, Albert van Abbehuis Eindhoven, 23 december 2022 tot en met 29 januari 2023.

Oneindig

De expositie start bij een lichtobject van de Deense kunstenaar Olafur Eliasson. In een ruimte zweeft een grote zwarte diamant, met op een aantal hoekpunten een lichtgevend diamantje, gewichtloos in de stilte. Als ik langzame rondjes loopt rondom de diamant, lijkt het wel alsof ik de kosmos instap. De ruimte komt tot leven, de reflecties op de muren geven een gevoel van oneindigheid, tegelijkertijd biedt de fysieke ruimte geborgenheid. 

Nieuw leven

Terwijl ik de trap naar de benedenverdieping afdaal, word ik betoverd door de lichtinstallatie van Suzan Drummen. Meters lang strekt het kunstwerk zich voor me uit. Op de grond liggen gerangschikte kristallen, metaaldeeltjes, spiegels en optisch glas. Lichtreflecties brengen het werk op de muren tot leven. Ijl en diffuus, een zachte illusie. 

Iets verderop staat de ‘black light table’ van Willem Marijs, gemaakt van paarse, roze, blauwgroen oplichtende neonbuizen. De uitstraling hypnotiseert, maar het is optisch bedrog. De meeste neonbuizen zijn kapot, het fluorescerende poeder binnenin licht op zodra het wordt aangelicht. Hergebruik van oud materiaal, heel passend in dit tijdgewricht. Hoop op leven na de dood, ook die associatie roept het bij mij op, zeker in de context van dit bijzondere abdijcomplex. 

Verlossing

Hoop is ook wat de meeste tentoongestelde religieuze kunstwerken de gelovigen al eeuwenlang geven. Een vergulde hand met stoffelijke resten van de heilige Paulus. Een rijk versierde houten jaarkalender, met voor elke dag een vakje met een flintertje bot of ander deeltje van de desbetreffende naamdag heilige. Een zilveren armreliek van de heilige Felicitas. Deze prachtige geornamenteerde relikwiehouders zijn door de eeuwen heen, jaar in jaar uit door duizenden ogen bezien. Het geritsel van kleding, schuifelend schoeisel over oude vloeren, je kan het bijna nog horen. Gloeiende en hartstochtelijke smeekbeden zijn uitgezonden om te worden verlicht van lijden en verlost van sterfelijkheid. 

Op de vlucht

De ontroerende schoonheid van de Heilige Agnes grijpt me aan. Rond 1500 is ze vastgelegd in een grotendeels verguld beeld. Haar ranke handen, de manier waarop ze elegant een ring vasthoudt, het onschuldige lam, dat speels tegen haar opspringt. De schoonheid van dit beeld heeft talloze gelovigen vervoerd. Maar het korte leven van Agnes was niet zo fijn. Ze werd misbruikt en vervolgd om haar geloof. 

Haar levensverhaal legt een wrang lijntje naar het kunstwerk Matras van Matthijs Muller dat achter haar is opgehangen: een luchtbed gemaakt van gouden dundoeken, van traumadekenmateriaal. Het goud glimmende doek mag dan wel verwarmend zijn, als materiaal voor een luchtbed is het te zwak. En dat roept direct de vraag op hoe wij met vluchtelingen omgaan. Wat bieden we hen eigenlijk?

Zoektocht

Iedereen zoekt antwoorden op de grote vragen naar leven, dood en onsterfelijkheid. Ook de hedendaagse lichtinstallaties appelleren daaraan. De Broken Circle van Navid Nuur – een onderbroken, roodgloeiende halo laat op hartstochtelijke wijze ons verlangen naar verbondenheid en onsterfelijkheid zien. De video installatie Cosmic Call van Gabriel Lester, iets verderop, zuigt je mee het onbekende in, op zoek naar nieuwe dimensies in de hoop daar de antwoorden te vinden. 

In het licht laat de kwetsbare mens zien aan de hand van betoverende lichtinstallaties en religieus erfgoed.  Kunst als hoogste vorm van hoop. Het fraai verbouwde museum, verbonden aan een klooster, slaat met deze expositie in één keer een brug tussen vroegere eeuwen en nu, tussen de gelovige en niet-gelovige, beiden op zoek naar spiritualiteit. 

Hoofdfoto: Black Light Table, Willem Marijs, 2016.

Museum Krona is onderdeel van het abdijcomplex van de zusters Birgittinessen te Uden. De tentoonstelling In het Licht is nog te bezichtigen tot en met 10 april 2023. 

Het kasteel Moyland domineert al eeuwen de regio. De eerste berichten dateren al van 1307 en het kasteel is meerdere keren van gedaante gewisseld. De verbouwing aan het einde van de 19^e eeuw heeft het kasteel haar neogotische karakter gegeven. In de tweede wereld oorlog zwaar beschadigd, werd het herstel pas in de jaren 80 van de vorige eeuw opgepakt en toegewerkt naar de oprichting van de Stiftung Museum Schloss Moyland. 

De dame bij de kassa schuift een flyer onder het coronascherm door. De tuinen van het museum zijn tegelijk met de opening van 1997 ingericht als beeldentuin. Het Skulpturenpark mogen we echt niet missen. Ik knik beleefd maar geen haar op mijn hoofd die er aan denkt met dit vreselijke weer door de tuin rond te struinen. Wel jammer, dat wel, want de tuinen liggen er prachtig bij. 

We zijn naar Moyland gekomen voor de hoofdtentoonstelling ‘Schamanismen in der zeitgenössischen Kunst’. Maar ook omdat Melanie Bonajo – de Nederlandse inzending voor dit biënnale van Venetië van dit jaar-  in de expositie is opgenomen. De titel intrigeerde, en ook de site van het Moyland laat er enkele prachtige beelden bij zien. Maar ter plekke, komt het getoonde materiaal niet helemaal tot haar recht. Dat heeft te maken met de entourage. Er is geen geluid, maar ook geen spel met licht en donker. Het prachtige videowerk van Bonaje en ook van Marcus Coates wordt op een relatief klein scherm weergegeven en staat daardoor wat verloren in de ruimte. Geluid is er alleen via een koptelefoon. Geef mij maar een ruimte met een lel van een scherm waar licht en geluid je magnetiserend naar toe trekken. 

De doorzichtige creaties van Lili Fischer zijn ook prachtig. Maar zet ze aangelicht in een donkere ruimte en ze komen direct tot leven. En dat geldt ook voor de installatie Reisende Geister van Antatol Donkan. In het werk van Donkan is een sterke relatie met zijn roots. Hij behoort tot de Nanai, een Siberisch nomadenvolk aan de rivier de Amoer, dat leeft van de visserij. In Reisende Geister drijven groepjes sewen (mens- en dierachtigen) op zwarte ijsschotsen, maar geplaatst op de witte plavuizenvloer van Moyland heb je toch wat meer verbeelding nodig om je mee te laten voeren. 

Heel even lijkt het droog te worden. Zullen we dan toch ook maar even door het Skulpturenpark lopen? Maar dan barst het al weer los. Het park bewaren we voor een andere keer. Met de ruitenwissers op de hoogste stand steken we bij Emmerik de brug over de Rijn over. De zware geur van de chemische industrie van Emmerik dringt de auto binnen. Groter kan het contrast met Moyland niet zijn. 

Deze blog is ook geplaatst op Ruhrfrau.nl op 5 januari 2022

Hoofdfoto: still video Melanie Bonajo.

Het is 29 december rond het middaguur en we lopen in Winterswijk door de Misterstraat richting de Markt. Het is er stil, de lockdown heeft deze hoofdwinkelader van Winterswijk opnieuw bij haar lurven gegrepen. De anders alom aanwezige Duitse grenstoeristen laten zich amper zien. Bij een aantal winkels is een loket gerealiseerd bij de ingang, andere winkeliers houden de deuren gesloten en hebben posters hangen over ‘click en collect’. Ik blijf het maar een maffe kreet vinden. Het klinkt optimistisch, maar gaat voorbij aan de pijn van de winkeliers. 

Na het afhalen van een patatje koersen we oostwaarts, richting de steengroeve en daarmee ook richting de grens met Duitsland. Ondertussen begint de lucht te betrekken. Dan doemt het complex van achter de bomen op. De website van Silo toer had al gewaarschuwd dat de werken alleen van een afstand zijn te bezichtigen, ze staan op een niet toegankelijk bedrijventerrein. Een stevige aarden wal belet het toezicht op het terrein zelf, maar de 40 meter hoge silo’s steken er zonder probleem boven uit. In combinatie met de groeve een prachtige ruimtelijke ervaring. 

Het kunstwerk op de silo’s straalt trots uit. Een beeld van een ideale samenleving waar kracht en elegantie, stoer en kwetsbaarheid samen opgaan. Kunstenaar Robin Nas, alias Zenk One, heeft met dit werk elementen uit het Achterhoekse landschap samengebracht. Het zijn de traditionele elementen: voedsel, gezondheid, landbouw en ruimte om te recreëren, die iedereen met de Achterhoek associeert, maar ook nieuwe elementen, zoals duurzaamheid en circulariteit. 

Een eindje verderop wordt met een spandoek in de wei geprotesteerd tegen het plan om bij de steengroeve een bezoekerscentrum te creëren. Op de site van de Stichting Terra Temporalis lees ik dat men hier een museum/annex bezoekerscentrum wil realiseren. Een uitvalbasis voor geologische activiteiten en rondleidingen. Maar de omwonenden hebben bezwaar gemaakt. Het complex zou veel te groot worden, aldus een bericht in de Gelderlander van juni 2020 en gaan concurreren met de beschikbare ruimte die al zo is beperkt als gevolg van de omliggende Natura 2000-gebieden. 

Via een verstilde binnendoor route, strak langs de grens met Duitsland, koersen we richting Aalten, onze geplande tweede stop op deze silotour. We rijden langs verstilde veengebieden en oude boerderijen. Op sommige plekken kun je de grens met Duitsland bijna aanraken. Ondertussen begint de lucht steeds meer te betrekken. Het loopt tegen half vier en het begint al donker te worden. Tegen de tijd dat we voor het hek van boerderij ’t Westendorp staan, de tweede bestemming van deze dag, smakt het uit de hemel en kleur het landschap grijsgrauw en sompig zwaar. We draaien de auto en koersen huiswaarts. Aalten bewaren we voor een andere keer.