De expositie Artificial Incantations van kunstruimte P-OST in Arnhem biedt een intrigerend perspectief op de steeds groter wordende ‘ruimte’ die Artificial Intelligence (AI) inneemt. Door een parallel met occultisme te trekken wordt de bezoeker uitgenodigd om de kracht (en verleidelijke magie) van AI kritisch te bezien. De expositieruimte van P-OST mag dan niet groot zijn, het getoonde werk blijft resoneren. Hier worden vragen gesteld waarop je mag kauwen. 

Een goede voorspelling

Op de muur achter in de expositieruimte wordt een film geprojecteerd. Twee jonge vrouwen zitten tegenover elkaar aan tafel. In de film ‘To be a Witch in the Age of Surveillance Capitalism’ neemt Ginevra Petrozzi je mee in een hedendaagse Tarot lezing. Maar het zijn niet de Tarot kaarten die de toekomst onthullen, maar Petrozzi zelf, als digitale heks. Aan de hand van je meest gebruikte apps duidt ze jouw toekomst. Door de telefoon over tafel te schuiven en telkens een tijdlijn uit een andere app te bestuderen kan ze je een goed advies geven. Was de cliënt in de film tevreden? Jazeker. Het advies was immers een reflectie op het verhaal dat ze als app gebruiker zelf heeft gecreëerd. Maar of het echt haar eigen verhaal is?

Alexa weet raad?

In de linkerhoek ligt een berg aarde. Hier heeft Wesley Goatley een aantal gedumpte ‘smart’ speakers (de zogenaamde Alexa’s) half ingegraven. Zo af en toe slaken de speakers nog een kreet. Maar een hele korte tijd hebben deze digitale assistenten, hun ‘alwetendheid’ kunnen delen. Echter, door ze opnieuw te programmeren geeft Goatley een intrigerende twist aan het geheel: Alexa reageert niet langer op een vraag, maar vertelt haar eigen levensverhaal over het meegemaakte proces van afdanking. Daarmee lijkt ze bijna een mens van vlees en bloed. 

De kapotte Alexa’s staan ook symbool voor de materialiteit van AI. Als je de speaker open trekt is de magie verdwenen en sta je met een handvol snoeren en draden. Goatley wil daarmee de verborgen materialiteit achter kunstmatige intelligentie bloot leggen: de infrastructuur van datacenters, onderzeese kabelnetwerken en lithiummijnen. Een samenhangend geheel dat energie vreet, vervuilt en uitbuit. De duistere kant van AI die we maar niet willen zien?

Kabbala en zoutcirkels

Aan de muur aan de overkant hangt een headphone naast een serie aquarellen op A4 formaat. De stem van de geluidsinstallatie bij Kabbalistic Futurism, van Suzanne Treister heeft een betoverende invloed op mij. Ik blijf maar luisteren. Naar welke wereld neemt deze stem mij mee? Moet ik angstig zijn? Ben ik beland ik een tijdperk waarin het alwetende ‘Artificial Intelligence’ het lot van de mens heeft overgenomen? Maar dan weer is de stem zacht en voel ik mij omringd door tintelende frisgroene vibraties, sprankelende kennis en de belofte van wijsheid. Treister biedt aan de hand van een hedendaagse Kabbala op poëtische wijze een handvat voor een betere planetaire toekomst – door haar opgetekend in de 46 aquarellen aan de wand. 

Iets verderop in de ruimte loop ik naar een cirkel van zout op de grond. Feitelijk zijn het twee cirkels. De binnenste is doorgetrokken, de buitenste doorbroken. Daarboven een videoprojectie op de muur. Kunstenaar James Bridle neemt met Autonomous Trap 001, kunstmatige intelligentie in de tang. Door een zelfsturende auto te plaatsen binnen de zout cirkel op de video, is de auto gevangen. Die ‘weet’ immers dat in het verkeer een doorgetrokken lijn niet mag worden overschreden, ondanks de lonkende buitenlijn. Voordat je het weet hebben algoritmes je in een hok geplaatst waar je niet wilt zijn. Dus liever geen blindelings vertrouwen en neem het altijd met een korrel zout.

Door AI te bezien of te vergelijken met occultisme biedt Artificial Incantations de kijker handvaten en wordt deze steeds op een ander been gezet. De expositie is nog te zien tot en met 26 maart in P-OST Arnhem.

Hoofdfoto: Wesley Goatley, Newley Forgotten Technologies: The Choir.

On the edge of Europe

Some years before the Berlin wall came down, I went to Vienna for the first time. It was a study trip organized by the Utrecht Faculty of Geography. Vienna at that time had a rather stuffy image – it seemed rusted and timeworn. The grandeur had peeled off everywhere. The statues all looked gaudy. The rows of facades along the Ringstrasse that ran around the old city center were blackened by exhaust fumes. All but one building, which had recently been sandblasted and stood out immediately. 

Shocked

The city center was populated by people with money and was all white. Outside of the city center, just past the Ringstrasse, guestworkers were selling a local newspaper to earn a penny. I saw the big headlines on the frontpage wich read ‘Ausländer Raus’(‘Foreigners Out’). We were shocked. Our guide had just told us that a large part of the social housing sector had sanitary facilities that were hopelessly outdated. Sometimes there was only a toilet. Somewhat embarrassed he added that these houses were often rented to guestworkers.

Final station

That student trip to Vienna has always left some conflicting sentiments with me. The gap between rich and poor felt wide. The city felt like Europe’s final train station and that is what it often was at the time. Beyond Vienna began the Eastern Block. No go area. Terra incognita. 

But, nothing lasts forever. When the Cold War ended and the borders opened once again, there it was: a whole new part of Europe to discover. In the meantime, Vienna shook off the dust and straightened up. 

Catalyst

The fall of the Berlin wall worked as a huge catalyst. On YouTube I came across some interviews with Maria Vassilakou, the former vice mayor of Vienna. Vassilakou says this about the Viennese strategy: By our sudden central position in the united Europe we had to make the right choices straight away. We’re growing with 25,000 inhabitants every year. Our principle is that we put the interests of children and their families first, based on the idea that what is good for them, works for the rest of us as well.

And that includes a substantial ‘greening’ of the city. In practice this means that 50% of the Vienna urban area stays green and that there is a supply of affordable housing with at least 60% social housing to rent. And, of course, there is good quality public transport. The latter will only cost you 365 euro a year, so 1 euro per day. Who doesn’t want that?

Pushed off the throne

Vienna rose with a bullet in the city rankings. In 2018 and 2019 the city was even number one in The Economist’s Global Liveability Index. But then Covid 19 came and spoilt it all. As a consequence of the Covid restrictions The Economist didn’t succeed in producing a liveability index in 2020. When finally the latest 2021 ranking was published, it went off like a bomb. Vienna had been pushed from her throne, just like some other cities that had still been in the highest rankings back in 2019.

Lockdown measures had restricted access to, among other things, education, culture and green areas. Vienna tumbled from first to twelfth position. For the time being, Auckland (New Zealand) took over pole position. Surrounded by sea and with a stop on incoming travels, New Zealand managed to halt Covid 19 at her borders – in 2020 at any rate and for the largest part of 2021 as well.

Peacock showing off

In the Carlone Contemporary, part of the Belvedere Museum, you can admire a sound installation by the artist Volkmar Klien. It is very intriguing to see how Klien represents a Vienna that’s showing off. We see an antique standing clock, adorned with peacock feathers. Time is ticking by alarmingly while the clock is slowly covering itself up with its own feathers. 

Volkmar Klien, Anschwellen-Abschwellen

Covid 19 is temporary – at least, that is what we hope – and The Economist Liveability Index is not the only authoritative city ranking. On her site, the city of Vienna keeps a list of 16 leading indexes. In 5 indexes Vienna ranks number 1 and where the city doesn’t, it still ranks enviably high. Try to top that.

Hoofdfoto: Belvedere, Photo Daniel Plan, Unplash Licence

Aan de rand van Europa

Enkele jaren voordat de Berlijnse muur viel, ging ik voor het eerst naar Wenen. Het was een studiereis georganiseerd door de Utrechtse faculteit Geografie. Wenen had toen een hoog stoffig gehalte – het leek vastgeroest in de tijd. Overal zag je afgebladderde grandeur. Protserige standbeelden. De rijen gevels langs de Ringstrasse rondom de oude binnenstad waren zwart van de uitlaatgassen; op één pand na, dat was gezandstraald en sprong er meteen uit. 

Geschokt

Het centrum werd bevolkt door mensen met geld en was witter dan wit. Buiten het centrum, net voorbij de Ringstrasse, liepen gastarbeiders een lokale krant te venten voor een paar centen. Ik zag grote koppen op de voorpagina waarop stond ‘Ausländer Raus’. We waren geschokt. Onze gids had ons nota bene net verteld dat in een fiks deel van de sociale huursector de sanitaire voorzieningen hopeloos verouderd waren. Soms was er alleen maar een toilet aanwezig. Hij vertelde er beschroomd bij dat deze woningen met name aan de gastarbeiders werden toegewezen.

Eindstation

Die studentenreis naar Wenen heeft bij mij altijd een dubbel gevoel achtergelaten. De kloof tussen arm en rijk voelde groot. Het voelde als het eindstation van Europa en dat was het toen ook. Vlak daarachter begon het Oostblok. Verboden terrein. Terra incognita. 

Maar niets is blijvend. Toen de Koude Oorlog tot een einde kwam en de grenzen weer opengingen, lag daar ineens een heel nieuw deel Europa om te ontdekken. Ondertussen schudde Wenen de stof van zich af en richtte zich weer op.

Katalysator

De val van de muur heeft als een fikse katalysator gewerkt. Op YouTube kwam ik enkele interviews tegen met Maria Vassilakou, de voormalige vice burgemeester van Wenen. Vassilakou verwoordt de Weense strategie als volgt: Door onze plotsklaps centrale positie in het verenigde Europa moesten we direct goede keuzes maken. We groeien met 25.000 inwoners per jaar. Ons uitgangspunt is dat we de belangen van kinderen en hun familie voorop stellen, vanuit de gedachte dat wat goed voor hen is, ook voor de rest van ons werkt.

En daar hoort natuurlijk een stevig stuk vergroening bij. In de praktijk betekent dit voor Wenen dat 50% van het stedelijk gebied groen blijft en een betaalbaar woningaanbod met tenminste 60% sociale huur. En natuurlijk een goed kwalitatief openbaar vervoer. Dat je overigens maar 365 euro per jaar kost, 1 euro per dag. Wie wil dat niet?

Van de troon gestoten

Wenen schoot om hoog in de city-rankings. In 2018 en 2019 stond de stad zelfs op de eerste plaats in de Global Liveability Ranking van de Economist. Maar toen gooide het Coronavirus roet in het eten. Als gevolg van Covid-restricties slaagde de Economist er niet in over 2020 een liveability index aan te leveren. Toen dan eindelijk de nieuwste ranking in 2021 werd gepubliceerd, sloeg deze in als een bom. Wenen was van haar troon gestoten, evenals enkele andere steden die in 2019 nog de hoogste regionen bevolkten.  

Lockdown maatregelen hadden de toegang tot onder andere onderwijs, cultuur en groen beperkt. Wenen schoot van de eerste naar de twaalfde plaats. Vooralsnog heeft Auckland (Nieuw Zeeland,) de fakkel overgenomen. Omringd door zee, en met een verbod op inreizen is Nieuw Zeeland – in ieder geval in 2020 en het grootste gedeelte van 2021 – in staat geweest Covid-19 aan de grens tegen te houden.

Pronkende pauw

In het Carlone Contemporary, onderdeel van het Belvedere Museum kun je op dit moment een geluidsinstallatie van de kunstenaar Volkmar Klien bewonderen. Heel intrigerend hoe Klien het pronkende Wenen verbeeldt. We zien een oude staande klok, getooid met pauwenveren. De tijd tikt verontrustend weg terwijl de klok zich uiteindelijk met zijn eigen veren bedekt.

Covid-19 is tijdelijk – dat hopen we tenminste – en de Liveability index van de Economist is niet de enige toonaangevende ranking. Wenen houdt op haar site een lijstje bij van 16 toonaangevende indexen. In 5 indexen staat Wenen op de 1^e plaats en waar de stad niet op de eerste plaats prijkt, dan nog altijd staat ze jaloersmakend hoog. Ga ze dat maar eens nadoen.

Hoofdfoto: Belvedere, foto Daniel Plan, Unplash Licence

Op de zolderverdieping van Het Langhuis in Zwolle draait een video over de makers van de tentoonstelling Mar Sin Plastico. Ik ben verbijsterd door wat ik hoor. Maar liefs 7% van al het plastic in de wereldzeeën, is afkomstig uit Zuid Spanje. Uit een kassengebied in de provincie Almería waar ze de kassen met plastic overspannen. Plastic, dat achteloos achter de kassen in droge rivierbeddingen wordt gesmeten zodra het stuk is en met hoogwater door de rivieren wordt meegenomen naar de zee.

Afvalplastic

Dus zo’n klein stukje land is verantwoordelijk voor zo’n hoog percentage vervuiling? Als vervolgens wordt verteld dat de EU een groot deel van deze boeren subsidieert, waaronder biologische boeren, val ik stil. Wie houdt hier wie voor de gek? Kunstenares Karin Hoogesteger reisde in de zomer van 2019 naar Zuid Spanje om afvalplastic te verzamelen uit de natuur, afkomstig van de groentekassen in Zuid Spanje. De documentaire op de zolderverdieping laat een deel van die reis zien. Inmiddels hebben 12 Kunstenaars uit Spanje en Nederland een gezamenlijke expositie opgebouwd om het probleem aan de kaak te stellen. In het Langhuis is werk van Hellen Abma, Robert Roelink, Heide Kamps en Karin Hoogesteger te zien.

Je kan van afvalplastic prachtige fragiele kunstwerken maken. Dat laat de expositie ook zien. De lichtheid van het materiaal misleidt. Alsof het onschuldig is. Je propt het zo weg in een la. En het spul weegt en kost bijna niets – althans in valuta – en achtergelaten plastic waait letterlijk en figuurlijk weg. Alsof het niet bestaat. Totdat het hoogwater wordt. Dan hangen de takken en het prikkeldraad er in de uiterwaarden vol mee en stroomt de rest door naar zee. Ook daar getuigt het IJssellandschap een paar keer per jaar van.

Mar Sin Plastico

Mar Sin Plastico is onderdeel van de IJsselbiennale 2021. Naast de expositie in het Langhuis is ook werk van Robert Roeling te zien bij de voormalige elektriciteitscentrale Harculo. Daar staat de Osborne stier, gemaakt van zwart afvalplastic uit de natuur van Spanje. Met de kracht van de stier als symbool om het tij te keren van het plastic tijdperk en de klimaatverandering.

De expositie en de documentaire kwam bij wel binnen. Natuurlijk wil ook ik zo weinig mogelijk plastic gebruiken. En elk zakje plastic dat het huis inkomt wordt gerecycled. En de insteek is ook zoveel mogelijk groente en fruit te eten dat niet meer is voorverpakt (in plastic) en het liefst regionaal verbouwd. Maar ook ik weet niet altijd waar mijn groente en fruit vandaan komt. De videobeelden van Karin Hoogesteger, van een oneindig kassenlandschap, maakten veel indruk en de bergen witte en zwarte plastic langs de weg des te meer. Groente uit Zuid Spanje is vooralsnog voor mij een no go.

We staan voor een roze spiegelende kas in een idyllische groene omgeving. De zon zakt bijna achter de bomen. Achter ons een volkstuinen complex, voor ons een plantenkas waarvan de bodem is bedekt met knalroze pluizige bollen en Marielin Simons, de kunstenares van de installatie ‘Once upun a time’ ons vertelt over haar zorgen. Wat als we straks door overbevolking en klimaatverandering alleen nog maar via high tech methoden ons gewassen kunnen kweken?

Het werk van Simons

We zijn die avond te gast bij een IJsselbiennale special rondom het werk van Simons. Met als start van de avond een tour door het volkstuinencomplex Korte en Lange Voren, gevolgd door een gesprek bij de kas met de kunstenaar. Ondertussen worden we getrakteerd op futuristisch ogende hapjes en drankjes, geserveerd door twee high tech wezens die rechtstreeks vanuit de toekomst naar ons toe zijn gekomen.

Volkstuintjescomplex

Het kunstwerk van Simons is recent verplaatst richting het volkstuintjescomplex want het werk is al een paar keer deels vernield. Eerst stond de roze spiegelende kas als een prachtige eyecatcher boven op de dijk zelf. Met een fantastisch uitzicht over het uiterwaardenlandschap. Met aan de overkant van de IJssel, de windturbines van industrieterrein de Mars en iets verderop het torenlandschap van Zutphen. Maar de verleiding om de glazen panelen in te trappen kon helaas niet door iedereen worden weerstaan. Nu staat de kas een beetje afzijdig van de route en pal naast het volkstuinencomplex. Waardoor er een mooie interactie op gang is gekomen. En de volkstuinders graag een oogje in het zeil houden.

Veranderende tijden

De huurders van de volkstuintjes zien zich door de veranderende tijden ook voor een aantal vraagstukken geplaatst, vertellen ze ons. Waar een deel van de oudere generatie hobbytuinders zich zelf nog als doel stelt de opbrengt te maximaliseren, dus ook werken met stoffen die niet iedereen wenselijk vindt, gaat de voorkeur van een groot aantal huurders, inclusief het bestuur uit naar biologisch bouwen. En wat als je tuiniert voor je rust, en het ook niet erg vindt je planten handmatig te moeten begieten? Terwijl andere huurders zich, nu er steeds vaker langere drogere perioden zijn, automatische bewatering voorstellen. Wat dus lawaai van een aggregaat gaat betekenen.

Ingehaald door onze eigen tijd?

Feitelijk is niets wat het lijkt en voor buitenstaanders lijkt de tijd stil te staan. Maar wat als wij al zijn ingehaald door onze eigen tijd? Met haar installatie vraagt de kunstenaar ons stil te staan bij technologische ontwikkelingen die langzaam en ongemerkt onze wereld transformeren. Waardoor de wereld om ons heen ogenschijnlijk tot een veilige, gereguleerde en efficiënte plek transformeert. Maar is het dat wel? En wat als door overbevolking en klimaatverandering deze processen nog meer worden versneld. Hoe gaan wij ons dan voeden? Kernvraag die zich bij dit alles opdringt is hoe wij ons verhouden tot de natuur en hoe dat wat eerst als comfortabel aanvoelt ons feitelijk harnast en reduceert tot een onderdeel van diezelfde techniek.

Wie nog maar 20 jaar geleden zou hebben beweerd dat we anno 2013 en masse de handen weer vuil zouden maken in de moestuin, onze kinderen weer in de binnenstad gingen opvoeden en dat we co-creatie tussen het boerenleven en de designsector heel normaal zouden vinden, zou waarschijnlijk meewarrig zijn aangekeken. Wat opvalt aan deze opsomming is een vervlechting van zaken die heel lang als tegenstellingen werden gezien.

Neem de grootstedelijke yup van welleer die zijn kostje bij elkaar scharrelde in luxe warenhuizen, delicatessenwinkels en trendy restaurants versus de degelijke ouderwetse burgerman die jaar in jaar uit getrouw aardappelen, bonen, wortels, sla en boerenkool op eigen grond stond te verbouwen.

We hebben een grote omtrekkende beweging gemaakt voordat onze handen weer de klei ingingen. We moesten ons eerst realiseren dat blikvoer veel te lang gegaard en te gezouten is en dat vers gezonder is. Maar ook dat het niet duurzaam is om groente en fruit uit alle hoeken van de wereld te laten invliegen en dat het feitelijk belachelijk en ook arrogant is om seizoensgebonden groente en fruit van eigen bodem te weren. Een beetje overdreven gesteld maar toch: we waren bijna kwijt hoe inheemse groenten smaken en er uit zien.

Dat is sterk veranderd in een paar jaar tijd. Als we al zelf geen lapje grond hebben, dan op zijn minst een mini-kas op het balkon en ondertussen hebben we het ook over stadslandbouw, niet alleen uit noodzaak braakliggende stukken grond een invulling te geven, maar ook omdat de behoefte aan ‘ambachtelijk groen’ weer wordt gevoeld. Oké, natuurlijk gaat nog niet iedereen in deze beweging mee, maar wat relevant is dat ambachtelijk groen weer van status is voorzien. Back to basics.

Tegelijkertijd valt er ook een beweging te ontwaren die hier lijnrecht tegenover lijkt te staan. Het binnenstedelijk milieu werd jarenlang als een onmogelijke plek beschouwd om kinderen op te voeden en te laten gedijen. Het gros van de ouders had een sterke voorkeur voor een grond gebonden woning in een buitenwijk: meer ruimte, meer groen en meer rust. Er ging wel een prijskaartje aan: monotoom en geestdodend, maar dat werd door velen voor lief genomen. Sterker nog, het werd als volstrekt normaal beschouwd dat men liever in een eentonige buitenwijk dan in de hectiek van de stedelijke binnenstad wilde wonen.

Zelfs toen de binnensteden weer waren opgeknapt, duurde het een tijd voordat er een beweging terug naar de binnenstad op gang kwam. De profs uit het vak wisten waar deze terugkerende beweging op was gestoeld, men hoefde Jane Jacobs er maar op na te slaan. En al had de terugkerende bewoner wellicht nog nooit van Jacobs gehoord, deze groep voelde instinctief aan dat het gemêleerde milieu van de binnenstad juist heel veel te bieden heeft. En gebrek aan groen in de binnenstad? Dat wordt opgelost door zelf organiserende comités.

En last but not least, de boer kreeg weer status. Wellicht een flink stuk op weg geholpen door het populaire programma “Boer zoekt vrouw” en weermannen met prachtige tongvallen, kwam hoe dan ook, het boerenleven weer in beeld. De boer was niet langer een achtergebleven plattelander maar een mens van vlees en bloed met kennis en kunde. De eerste steunbetuigingen van liefde waren nog heel voorzichtig. Het begon met een koeien hype, eerst in de vensterbank en niet veel later als gekleurde standbeelden overal op straat, al dan niet door gemeentebesturen gefinancierd.

Maar dat de boer echt weer meetelt bleek wel uit de laatste editie van de Dutch Design Week. Daar waren de farmlabs ‘Agri meets design’ geprogrammeerd en met name deze ontmoetingen werden het gesprek van de dag en zelfs trending topic op twitter. Een alliantie tussen boeren en ontwerpers zou een aantal jaren geleden – voor beide partijen overigens – absoluut niet denkbaar zijn geweest. Het bijzondere is dat de bezoeker van de DDW 2013 deze programmering feitelijk volstrekt normaal heeft gevonden. Dat geeft opnieuw aan dat in een heel kort tijdbestek onze kijk op de directe wereld om ons heen, sterk is veranderd.

De rode draad uit dit alles is ‘essentie’ en ‘bezinning’. Het lijkt wel alsof we beter gaan waarnemen en onze zintuigen weer openen. Maar hoe valt deze ‘move’ dan te verklaren? Is het wellicht omdat we nu als groep zelf richting moeten geven aan het bestaan? We zijn onze ‘leidsmannen’ per slot van rekening kwijt: Het ongebreideld geloof in de merites van het kapitalisme en een overheid die ons ter aller tijde verzorgt, is ons immers ontvallen.

Stikker legde de vinger op een zere plek die veel dieper gaat dan op voorhand lijkt: ‘Fixing the internet’. Overheden en bedrijven gluren. Het maakt pijnlijk duidelijk dat we geen eigenaar zijn en geen controle hebben op wat er gebeurd. Maar hoe we het eigenaarschap kunnen verwerven en zelf kunnen bepalen wat er gebeurd, die antwoorden hebben we nog niet. Met dat probleem aankaartend, maakte ze een gedachtensprong van de digitale wereld naar de producten waarmee we ons hebben omringd: Zijn we uberhaupt ook wel in staat de fysieke producten om ons heen te repareren of zelf te maken? Stikkers liet een leus zien: ‘If you can’t open it, you don’t own it’. En daar ligt de crux, we hebben het eigenaarschap van veel zaken die ons omringen weggegeven. Maar aan wie eigenlijk?

Bij ons thuis stond de keukentafel regelmatig vol met kleine huishoudelijke apparaten en bakjes vol met schroeven en kleine onderdelen ‘gerecyceld’ uit andere kapotte apparaten. De apparaten werden uit alle hoeken aangedragen want ik had een handige vader en noaberschap stond hoog in het vaandel, zaken werden zoveel mogelijk onderling opgelost. De ergenis van mijn vader groeide echter met de tijd. In eerste instantie omdat er steeds meer high tech in die apparaten werd verwerkt, waardoor hij ze niet meer zelf kon repareren en in tweede instantie, en dat irriteerde hem nog meer, waren de apparaten niet te openen zonder ze feitelijk te beschadigen. Ze werden blijkbaar min of meer gebouwd voor eenmalig gebruik. Het was niet een achterstand in kennis, wat hem parten speelde, of weerstand tegen het nieuwe – in ons huis werden altijd de nieuwste technische snufjes toegepast – het was een irritatie die te maken had met de beheersing van het product – lees vervreemding – en de eerste tekenen van een consumptiemaatschappij die manifester werd: duurzaamheid was niet langer een leidend motief.

Vervreemding werd onderdeel van onze cultuur. Natuurlijk waren er velen met vragen. Maar het antwoord was – al dan niet hardop uitgesproken – ‘zo gaat dat nu een keer bij ons’. Tijdens mijn studie sociale geografie was de ontwikkeling van het vastgoed en de kantorenmarkt onderdeel van het programma. Er haperde iets in de redenering die we kregen aangeboden. Vooral als je het in de tijd doortrok en er cijfers op los liet die onze economie produceerde. Ik zie de docent nog worstelend voor de collegezaal staan. Er werd ons leerstof aangeboden die niet te rijmen viel. Natuurlijk hadden we kritische vragen en natuurlijk werden die eerlijk beantwoord maar het totaal gaf een ontevreden gevoel. We doen dus blijkbaar als maatschappij iets dat niet klopt, we kunnen het niet tegenhouden en we moeten wachten tot de bubble klapt, dat was feitelijk de boodschap. Het liet een sluimerend gevoel van onvrede achter.

Raadskapel Eusebiuskerk Arnhem

Het lijkt wel alsof er sprake is geweest van een collectieve brainwash. De parallel met de vermeende ondergang van de leefgemeenschap op het Paaseiland is niet ver; ‘we hakken de laatste boom om, want zo doen wij dat nu een keer in onze cultuur’. We bewogen ons als westers collectief een richting op die veel waanzinnige elementen bevatte, maar als totaal hadden we er geen grip meer op. Ik schijf hier ‘bewogen’, alsof we reeds tot inkeer zijn gekomen. Dat zijn we nog niet. Maar we zijn niet langer volledig blind en er komt verzet tegen wat jaren lang als ‘normaal’ is beschouwd.

We hebben bovenal inzicht nodig om tot oplossingen te komen. Goede inzichten zijn ook ons nieuw kapitaal. Het mooie aan het congres van afgelopen donderdag waren de talrijke inzichten die werden aangeboden. Zo’n congres smaakt naar meer. Maar hebben we het probleem snel opgelost? Nee dat niet, we hebben er volgens mij minimaal twee generaties over gedaan om ons in deze toestand van vervreemding te begeven, het zal ook wel eens twee generaties kunnen duren om ons zelf weer te bevrijden.

In Oost Nederland werd in vroegere tijden veelvuldig vlas verbouwd, ten behoeve van de productie van linnen en lijnzaadolie. In Zwolle stonden maar liefs vier lijnzaadmolens langs de Nieuwe Vecht. Alleen de molen de Passiebloem staat er nu nog in vol ornaat. Het was de lijnzaadproductie, die onder andere de verfproductie en chemie in oost Nederland een boost gaf en op deze specifieke plek in latere tijden een industrieterrein liet ontstaan, met o.a. chemie (DSM) en technologie (Phillips) als belangrijke spelers.

Beurs 3DPrint.nl, 19 september 2013

De regio rondom Zwolle is mede door deze ontstaansgeschiedenis een belangrijke speler op het gebied van kunststoffen geworden (Overijssel en Drente samen vormen de tweede kunststofregio van Nederland) en om deze ontwikkeling een extra boost te geven is het Polymer Science Park opgericht als open innovatiecentrum voor toegepaste kunststof technologie met o.a. DSM en van Wijhe verf als partners.

Het PSP is een jong innovatiecentrum maar doet het goed. Overal in Nederland verrijzen innovatiecentra als paddestoelen uit de grond. Het lijkt wel een toverformule, zet een paar bedrijven inclusief onderwijsinstellingen bij elkaar, plak er een bordje ‘innovatiecentrum’ op en ontwikkeling is gegarandeerd? Zo werkt het niet. In een onderzoek dat Buck Consultancy vorig jaar verrichte naar innovatiecentra, krijgen maar 33 van de 74 opgerichte innovatiecentra het predikaat ‘echte campus’ toebedeeld: ook het PSP wordt als zodanig door Buck gekenmerkt.

Collectie PSP, kunststoffen gebruiksvoorwerpen van welleer

Als sinds jaar en dag gebruiken we zowel voor industrieel gebruik als voor consumptief gebruik diverse kunststof producten. Wie herinnert zich bijvoorbeeld niet de prachtige zwarte bakelieten telefoon van de PTT met een indrukwekkende draaischijf en een gigantische zware hoorn? Bakeliet is ook kunststof. Bij de herinnering aan een dergelijk product worden sommige mensen sentimenteel. De meesten van ons krijgen echter negatieve gevoelens als het om kunststof gaat. Kunststof wordt vaak geassocieerd met niet afbreekbaar materiaal. Maar tegenwoordig maakt de sector ook afbreekbare producten en producten gemaakt van biologisch materiaal. Dat deed de natuur overigens ook al. Barnsteen is een hars en harsen kunnen worden gezien als natuurlijke kunststoffen.

Het PSP heeft overigens in haar lab een prachtige collectie kunststoffen gebruiksvoorwerpen uitgestald staan maar deze collectie is feitelijk semi openbaar. Bezoekers van het Lab kunnen er een blik op werpen, maar zo maar binnen lopen, alleen maar om de collectie te bekijken, zo ver is het nog niet. Alle mankracht wordt op dit moment gestoken in de verdere op- en uitbouw van het kenniscentrum.

Geëxposeerd materiaal Beurs 3Dprint.nl

Terug naar de beurs 3DprintNL. Want wat is dan de verbinding tussen het PSP en 3D printen? Dat is snel verklaard: Rapid Manufacturing en Rapid Prototyping – oftewel 3D-scannen en –printen, maken het mogelijk direct vanuit de computer diverse kunststofproducten te maken, waardoor het maken van dure matrijzen overbodig kan worden. Op het PSP wordt onder andere onderzocht waar dergelijke omslagpunten liggen. Het is maar een voorbeeld, uiteraard zijn er nog veel meer dwarsverbindingen.

Met de organisatie van de 3D beurs werd door organisatoren nog een ander signaal afgegeven, namelijk dat de regio reeds vele 3D bedrijven kent en landelijk gezien ook voornemens is een belangrijke rol op dit gebied te spelen. 3DprintNL was met ruim 500 bezoekers zondemeer druk bezocht. Wat dat betreft is een goed signaal afgegeven.

Het printen van een kikker tijdens 3Dprint.nl 

Een vluchtig bezoek aan de beurs kan overigens misleidend zijn. Er stonden ook een aantal exposanten die met name kleine 3D geprinte kunststoffen poppetjes en hebbedingetjes op hun tafel hadden uitgestald. En als je heel veel van dat materiaal tegelijk ziet staan en de impact van de achterliggende techniek niet goed begrijpt, dan ga je 3D printen misschien eerder zien als leuk speelgoed voor ontwerpers en hobbyisten in plaats van als een doorbraaktechnologie welke de wereld van productie en logistiek op relatief korte termijn op zijn kop gaat zetten. Wat dat betreft is teveel van het zelfde op een beurs niet altijd het juiste signaal. De bezoeker die echter de gelegenheid nam, ook een aantal lezingen bij te wonen kreeg een behoorlijke doorsnee van technieken en toepassingsmogelijkheden voorgeschoteld.

De gasten en exposanten van de beurs zullen er niet bij stil hebben gestaan, maar het is bijzonder om te bedenken, dat dit alles op deze plek heeft plaatsgevonden omdat ooit op grote schaal in Oost Nederland vlas werd verbouwd en verwerkende molens ten behoeve van de productie van lijnzaad, met name langs de Nieuwe Vecht in Zwolle hebben gestaan.

Afgelopen week was Jan Rotmans te gast in het provinciehuis van Overijssel op uitnodiging van het trendbureau Overijsssel. De meesten van ons zullen hem wel kennen. Hij is het laatste jaar in programma’s op tv, maar ook op congressen een graag geziene gast. Daarnaast laat Rotmans ook flink van zich horen met name op twitter. Het is een man met een boodschap, soms op het randje van de provocatie.

De strekking van zijn verhaal bevalt mij wel. Het geeft richting en duiding aan dit woelige tijdperk. Feitelijk wijst hij tools aan waardoor een oplossingsrichting kan worden bereikt. En het leuke is dat wijzelf de oplossing zijn. Bottum up, gezamenlijke kracht en menslievendheid zijn kernbegrippen wat Rotmans betreft.

Wie Rotmans een beetje volgt weet dat Rotmans en het begrip ‘kantelaars’ synoniem zijn. Met kantelaars worden personen bedoeld die door hun manier van werken en/of en denken feitelijk een revolutie veroorzaken. Beroemd is zijn uitspraak in een uitzending van Tegenlicht van afgelopen seizoen: ‘geef me vijf dwarsdenkers, kantelaars, frisdenkers op het gebied van energie, gezondheid, mobiliteit, bouw en voedsel. Samen creëren we een revolutie’. Hij haalde er ook even de woede van vele ‘kantelaars’ op zijn hals: Hoezo maar vijf? Hoe durf je. Wij zijn er toch ook al? Zie je ons dan niet? Velen van ons zijn toch al bezig met het vinden en aanreiken van nieuwe oplossingen? En denk je nu  niet even veel te simpel?

Rotmans wees aanwezigen op het begrip Noaberschap. Hij wist het overigens heel bijzonder uit te spreken. Hij maakte er een soort Naaaberschap van. Het zal ook wel een woord zijn dat alleen maar door Oosterlingen en op grond van de klankkleur ook door mensen uit Scandinavië uit te spreken is. Maar goed, Rotmans had met het oog op deze lezing het begrip Noaberschap bestudeerd en kon alleen maar concluderen dat in Overijssel wel heel veel kantelaars moesten zijn. Maar toen hij naar namen en initiatieven vroeg, bleef het wel een beetje stil in de zaal. Deels uit bescheidenheid, Oosterlingen eigen, maar deels ook omdat we wellicht nog eens niet goed in staat zijn te registreren, wie reeds waar als kiemende kantelaar aan de slag is. En dat geldt niet alleen voor Oost Nederland, maar feitelijk voor het hele land.

Rotmans had een interessant punt dat hoop geeft voor Oost Nederland. In het begrip Noaberschap is immers inbegrepen dat we het normaal vinden zonder bijbedoelingen of commercieel gewin voor een ander te willen zorgen of iets te betekenen. En het gaat over saamhorigheid, dat we lokaal weer een krachtige gemeenschap kunnen en willen vormen. Kortom noaberschap raakt een kern van het nieuwe denken en de gemeenschapszin waar we nu naar toe bewegen.

En Noaberschap en kantelaars zal Oost Nederland hard nodig hebben. Sociaal economische scenario studies beloven niet veel goed voor Oost Nederland. Het ziet het er naar uit dat Oost Nederland van het bordje gaat vallen. Uiteraard had het Trendbureau Rotmans ook gevraagd wat Overijssel moest doen om zich goed voor te bereiden op de toekomst. In zijn advies was Rotmans heel duidelijk. Voor alles en iedereen in Nederland geldt: “Alles wat je nu niet meer nodig hebt, wat je als je nu nog mocht creëren en nooit zou willen hebben, dat moet je onmiddellijk afschaffen”. De toehoorders voelden hem al: dan zou je ook geen instituut ‘provincie’ meer creëren.

Specifiek voor het landsdeel Overijssel gaf Rotmans het volgende mee: Overijssel heeft een wenkend perspectief nodig en benoem dat. Breng in beeld waar je op gaat inzetten en waarop niet, wees eens duidelijk en durf keuzes te maken. Kun je je voorstellen waar Overijssel over 2o jaar haar geld mee verdiend? Vergis je niet, dat is wellicht niet een van de sectoren waar je nu op zet, en bedenk vooral, het topsectoren beleid voldoet sowieso niet, dus ga het niet daar zoeken. En wie zijn eigenlijk jullie kantelaars? Weten jullie dat wel? Breng ze in beeld en ga ze faciliteren. En als afsluiting van zijn betoog: zijn jullie bestuurders wel in staat voldoende sturing aan de toekomst te geven? Ga over al die vragen maar eens nadenken.

Foto’s met dank aan Jan Taco te Gussinklo

Bezieling en passie brengt je ver. Dat werd gisteren opnieuw duidelijk. Nederland is weer een Fablab rijker. Deze keer niet opgezet vanuit overheid, onderwijs en vergelijkbare partijen, maar gedreven vanuit de wens van één kunstenaar, een fablab in de nabijheid te hebben, of nog liever, dat fablab in het eigen atelier te realiseren en de mogelijkheden die de basisuitrusting van een fablab biedt, te delen met anderen.

Een paar jaar geleden kwam Kees Klaassen, werkzaam onder de naam ‘In Kees of Metals‘, gevestigd in de Cultuurwerkplaats R10 te Zwolle, in aanraking met het concept Fablab. Een Fablab kan worden gezien als een werkplaats, waar uitvinders en ontwikkelaars gebruik maken van een collectieve infrastructuur, zoals 3D printers, lasersnijders en frezen. De gebruikerskosten zijn laag, de achterliggende gedachte is open source, gerealiseerde ontwerpen worden via het internet gedeeld.

Fablab Zwolle in actie, 3D borstbeeld van een bezoekster

Nadat een mobiele fablabtruck Zwolle voor de duur van twee weken had aangedaan, was het ijs gebroken. Ook andere partijen in Zwolle waren geïntrigeerd door het gedachtengoed van een Fablab en mogelijkheden werden verkend. Het droombeeld was een groot gezamenlijk Fablab, dat tenminste vijf dagen in de week was opengesteld voor diverse doelgroepen (hobbyisten, kunstenaars, ontwerpers, ondernemers, studenten en lagere en middelbare scholieren). De energie was er, het verlangen ook, maar het struikelblok waren de financiën en met name de personele kosten. Het tijdvlak van de grote subsidiestromen was voorbij en allengs werd duidelijk dat een dergelijk omvangrijk Fablab niet zomaar uit de grond kon worden gestampt.

Cultuurwerkplaats R10 Zwolle

Ondertussen bleef de droom van Kees levendig. Waarom niet een klein Fablab met een beperkte openstelling en als het bij mij in de ruimte staat, had hij zich bedacht, kan ik de mensen zelf wel een beetje wegwijs maken. Zo simpel kan het dus ook zijn. En deze droom viel wel te realiseren.

In Zwolle staat in R10 nu een compleet ingericht mini Fablab, toegankelijk op dinsdagavond en zondagmiddag. Zie hier de passie van Kees, op tijden waarop anderen liever niet aan de slag gaan, deelt hij graag zijn kennis en kunde en is het Fablab geopend als een open source werkplaats.

Fablab Zwolle

De combinatie is prachtig, een fablab in een creatieve broedplaats. Buiten de open source tijden is er voor huurders van de cultuurwerkplaats R10, veelal kunstenaars en jonge ontwerpers, voldoende tijd om met de lasercutter, de 3d printer, de vinylplotter of de CNC-Frees aan de slag te gaan. Tijdens de open source zijn met name nieuwsgierige jongeren welkom, om de mogelijkheden van het lab te ontdekken of kleine bedrijfjes om te prototypen of kleine oplagen voor producties te gaan draaien.

Opening Fablab Zwolle 4 juli 2013, vlnr Kees Klaassen, Tineke Voskamp R10, Ed Kooijman directeur PSP en Dick Aukes directeur R10.

Er met de vestiging van dit Fablab begint het Fablablandschap van Zwolle behoorlijk kleur te krijgen. Want naast dit kersverse Fablab in R10 is er ook nog het lab van het Polymer Science Park (PSP) waar op hoog industrieel onderzoeksniveau aan innovatie wordt gewerkt, met name op het gebied van 3 D Printing. En Zwolle zou Zwolle niet zijn, als de verbindingen niet werden gemaakt. De opening van het Fablab in R10 werd verzorgd door Ed Kooijman, directeur van het PSP. Hij wenste de aanwezigen vooral veel open innovatie en fouten toe. Want alleen dan, zij hij met een big smile, worden de mooiste dingen ontdekt. En daarin geef ik hem helemaal gelijk.