Oneindig 

Pas als je het gebouw betreedt, realiseer je de impact van deze klus. Een oneindig lijkende hal, metershoge ruimten, dikke stenen vloeren, diepe kelders. Het geluid van ruisend water, de geur van olie en oxidatie. Oude schakelkasten, en overal als een soort eerbetoon aan de voormalige functie van het gebouw, mensgrote machines die niemand meer weet te bedienen, metalen draaipunten, meterslange schroeven en ijzeren trappen bruin van de roest. 

Eind mei stelde Westerhuis zijn ontmantelde koelwaterhal open voor het publiek. Met een dijk van een expositie. Nog wel een beetje met stille trom, vertelde Westerhuis toen ik hem afgelopen zondag bij de ingang van de expositie sprak, want het was een drukke periode en hij had ook nog andere zaken te regelen, waaronder zijn deelname aan het door studio Pulchri georganiseerde Voorhout Monumentaal 2023. Typisch Westerhuis, gewoon iets gaan beginnen en al het gedoe er om heen, dat komt later dan wel. Maar je hoeft maar even door de expositie te lopen en je weet dat het met de Koelwaterhal en de expositie wel goed gaat komen.  

Energie in transitie 

De expositie draagt de toepasselijke naam ENERGY. Hoe kan het ook anders op deze plek. Op de website van de Koelwaterhal lees ik dat de deelnemende kunstenaars zijn geselecteerd op de uitgesproken scherpte die zij in hun werk tonen als het gaat om de beslistheid en de kwetsbaarheid, die het streven naar nieuwe wegen typeert. En dat is ook precies wat dit gebouw in transitie uitstraalt. Stoer en kwetsbaar op zoek naar een nieuwe bestemming.   

De kunstenaars die Westerhuis heeft binnengehaald, mogen er zijn. Ralph Keuning, de voormalig directeur van museum de Fundatie heeft hem daarbij geadviseerd. Buiten, als je langs de koelwaterhal richting de entree loopt, valt een metersbreed doek van kunstenaar Arne Quinze op. Het werkt als een magneet, de bloemen spatten er van af. Al je dit werk ziet, geloof je dat alles nog goed komt. Het paradijs is niet ver weg. Maar iets dieper in de hal, laat een recent werk van Joyce Overheul over de vluchtelingen in Ter Apel een andere werkelijkheid zien.  

Verwondering 

De ruimtes zijn groot, immens, koel en soms heel zacht. Elke hoek die je omslaat, roept verwondering op. De Notopioans van Raul Walch die een dialoog aan gaan met een restant machinerieën.  De Believers van Francesca Marti die langs de muren op pad gaan. Achterin de centrale zaal staat een ruime bank. Deze plek, de gestripte ruimte en de immense raampartijen – al helemaal in combinatie met de kunstwerken – nodigen uit tot reflectie.  

Op een aantal plekken mag je de kelders in, word je opgezogen door de koude aarde. Hier komt amper daglicht en lijkt de tijd in de koelwaterhal stil te hebben gestaan. Halverwege het donker is een verlichte plek. Hier is opnieuw een paradijs gecreëerd met het betoverende zesluik van Agnes Duijves en opnieuw een hemels doek van Quinze.  

Reflectie 

Diep in het pand bevindt zich nog een andere plek die oproept tot reflectie. Een kelderruimte die meters onder het maaiveld ligt. Je kunt er alleen naar kijken, als een soort wensput. En dan zie je diep onder je een Perzisch kleed, een rustbed, een tafel gedekt met blauw porselein, een waterschaal en een koord van metalen ballen dat de tientallen meters afstand tussen de kijker boven en de sprookjesachtige ruimte beneden verbindt.  

 
Zwolle – en in feite heel Oost Nederland – is een indrukwekkende kunstlocatie rijker. De Koelwaterhal is een imposante ruimte, die – weg van alle drukte – ons middels kunst uitnodigt om stil te staan bij wat echt belangrijk is.  

Hoofdfoto: links zesluik van Agnes Duijves, rechts werk van Arne Quinze

Als je de expositieruimte van de Kunsthalle Lingen betreedt, word je direct gegrepen door het iriserend licht dat van het werk van de uit Ethiopië afkomstige kunstenaar Robel Temesgen af straalt. In zijn expositie Faces of Stories vallen grote rollen papier vanuit de ruimte en langs de muren omlaag. Sprankelende en tintelende kleuren stralen je tegemoet, omarmen en koesteren.  

De thema’s communicatie, connectie en verbinding lopen als een rode draad door het werk van Temesgen. Maar, dan wel vanuit het fysieke menselijke contact (aandacht voor elkaar en samenkomst) en vanuit spirituele plekken waar beschermgeesten ons veiligheid kunnen bieden. Temesgen groeide op in het noorden van Ethiopië, binnen de Amhaarse gemeenschap. Het begrip Adbar staat voor de Amharen synoniem voor beschermgeest. Adbar kan zich voordoen in de verschillende elementen van het natuurlijk landschap, zoals bomen of water, maar ook in rotsen.

Fantasielandschappen

Temesgen creëert fantasielandschappen door al deze elementen, in verschillende staten van versmelting tot een wervelend, zinderend, surrealistisch en tegelijkertijd liefdevol geheel te verwerken. Door het kleurgebruik en het iriserende licht dat de werken uitstralen, word je gegrepen, ben je in de ban van het goede, voel je je geborgd en één met de natuur. Dit is zo’n tentoonstelling die aan je blijft kleven. Die je telkens opnieuw weer wilt zien. Als ik de tentoonstellingen die ik het afgelopen jaar heb gezien zou gaan ranken, staat ‘Faces of Stories’ zondermeer in mijn top 3. 

Social media en hedendaagse communicatie hebben de wereld opengebroken. Maar Temesgen waarschuwt ons voor de oppervlakkigheid en het misbruik dat daar mee samengaat. Als we elkaar niet blijven vertellen wat er speelt, hoe het echt met ons gaat, raken we feitelijk verblind en verliezen we het zicht op de werkelijkheid en daarmee onze verbinding met elkaar. 

Lingen

Het stadje Lingen, een beetje verstopt in de periferie van Nedersaksen, is niet heel bekend en daarmee de Kunsthalle Lingen bij velen ook niet. De Kunsthalle zelf is gevestigd in een oud industrieel complex. Ooit lag ten westen van het station Lingen een zeer uitgestrekt rangeerterrein vol met fabriekshallen. Een aantal van deze hallen, architectonische hoogstandjes, zijn gelukkig bewaard gebleven en een van deze hallen is tot kunsthal omgevormd. De kleurrijke werken van Temesgen en de lichtval in dit oude fabriekspand smeden zich aaneen en vormen tezamen een hechte liaison.

Sinds 1983 wordt in Lingen om de paar jaar de Lingen Art Prize toegekend. In 2022 viel deze ten deel aan Robel Temesgen. Als je in 2017 in Berlijn was, heb je misschien zijn werk al eerder gezien. Zo niet, dan is dit vooralsnog je laatste kans, tenzij je binnenkort naar Oslo gaat. De expositie Faces of Stories (3 december 2022- 26 februari 2023) draait nog twee dagen! 

Vanmorgen stond ineens op de site van Museum More dat de tentoonstelling ‘Roots’ van de Palestijnse kunstenares Samah Shihadi al was begonnen –  een dag eerder dan gepland. Dat was een leuke verrassing en dus werd deze expo meteen een spontane bestemming voor de zaterdagochtend.

Het prettige van een tentoonstelling die nog niet officieel is begonnen is de heerlijke stilte. Nog geen grote groepen mensen en daarmee alle ruimte en tijd om rustig te kunnen kijken. ‘We waren een dag eerder klaar met afbouwen’, vertelt de man achter de balie met een fonkeling in zijn ogen. ‘En toen besloten we de zaal maar vast open te stellen voor het publiek’. Hij is duidelijk fan van het werk van Shihadi. Ik zie hem deze ochtend wisselend in zijn rol achter de balie en als suppoost bezoekers wijzen op details in haar werk. En steeds opnieuw met een ontwapenende glimlach.

Diep gewortelde identiteit

En het werk van Samah Shidadi doet wat met je. Het is meditatief. Samen met haar verdwijn je erin. Haar houtskooltekeningen zijn van een fotografische precisie, hyper realistisch, alsof je samen met haar bent afgereisd naar Palestina. De werken zijn zwart wit, maar dat vergeet je op het moment dat je kijkt:  de kleuren en geuren komen als vanzelf mee. Shihadi neemt je mee naar beladen wijdse landschappen. Maar laat je ook getuige zijn van kleine liefdevolle familietaferelen. 

De cactus figureert veelvuldig in haar werk. Stekelig en oersterk, geworteld, een stille representant van de diep gevoelde Palestijnse identiteit. Maar soms is een tekening ook stille getuige van een ontmanteld landschap waar alleen nog enkele afgebrokkelde muren getuigen dat hier ooit een huis heeft gestaan, een gemeenschap heeft geleefd. De thuishaven van een volk in diaspora. 

Herpositionering

Maar Shihadi’s werk gaat niet alleen over het gevoel van ontheemding. Wat haar werk zo bijzonder maakt is dat ze enerzijds de identiteit en trots van haar volk wil vastleggen waarbij ze de vrouw laat zien als drager van familietradities (in een serie keuken en woonkamertaferelen, met de oudere vrouwen nog traditioneel gekleed )- en tegelijkertijd ook de rol van die vrouw stevig herpositioneert. 

In een andere serie portretten zien we namelijk de nieuwe krachtige onafhankelijke vrouw los van tijd en plaats. Shihadi beeldt daarin zichzelf af als ziener, wijze of keizerin uit de Tarot. Krachtig, statig, onaantastbaar wijs en alziend kijken ze je aan. Prachtige mensen die vertrouwen en liefde uitstralen. Als deze vrouwen ons mochten leiden, dan komt het wel goed. 

ROOTS, Tekeningen van Samah Shihadi is volgens de website van Museum More (Gorssel) vanaf 18 februari nog 196 dagen te zien.

Afgelopen zaterdag was ik in Flingern, Düsseldorf, om galerieën te bezoeken. Düsseldorf heeft een flink aantal galerieën, waarvan de meeste van oudsher in het centrum. Maar, inmiddels ontstaat in de wijk Flingern, ten oosten van de binnenstad, een omvangrijke kunstscene. Het is een samenspel van galerieën, kunstinstituten zoals Philara en door kunstenaars gerunde ruimten. Om beter zichtbaar te zijn hebben de galerieën zich dit jaar verenigd in een gezamenlijke site. 

De Flingern-straten tegen de spoorzone aan vormen een heerlijk levendig buurtje. Restaurantjes, Turkse groentewinkeltjes, bakkers en goede koffie zorgen voor een pallet aan kleuren en geuren. Galerie Cosar is net als de meeste galerieën in Flingern gevestigd in een voormalig winkelpand. “Dat we ons nu gezamenlijk presenteren is een hele goede zet,” vertelt de galeriehoudster. “Het waren onrustige jaren, er kwamen nieuwe galerieën bij, andere sloten de deuren. Mensen weten ons nu weer goed te vinden.” 

Fluwelen doeken en kartonnen sculpturen

Cosar laat tot en met 4 maart werk van de in Berlijn woonachtige Amerikaanse Sara Sizer zien. Sizer schildert op wit fluwelen doeken en dat zie je niet vaak. Door het zachte dikke materiaal loopt de verf uit en gaat het oorspronkelijk door Sizer gecreëerde beeld een eigen leven leiden. Zo ontstaat een prachtig vibrerend geheel. Ik word direct getrokken door de werken Fable en Ark. Het lijkt wel of ik gebouwen in een stad zie, in de witte nevel van de ochtend. 

Galerie Linn Lühn heeft tot en met 11 maart in een verdiepte ruimte achter haar kantoor het werk van de Duitser Florian Baudrexel. Het zijn ruimtelijke vormen, gemaakt van verpakkingskarton. In een mix van gebogen en strakke vlakken ogen ze kwetsbaar en robuust tegelijk. Het meest onder de indruk ben ik van ‘Cabry’, een lichtblauw kartonnen wezen, dat dierlijke vormen lijkt te bezitten en tegelijkertijd alles wegheeft van een opengemaakt trappenhuis. 

Bijzondere vrouw

Als de kunstgeschiedenis niet zo gericht was geweest op mannen, dan had de in 1936 in Chicago geboren fotograaf, schilder, textiel-  en multimediakunstenaar Barbara Kasten veel meer bekendheid genoten. De inhaalslag voor vrouwen kwam eerst goed op gang in de jaren ‘10 van deze eeuw en zo ook voor Karsten. Haar eerste grote solo expositie in de VS was pas in 2015. De inmiddels 86 jarige Kasten is nog volop actief en recent werk van haar hangt tot en met 18 maart in Galerie Kadel Willborn.

Kastens werk straalt een intense belangstelling uit voor architectuur. Vooraan in de galerie hangen sculpturen uit de serie PLAN, die met oude bewapeningsnetten uit de bouw zijn gecreëerd. Achter in de galerie hangen foto’s van installaties die ze in de jaren 80  heeft gebouwd met gekleurd (plexi-)glas en de inzet van spiegels. De foto’s zijn prachtig en door Kasten zelf genomen. Ik had de installaties zelf ook graag gezien, maar volgens de galeriemanager zullen die niet meer bestaan. Als ik weer de straat op stap, bedenk ik me wat deze vrouw allemaal heeft moeten ondernemen om als kunstenaar te worden gezien en erkend. 

Aan het einde van de dag heb ik nog niet eens alle galerieën gehad. Ik mis er nog een paar. Op een zaterdag is het jongleren met de tijd: sommige ruimtes gaan pas om twaalf uur open, andere sluiten alweer om drie uur. Binnenkort maar weer terug naar Flingern en dat is iets om naar uit te kijken.

Zie verder ook: https://www.galerien-flingern.de

Bovenste foto: Straatbeeld, genomen vanuit Galerie Cosar. Met links werk van Sara Sizer

Oneindig

De expositie start bij een lichtobject van de Deense kunstenaar Olafur Eliasson. In een ruimte zweeft een grote zwarte diamant, met op een aantal hoekpunten een lichtgevend diamantje, gewichtloos in de stilte. Als ik langzame rondjes loopt rondom de diamant, lijkt het wel alsof ik de kosmos instap. De ruimte komt tot leven, de reflecties op de muren geven een gevoel van oneindigheid, tegelijkertijd biedt de fysieke ruimte geborgenheid. 

Nieuw leven

Terwijl ik de trap naar de benedenverdieping afdaal, word ik betoverd door de lichtinstallatie van Suzan Drummen. Meters lang strekt het kunstwerk zich voor me uit. Op de grond liggen gerangschikte kristallen, metaaldeeltjes, spiegels en optisch glas. Lichtreflecties brengen het werk op de muren tot leven. Ijl en diffuus, een zachte illusie. 

Iets verderop staat de ‘black light table’ van Willem Marijs, gemaakt van paarse, roze, blauwgroen oplichtende neonbuizen. De uitstraling hypnotiseert, maar het is optisch bedrog. De meeste neonbuizen zijn kapot, het fluorescerende poeder binnenin licht op zodra het wordt aangelicht. Hergebruik van oud materiaal, heel passend in dit tijdgewricht. Hoop op leven na de dood, ook die associatie roept het bij mij op, zeker in de context van dit bijzondere abdijcomplex. 

Verlossing

Hoop is ook wat de meeste tentoongestelde religieuze kunstwerken de gelovigen al eeuwenlang geven. Een vergulde hand met stoffelijke resten van de heilige Paulus. Een rijk versierde houten jaarkalender, met voor elke dag een vakje met een flintertje bot of ander deeltje van de desbetreffende naamdag heilige. Een zilveren armreliek van de heilige Felicitas. Deze prachtige geornamenteerde relikwiehouders zijn door de eeuwen heen, jaar in jaar uit door duizenden ogen bezien. Het geritsel van kleding, schuifelend schoeisel over oude vloeren, je kan het bijna nog horen. Gloeiende en hartstochtelijke smeekbeden zijn uitgezonden om te worden verlicht van lijden en verlost van sterfelijkheid. 

Op de vlucht

De ontroerende schoonheid van de Heilige Agnes grijpt me aan. Rond 1500 is ze vastgelegd in een grotendeels verguld beeld. Haar ranke handen, de manier waarop ze elegant een ring vasthoudt, het onschuldige lam, dat speels tegen haar opspringt. De schoonheid van dit beeld heeft talloze gelovigen vervoerd. Maar het korte leven van Agnes was niet zo fijn. Ze werd misbruikt en vervolgd om haar geloof. 

Haar levensverhaal legt een wrang lijntje naar het kunstwerk Matras van Matthijs Muller dat achter haar is opgehangen: een luchtbed gemaakt van gouden dundoeken, van traumadekenmateriaal. Het goud glimmende doek mag dan wel verwarmend zijn, als materiaal voor een luchtbed is het te zwak. En dat roept direct de vraag op hoe wij met vluchtelingen omgaan. Wat bieden we hen eigenlijk?

Zoektocht

Iedereen zoekt antwoorden op de grote vragen naar leven, dood en onsterfelijkheid. Ook de hedendaagse lichtinstallaties appelleren daaraan. De Broken Circle van Navid Nuur – een onderbroken, roodgloeiende halo laat op hartstochtelijke wijze ons verlangen naar verbondenheid en onsterfelijkheid zien. De video installatie Cosmic Call van Gabriel Lester, iets verderop, zuigt je mee het onbekende in, op zoek naar nieuwe dimensies in de hoop daar de antwoorden te vinden. 

In het licht laat de kwetsbare mens zien aan de hand van betoverende lichtinstallaties en religieus erfgoed.  Kunst als hoogste vorm van hoop. Het fraai verbouwde museum, verbonden aan een klooster, slaat met deze expositie in één keer een brug tussen vroegere eeuwen en nu, tussen de gelovige en niet-gelovige, beiden op zoek naar spiritualiteit. 

Hoofdfoto: Black Light Table, Willem Marijs, 2016.

Museum Krona is onderdeel van het abdijcomplex van de zusters Birgittinessen te Uden. De tentoonstelling In het Licht is nog te bezichtigen tot en met 10 april 2023. 

Bartlett is door zijn Londense uitgever op reis gestuurd om nieuwe landschappen op te halen. Pfeiffer en Bartlett hebben elkaar tijdens het reizen ontmoet en besloten een deel van de reis samen om te pakken. In haar dagboek duidt Pfeiffer hem stelselmatig aan als Mister B. 

Te paard

Op de ochtend van 28 mei 1842 wordt ze om 5 uur in de ochtend door de bediende van Mister B opgehaald. Samen gaan ze naar het huis van de Engelse consul. Blijkbaar heeft Bartlett daar onderdak gevonden. Tegen zessen zijn eindelijk de paarden gereed en kunnen ze vertrekken. Ze verlaten de ommuurde stad en passeren direct daarna een waterbron waar het al een drukte van belang is. Daarna volgen de landerijen die door kamelenkaravanen worden doorkruist. Ze rijden door de vlakte van Saron en besluiten uiteindelijk in het dorp Kariet el Aneb (Amwas) hun kampement op te slaan. Hun oorspronkelijke plan, strak 16 uur door te rijden, is te vermoeiend, de zon is genadeloos en het terrein te zwaar. 

Gastvrijheid

De gastvrijheid is groot. ‘Zodra de sjeik van het dorp hoorde dat er Franken bleven overnachten werden ons viert tot vijf gerechten gestuurd, waarvan wij – wat onze smaak betreft – alleen maar de zure melk appetijtelijk vonden. Het overige eten, een mengeling van honing, komkommers, hardgekookte eieren, uien , olie, olijven et cetera schonken wij grootmoedig aan de tolk en de bediende, die er wel raad mee wisten’. Ik lees het met verbazing. De salade die ze hier beschrijft lijkt mij heel smakelijk.

Tegen middernacht besluiten ze alsnog op te breken. Bartlett schat in dat het in de nacht veiliger reizen is. Pfeiffer voelt zich daarbij niet helemaal senang, maar besluit niet te protesteren. Ze is veel te bang dat ze op haar vrouw zijn wordt aangesproken en door Mister B wordt gezien als het zwakke geslacht. De twee bewakers, die de grootmoedige sjeik had gestuurd om het kampement van Pfeiffer en Bartlett te bewaken, kunnen onverrichte zake vertrekken. 

Heilige stad in het halfdonker

‘Ongeveer een uur voordat we Jeruzalem bereikten, opende zich een dal en zagen we lapjes grond met groente,‘ schrijft Pfeiffer. ‘We wisten dat we in de buurt moesten komen. Vlak daarna waren we er allebei van overtuigd dat we de heilige stad zagen liggen, maar door het halfdonker hadden we ons vergist. We moesten eerst nog een hoogte nemen en daarna nog een keer en eindelijk lag daar de Olijfberg voor ons en daarachter Jeruzalem’. Om half vijf in de ochtend houden Pfeiffer en Bartlett halt voor de muren van de stad, de poorten zijn nog gesloten. Klokslag vijf uur worden ze de Bethlehempoort (Jaffapoort) binnengelaten en berijden ze hun paarden door de smalle en op dat vroege uur nog stille straten van de binnenstad.  

2022: Per spoor van Jeruzalem naar Tel-Aviv 

Een reis door de woeste natuur, zoals Pfeiffer die 180 jaar geleden heeft gemaakt is nu ondenkbaar. Het landschap tussen Tel-Aviv en Jeruzalem is grotendeels bebouwd. De afgelopen maand maakte ik samen met mijn dochter de reis in omgekeerde richting, van Jeruzalem naar Tel-Aviv. Sinds december 2019 is tussen die twee steden een rechtstreekse treinverbinding tot stand gekomen. Al snel nadat we het station Jeruzalem Yitzhak Navon hebben verlaten boort de trein zich door een aantal tunnels. De hoogten die Pfeiffer beschrijft zijn bebouwd. In de verte zie je de hoogbouw van de agglomeratie Tel-Aviv al opdoemen. Na ongeveer 20 minuten stopte de trein, halte vliegveld Ben Gurion en 8 treinminuten later sta je in het centrum van Tel-Aviv. Jaffa ligt er om de hoek.

Romantische sfeerbeelden

De kunstenaar Bartlett heeft veel werk nagelaten. Een deel daarvan is gemakkelijk online te vinden. Het zijn prachtige romantische sfeerbeelden. Bijvoorbeeld het werk A camel train before Jerusalem waarbij hij de ommuurde stad Jeruzalem vlak voor zonsopkomst, in een prachtig heuvellandschap weergeeft. En als je goed kijkt, zie je een karavaan met kamelen voorbij komen. Je hebt niet veel verbeelding nodig om te bedenken wanneer hij hiervoor de inspiratie heeft opgedaan. 

De straat langs het water is anno 2022 nog steeds breed en komende vanaf de zeezijde ligt het stadssilhouet er nog bijna net zo bij als toen. Maar Jaffa ligt al lang niet meer in een lieflijk landschap. De oude havenstad is opgeslokt door Tel-Aviv, de tweede stad van Israël. De plek waar toen de kamelen hun last kwamen lossen, is nu een sfeervolle boulevard. Maar het is wel sfeervol met een randje. Je moet dan wel voor lief nemen dat militairen de plek zichtbaar bewaken.

Uitgerolde hoogbouw

Tel-Aviv ontstaat in 1909 als een relatief kleine nederzetting, planmatig uitgerold in de zandduinen ten noorden van Jaffa. Inmiddels heeft de stad rond de 450.000 inwoners. Met de omringende steden meegeteld, die tegen Tel Aviv zijn aangegroeid staat hier een agglomeratie die goed is voor drie miljoen inwoners. Deze stedenvlek bestaat vooral uit hoogbouw. Een bewoner uit 1842 zal zich hier ontheemd voelen. Een religieuze toerist, die een idyllisch en authentiek bijbellandschap zoekt, is hier op de verkeerde plek. 

Witte stad

‘Vergeet vooral niet al die modernistische wijken te bezoeken’, drukt een bevriend architect me op het hart als ik vertel af te reizen naar Tel-Aviv. Ik mompel ‘ja ja, staat op mijn lijstje,’ maar niet met stip, dacht ik erbij. Natuurlijk was ik van plan de Witte Stad te bezoeken, het modernistische deel van de stad, inmiddels tot Unesco monument verklaard en gesticht in de jaren na de tweede oorlog, om de toestroom van migranten op te vangen. Maar ik was veel meer nieuwsgierig naar de andere identiteit die Tel Aviv inmiddels opgeplakt heeft gekregen, die van ‘vegan capital’. 

Vegan Capital

Als voorbereiding op onze reis naar Tel Aviv las ik onder andere het boek ‘TLV Vegan’ van Jigal Krant. Het boek is een hulde aan de kleur van het eten, jonge mensen en rauwe stadsfotografie. En vervolgens de herkenning ter plekke. Overal eethuisjes, borden gevuld met fantastisch eten, bazaars volgepakt met groente en fruit, je ogen krijgen er niet genoeg van en je smaakpapillen ook niet. 

Wij hebben ons vegan kostje vooral bij elkaar gescharreld bij kleine eettentjes waar iedereen van om de hoek ook komt. Op de Carmelmarket aten we bloemkool met tahin uit de oven, iets verderop om de hoek lepelden we elke dag een vegan Malabi weg (plantaardige yoghurt met rozenwater, vruchtensiroop en notencrumble). 

Uit eten met de consul

Ida Pfeiffer gaat uit eten. De plaatsvervangend consul uit Jaffa nodigt haar uit voor een etentje met zijn vrouw en kinderen. Maar ze heeft moeite met de dis: ‘de gerechten spraken me niet aan, ik was nog te Europees om dit eten te waarderen’. Zo vond ze de pilav met vlees te sterk gekruid, de rijst met teveel rozenolie besprenkeld en waren de in het zout ingelegde komkommers bijna niet naar binnen te krijgen. Komkommers, noteert Pfeiffer in haar dagboek, moeten met azijn en olie worden aangeboden. Alleen het platte brood smaakte beter dan verwacht. 

Jong en uitbundig

Tel-Aviv is een uitbundige leefstad. Als een lang lint strekt de stad zich langs het water uit, de zee en het strand zijn altijd onder handbereik. Jong en iets minder jong spelen balspellen op strand. Brede houten vlonders scheiden stad en strand. Vlonders om geriefelijk terrasjes op uit te stallen, om te flaneren, om een feestje te bouwen en niet enkeldiep het zand in te zakken. Het uitbundige terrasleven gaat hand in hand met militairen die overal zichtbaar aanwezig zijn. De muren zitten onder de graffiti, een stil verzet tegen de knellende politieke realiteit. 

Spagaat

Vegan eten is in Tel Aviv niet alleen een daad van dierenliefde of milieubewustzijn, het is ook een alternatieve leefstijl die soms ook een stil protest is tegen de realiteit om te wonen in een land, dat zich zelf in stand houdt met zware repressie. Ik lees het in het boek van Jigal Krant en ik hoor het van een aantal mensen die we spreken. De liefde voor het land knelt; ‘Eerst ontvlucht je het land, want je kan niet meer tegen de politieke realiteit, maar dan wordt reizen zwerven en ben je ontheemd en uiteindelijk keer je terug. Want Israël voelt tegelijkertijd ook als thuis’. Om deze spagaat aan te kunnen moet je je wel kunnen ontladen en je energie richten op iets dat wel hoop biedt, dat wel een verschil kan maken. En Tel Aviv feest, elke dag opnieuw. En ondertussen groeit het aantal veganisten gestaag. 

Rond 1900 is het in de haven van Jaffa een komen en gaan van kamelen bepakt met dit smakelijke exportproduct. Elke sinaasappel liefdevol verpakt in een dun papiertje. Ik kan me die papiertjes nog vaag herinneren. Als de Jaffa’s in de aanbieding waren, kocht mijn moeder ze ook altijd. 

Een blijvertje

De Jaffa is inmiddels grotendeels verdrongen van de markt. Andere soorten lieten zich gemakkelijker telen, oogsten en verpakken. Maar de naam Jaffa is een blijvertje en staat synoniem voor kwaliteit. Op flessen limonade, drankpakjes, chocolade en koekjes wordt nog regelmatig met de naam Jaffa geschermd. In de documentaire “Jaffa, the Orange Clockwork” uit 2009  belicht filmmaker Eyal Sivan een heel ander perspectief: Terwijl de sinaasappel het symbool voor de Joodse onderneming en de staat Israel is, zien de Palestijnen het als het symbool van verlies en vernietiging van hun thuisland.

Zelf naar Jaffa

Nog maar een kleine maand geleden was ik in Jaffa.  Lekker gemaakt door alle met Pfeiffer beleefde digitale avonturen en murw van twee jaren corona lockdown werd het tijd om zelf ook weer op pad te gaan. Samen met mijn reislustige jongste dochter heb ik een week door Israël getrokken. Het was een indrukwekkende reis en het gaf tegelijkertijd een dubbel gevoel. Want hoe verhoud je je tot een land dat is gesticht in de leefruimte van anderen? En in hoeverre mag je van zo’n plek ‘genieten’? We hebben het daar best vaak over gehad. En stel, zeiden we tegen elkaar, als we ook een reis naar Palestina gaan maken. Klopt de reis dan wel voor ons gevoel? Nee denk ik, inmiddels weer thuis, dat is een drogreden en het verandert niets aan de situatie en het leed dat is aangebracht. 

Frankenhotel versus Booking

In de middag van 27 mei 1842 arriveert Pfeiffer in Jaffa. Een Frankenhotel is er niet en ik ben  bang voor een herhaling van zetten. Maar Pfeiffer wendt zich tot de plaatsvervangende Oostenrijkse consul voor raad en hij is zo vriendelijk haar in huis op te nemen. Mijn dochter en ik hadden het 180 jaar later een stuk gemakkelijker. Via Booking hadden we zo een kamer gevonden. De keuze was enorm. Met alleen wel één aantekening: Israël is geen goedkoop land om te verblijven. De prijzen van de kamers liggen stukken hoger dan wat we doorgaans in West Europa gewend zijn.

Op pad met de zoon van de consul

Maar eerst terug naar Ida Pfeiffer die met de zoon van de consul op pad gaat om Jaffa te verkennen. In haar dagboek weer haar gewoonlijke gemopper over de staat waarin ze de stad ervaart: ‘De stad doet wat viezigheid en oneffenheden niet onder voor de steden die ik tot dusver heb gezien. Alleen de straat onderaan bij de zee is breed en geliefd en daar trekken constant beladen en onbeladen kamelen langs’. 

Over de groene omgeving van Jaffa is Pfeiffer veel positiever. Zo is ze erg onder de indruk van alle vruchtbomen die ze ziet en de kanalen die de tuinen doorsnijden. Toen ineens begreep ze ‘hoe alle bomen zonder een verkwikkend regenbuitje er zo fris en mooi konden uitzien’. Maar tegelijkertijd komt de tuttige Weense Pfeiffer ook even om de hoek kijken: ‘Maar het hoofdbestanddeel van onze tuinen ontbreekt hier volledig, namelijk een prachtig gazon met bloemen’. Toen ik dat las, moest ik glimlachen. Werkelijk Pfeiffer, schrijf je dát op? 

Gigantische explosie

Het Beiroet van nu is ver van het Eden van toen, getekend als de stad is door de gevolgen van de gigantische explosie uit 2020. De beelden zijn de hele wereld overgegaan. Je kan het niet hebben gemist. Met ruim 200 doden en meer dan 6.500 gewonden en grootschalige schade aan haven en stad. Beeldvanger op online geplaatste foto’s van de ravage is een kolos van een gebouw, dat half weggeslagen, het gehavende gebied domineert. Deze muur van graansilo’s, 50 meter hoog, zo blijkt achteraf, heeft de stad beschermd tegen nog meer doden en weggeblazen woningen. Een groep bewoners wil dat de gehavende silo’s blijven staan, als stille aanklacht en monument. En terwijl de getroffenen zelf hun beschadigde huizen moeten opknappen – geld is erbij de overheid niet – is tot dusver niemand verantwoordelijk gesteld voor dit vreselijke debacle. 

Een menselijk vrachtje

In 1842 was Beirut nog een klein en overzichtelijk stadje en het werk in de haven werd nog met mankracht verzet. ‘We hadden nauwelijks het anker uitgeworpen, en waren we al door kleine bootjes omringd. Het ging er hier nog veel stormachtiger aan toe als in Constantinopel’. Een groep mannen klimmen de boot in, ‘ halfnaakt’ noteert Pfeiffer. Ze wordt middelpunt van aandacht en iedereen trekt en sjort aan haar. Ze zien haar als een klus en haar afwerende gebaren worden genegeerd. Teneinde raad pakt ze een stok om iedereen op afstand te houden. Toch weet een man haar onverwacht te pakken en over zijn rug te gooien. Om met zijn vrachtje het water in te stappen en haar aan land te brengen. 

Frankenhotel

Pfeiffer heeft het gedurende haar reis in dit gebied over Syrië. Daarmee bedoelt ze pakweg het gebied waar tegenwoordig Libanon, Jordanië, Palestina, Israël en Syrië op de kaart liggen. Heel af en toe gebruikt Pfeiffer ook het begrip Oriënt. Europeanen die verbleven in de Oriënt, noteert Pfeiffer in haar dagboek, worden ter plekke Franken genoemd. En als Europeaan zoek je onderdak in een Frankenhotel. Zo hoort het. 

Geen plek in de herberg

Moe van de reis en bezweet van al het gedoe bij de haven arriveert Pfeiffer bij de herberg van de heer Battista, de enige plek in Beiroet waar Franken terecht kunnen. Ze verheugt zich op een eigen kamer en even geen gedoe. Maar dan volgt een gigantische afknapper. Met twee woorden maakt Battista een einde aan haar dagdromen: ‘Geen plaats!’ Ze kan wel door de grond zakken van ellende. Battista zit het uiteindelijk ook niet lekker. Een vrouw alleen wegsturen, dat voelt niet goed en hij brengt haar onder in de kamer van zijn vrouw en kinderen in de hoop dat hij elders iets voor haar kan regelen. 

Door naar Jaffa

Van het uitrusten en opfrissen komt niets. De kamer is klein, de kinderen zijn druk en er is geen privacy.  Uiteindelijk hakt Pfeiffer de knoop door. Dan maar geen Beirut. Ze gaat diezelfde dag nog terug naar de kade om een boot naar Jaffa te pakken. Zelf ben ik even perplex van dit snelle besluit. Ik had het wel zien zitten om samen met Pfeiffer het Beiroet van 1842 verder te verkennen. Ik ben er rond 1995 ook geweest, en die kennismaking smaakte direct naar meer. Gelukkig lees ik een eindje verder in haar dagboek dat Pfeiffer opnieuw een poging gaat wagen Beiroet aan te doen. Dus dat komt vast wel goed. 

Hoofdfoto: Beirut at sunset, By Yoniw, 19 november 2007, Wikipedia public domain

Tijdmachine

Het zou fijn zijn geweest als we onze rollen voor even hadden kunnen omdraaien. Dan had Pfeiffer meegekund in mijn tijd, want ik ben in Troje geweest als twintiger. Op dat moment wist ik niet zo goed wat ik mij erbij voor moest stellen. Ik zag een droog en dor landschap met enkele uitgegraven muren. Wij bezoekers werden op afstand gehouden en moesten het hebben van onze fantasie. En dat vond ik best wel ingewikkeld. De plaatselijke gids duwde mij een gidsje in de hand met het verzoek medereizigers er in eigen taal uit voor te lezen. Het was een beduimeld werkje maar er stonden wel een paar foto’s in. En dat hielp de verbeelding op gang te brengen. 

Inmiddels is in Troje (2018) een fiks museum verrezen waar je als bezoeker uren kan ronddwalen en waarbinnen het oude Troje herleeft. Door wat ik de laatste dagen allemaal online heb gelezen over Troje, realiseer ik me op welke van geschiedenis doorleefde gronden ik toen moet hebben gestaan. Het was de opmerking van Pfeiffer over de locatie van Troje die mij in eerste instantie triggerde. Want zij is in 1842 heel zeker over de locatie, terwijl de stad pas in 1870 is ‘gevonden’. Hoe valt dat te verklaren? Het kan niet anders dan dat Pfeiffer als jonge vrouw iets mee moet hebben gekregen over de ontdekking van de Schot Charles McLaren. Die had in 1822 al beweerd waar Troje gevonden kon worden. Maar bijna niemand vond zijn verhaal interessant. Ze deden het af als onzin omdat de Illias werd gezien als een verhaal en niet als een waar gebeurde geschiedenis. 

Van held tot boef 

Vijftig jaar later was het zover. In 1870 werd bij de plaats Hisarlik, de locatie die McLaren toen al had aangewezen, de stad daadwerkelijk gevonden. Maar de eer van de ontdekking kreeg hij niet. De ontdekking van Troje is bijna honderd jaar lang de wereld ingegaan als een spannende avonturenroman waarbij de Duitse amateurarcheoloog Schliemann werd gezien als de grote held. 

Nu kijken we heel anders naar zijn rol. We zien een rijke Europeaan die het geld had om 150 gravers in te huren (maar daarmee ook delen van tijdlagen voor altijd heeft vernietigd), een gewiekste handelaar die zich niet wenste te houden aan afspraken met de plaatselijke autoriteiten en een dief die er met een ter plekke gevonden goudschat vandoor is gegaan, zodra hij de kans kreeg. De door Schliemann ontvreemde goudschat wordt toegeschreven aan koning Priamus van Troje en bestaat onder andere uit gouden hoofdtooien en meer dan 8.000 kleine goudornamenten. Tot op de dag van vandaag is de schat van Priamus niet teruggekeerd naar de plek van herkomst. Wat rest uit die tijd zijn foto’s die Schliemann heeft genomen van zijn vrouw, terwijl ze zich heeft getooid met de goudstukken. 

Roofkunst

Na Schliemanns overlijden kwamen de stukken terecht in het museum van Berlijn. Dat vond Schliemann een juiste bestemming en de museumwereld in die tijd ook, maar met de kennis van nu is dat natuurlijk absurd. Tijdens de tweede wereldoorlog werden de stukken, om oorlogsschade te voorkomen, verstopt in de dierentuin van Berlijn. Nadat Berlijn had gecapituleerd namen de Russen de schat mee. Decennialang was niet duidelijk waar de schat was gebleven. Pas in de jaren negentig dook de schat ineens op in Moskou, in het Pushkin museum. En daar zijn de stukken nog, tot op de dag van vandaag. 

Het eigenaarschap van kunststukken is al jaren een hot item. Want van wie zijn eigenlijk al die archeologische topstukken, soms zelfs complete bouwwerken, die westerse archeologen al dan niet tegen het betalen van een vergoeding, hebben meegesleept naar huis? Toen Pfeiffer in de Oriënt verbleef, lagen dit soort steden nog grotendeels verstopt onder de grond en de verzameldrift van westerse archeologen en musea moest nog op gang komen. Denk maar aan het omvangrijke altaar uit Pergamon, meegesleept in 1879. Of de Isjtarpoort uit Babylon, opgegraven rond 1900 en twintig jaar later meegenomen. Beide topstukken staan nu opgebouwd in het Pergamonmuseum in Berlijn. 

Zowel Duitsland als Turkije claimen de schat van Priamus. Maar hoezo moeten deze stukken terug naar Berlijn? Het lijkt mij niet meer dan logisch dat de Schat van Priamus teruggaat naar de regio vanwaar de schat is ontvreemd en dat is het hedendaagse Turkije. Het Museum van Troje is al gebouwd. Nu de schat nog, dan is het beeld weer compleet.

Hoofdfoto: Troje, foto: Quartierlatin 1968, Creative Commons, BY-SA-2.0