Dagexpedities 

De IJsselbiënnale 2023 laat zich niet vangen in één dag. Het zijn talloze dagexpedities, ontdekkingsreizen langs oude cultuurlandschappen, verweesde industriële terreinen en jong IJssellandschap. Nieuw landschap dat het afgelopen decennium is gecreëerd  om de IJssel bij dreigend overstromingsgevaar letterlijk ruimte te geven om water af te voeren. En water hebben we de afgelopen weken gehad. Het kwam met bakken omlaag, niet het ideale weer om een kunstroute als deze te verkennen maar wel tekenend voor het kantelpunt waarop we ons in de relatie mens-natuur bevinden.  

De kwetsbaarheid van vele werken is opvallend. Ze zijn letterlijk van plaatselijke grond gemaakt waardoor we worden gedwongen de kwetsbaarheid van onze verhouding tot grond en daarmee onze aarde, onder ogen te zien. 

Uit grond opgetrokken 

Zo bestaat het werk ‘After nature’ van Leonard van Munster uit een constellatie van doorzichtige buizen gevuld met water, die verbonden worden door stakerige hompen grond getooid met een toef gras. Gezien vanuit de verte, geeft het graskapsel de zandstaken, een bijna menselijk voorkomen. Van Munster neemt ons met zijn installatie mee ‘onder de grond’. Met ons ingrijpen passen we steeds opnieuw de samenstelling van de grond aan, willen we haar reguleren, en ‘verbeteren’. Maar wat wij al jarenlang als ‘verbeteren’ van de natuur zien, is tevens deregulering van diezelfde natuur.  

Het kunstwerk ‘Home’ van Giuseppe Licari staat letterlijk in de uiterwaarden, de uitwijkgrond van een rivier bij hoog water (zie hoofdfoto). Decennialang hebben we uitgerekend daar – tegen beter weten in – uitbreidingswijken van onze steden gepland. Het kunstwerk heeft de vorm van een huisje uit het monopoliespel en is opgetrokken uit plaatselijke zand en rivierklei. Wind, regen en zon hebben invloed en het huis is aan verval onderhevig. De eerste keer dat ik ‘Home’ zag, zat een grote scheur in de gevel en een deel van het dak. Aan de westzijde groeiden gewassen uit het dak. Bij een tweede bezoek was een groot deel van de oostelijke zijde weggegleden.  

De zandvormen die Miriam Knibbeler in haar werk Solastalgia heeft opgetrokken hebben onmiskenbaar de vorm van lichamen. Ze liggen verleidelijk gekruld naast elkaar, beneden aan de dijk. Hier wil de kunstenaar ons verleiden ‘grond’ te zien als een wezenlijk iets. Als onderdeel van wie wij zijn en waartoe wij ons liefdevol moeten verhouden. Als wij de grond begrijpen als een partner, gaan we er dan ook menselijker mee om? Onze bodem zit bomvol leven. Zou je anders naar grond kijken als je wist dat in een kubieke meter grond, gegraven onder natuurlijk grasland, 100.000.000.000.000 bacteriën zitten, 10.000.000.000.000 schimmels, 100.000.000 algen en 1.000.000 rondwormen? Ze zitten daar om jou, mij, de natuur om ons heen gezond en in evenwicht te houden (bron Global Soil Atlas 2015).

Onder de grond en in het licht 

De kunstenaar Em’kal Eyongakpa uit Kameroen neemt je letterlijk mee onder de grond, in het donkerte van een oude leegstaande zeepfabriek in het Sluiskwartier in Deventer. Eyongakpa heeft delen van het gebouw behangen met draden, een bizar en geheimzinnig weefsel. Alsof je wordt ondergedompeld in het wereldwijde ondergrondse schimmelnetwerk. Lage muzikale tonen maken het pulseren van de aarde voor het menselijke oor toegankelijk. De installatie is een totaalervaring van omarmend  duister, van intuïtief ervaren en weten.  

Ook Giny Vos heeft immateriële en onzichtbare fenomenen als thema voor haar kunstwerk gekozen. Maar dan bovengronds. Haar installatie ‘Light Field’ staat op hoge staanders als een taartpunt in de Reeve delta bij Kampen en vangt wind en licht en maakt zonder toepassing van kunstlicht, lichtdeeltjes zichtbaar. Het constante geratel van de bladdelen van de kubusjes die aan het metalen geraamte hangen, de zachte hoge tonen, als de wind met het kunstwerk speelt, hebben tegelijkertijd een waarschuwende ondertoon.  

Net als de eerdere twee IJsselbiënnales ligt ook bij deze editie de focus op de (dreigende) klimaatverandering, hoe wij ons daar als mens toe verhouden en wat dit betekent voor het landschap. Naast de 27 kunstwerken, schragen twee bijzondere erfgoedlocaties, de oude turnhal in Ellecom en de voormalige energiecentrale Harculo (ten zuiden van Zwolle) de biënnale met prachtige groepsinstallaties.

Via het programma Nevengeul zijn ondersteunend aan de Biënnale, exposities te bezoeken. Een helder programmagidsje en bijbehorende routekaarten wijzen de weg. Inmiddels heb ik 20 van de 27 installaties, beide groepsexposities en delen van het programma Nevengeul verkend. En het is verslavend, de resterende 7 installaties wil ik perse ook nog zien. Voor wie nog niet is geweest, je heb nog tot en met 17 september 2023 de tijd om de kunstwerken in de context van het prachtige IJssellandschap en het magische licht van de IJssel te ervaren.

Een gulle gever

Als je door de glazen voordeur kijkt, vallen de bladeren op de grond als eerste op, tegelijkertijd verbaas je je over de kleurrijke geblokte vloerbedekking op de trap. Pas daarna zie je de sierlijke trapleuning en de witte panelen langs de muren. Je voelt je als een kind voor de etalage van een speelgoedwinkel, trappelend van verlangen om naar binnen te gaan. En dat mag, want deze vrijstaande woning is een openbare expositieruimte. In 1957 heeft Albert van Abbe zijn villa aan de gemeente geschonken onder de voorwaarde dat ‘aan het geschonken onroerend goed in overleg met de schenker een bestemming zal worden gegeven die de verdere culturele ontwikkeling van de stad Eindhoven beoogt’.

In 2020 leek het even mis te gaan – er waren plannen tot verkoop van de villa – maar die ongelukkige wending kon worden gekeerd. En dat is maar goed ook. Deze villa heeft de afgelopen jaren aan talloze kunstenaars de gelegenheid geboden tot exposeren, en in een stad als Eindhoven waar kunst, design en techniek zo goed worden verknoopt, wil je een plek als deze niet kwijt.

De nietige mens

In een intieme ruimte direct rechts in de gang na binnenkomst heeft Roos Vogels drie witte katoenen doeken van 2,5 meter lengte opgehangen. Op elk doek is met grafiet een stam van een naaldboom getekend, ragfijn en levensecht, eentje uit het oerbos Bialowieza in Polen, de twee andere iets dichterbij, uit Lieshout en Bakel. Je staat met je neus op de stam, de takken tronen hoog boven je uit, de nietige mens tegenover oeroude levensvormen. 

Zwarte landschappen

In de woonkamer hangen houten panelen, deels verbrand en door Vogels met grafiet bewerkt. Ze laat daarop zwarte landschappen, als kaartbladeren uit een oeroude atlas ontstaan. Landschappen vol organische structuren, een samenspel tussen het hout en de kunstenaar. Iets verderop in de woonkamer, vlak voor het raam aan de tuinzijde staat een fragiel kunstwerk van samengebonden takken, met aan de uiteinden hangende stenen: een wankel evenwicht in de tijd. 

Zoenoffer

We hebben kunstenaars als Vogels nodig, om de vernietiging van de natuur aan de kaak te stellen. Maar Vogels wijst niet met een vingertje. Ze wil ons bovenal deelgenoot maken van de wonderlijke schoonheid en brengt namens de mens een zoenoffer aan de natuur. ‘Gesteld door het vooruitzicht van een vernietiging van de natuurlijke hulpbronnen door onze maatschappij, krijgt het romantische idee van een verzoening met de natuur, weer een nieuwe betekenis voor mij’ aldus Vogels. 

Roos Vogels: Expositie ANAPHORA, the elements: earth, Albert van Abbehuis Eindhoven, 23 december 2022 tot en met 29 januari 2023.

Groene stad

Het Istanbul dat Pfeiffer beschrijft is groen en lommerrijk en verbindt de levenden en de doden: ‘Je kan amper enkele stappen zetten en je komt één of meerdere grafstenen tegen die met cipressen zijn omringd. Hier loopt je constant tussen de levenden en de doden. Maar na 24 uur was ik al aan deze omstandigheid gewend. Vanaf een afstandje gezien geven deze talrijke cipressenhagen de stad een sprookjesachtige betovering.’ 

Constantinopel had in die tijd al ruim 500.000 inwoners. Een flinke stad, omringd door bossen en water. Meerdere keren beschrijft Pfeiffer de rust en de groene ruimte. Dat is nu wel anders. In het Istanbul van vandaag leven ruim 15 miljoen mensen. De metropool heeft veel van het omringende groen opgeslokt.  

De toeristische highlights

Pfeiffer dwaalt ruim 6 weken door Constantinopel. Uiteraard bezoekt ze de hoogtepunten: de bazaar, de Aya Sophia, de Sultan Ahmet Camii (de Blauwe Moskee) en vanzelfsprekend ontbreekt een bezoek aan het Topkapi paleis ook niet. Ze wil alles van de bevolking weten en bezoekt Turkse, Griekse, Joodse en Armeense feesten en religieuze ceremoniën. Ze staat steeds met haar neus vooraan. Ze wordt als alleenreizende Europese vrouw van middelbare leeftijd wel een beetje raar aangekeken, maar niemand ziet haar aanwezigheid, juist ook door haar leeftijd, als een bedreiging.

De Galatabrug

Pfeiffer heeft het in haar dagboek vaak over een brede houten brug, als ze vanuit Pera (Europese aanduiding uit die tijd voor het stadsdeel Galata en Beyoǧlu) de Gouden Hoorn oversteekt naar de oude binnenstad. Dat moet de wereldberoemde Galatabrug zijn. Eens even opzoeken. Hé: die Galatabrug is pas in 1845 gebouwd en Pfeiffer is in 1842 in Constantinopel. Hoe kan dat nou? Over welke houten brug liep zij dan? 

Een vaste oeververbinding over de Gouden Hoorn stond al eeuwen op het verlanglijstje. Zelfs Leonardo da Vinci heeft er in 1502 een ontwerp voor gemaakt, maar dat werd door zijn opdrachtgever, Sultan Bayezid II afgekeurd. Ruim 300 jaar later was het eindelijk zover. In 1836 wordt de Hayratiye brug werd opgeleverd. Een brug van hout, ruim 500 meter lang en drijvend op pontons. Dat moet de brug geweest zijn waar Pfeiffer overheen liep. Een kleine 10 jaar later zou pakweg vijfhonderd meter naar het oosten toe, de eerste versie van de Galatabrug – ook van hout – worden gerealiseerd.

Bomvolle Bosporus

Het realiseren van goede infrastructuurvoorzieningen is in een waterstad als Istanbul een megaklus. De eerste brug over de Bosporus kwam in 1973 tot stand. In 1988 volgde de tweede brug. Maar beide wegen zijn chronisch overbelast. In 2013 werd een treintunnel tussen Europa en Azië geopend en in 2016 volgende een autotunnel. In het gunstigste geval is daarmee de reistijd tussen beide werelddelen met ruim een uur bekort.

En dan de Bosporus zelf. Die kan het groeiende scheepsverkeer bijna ook niet meer aan. 50.000 Schepen per jaar gaan er nu doorheen. Alleen al de hittestress die dat met zich meebrengt is enorm. De doorvaart door de Bosporus is van levensbelang voor landen rondom de Zwarte zee. Daar is zelfs in 1936 het verdrag van Montreux voor afgesloten dat vrije doorvaart ten allen tijde garandeert.  

Map made by Randam. Position canal Istanbul. CC-BY-SA 4.0

Nieuw kanaal: een brug te ver?

De regering Erdogan droomt al ruim tien jaar van het nieuw te bouwen Kanaal Istanbul. 45 Kilometer waterweg die de Zee van Marmara met de Zwarte zee moet verbinden. De nieuwe waterweg moet de overvolle Bosporus ontlasten en kan de grootste zeeschepen aan. Maar daar hangt een stevig kostplaatje aan en zie dat maar eens op te hoesten. Het plan is in ieder geval een deel van de kosten via tol terug te verdienen. Maar ja: de Bosporus zal ook dan nog steeds tolvrij zijn, dus dat schiet niet op. 

En de milieuvoordelen van minder hittestress dan? Tegenstanders zijn zeer bezorgd. De groene longen van Istanbul moeten het hebben van de bossen ten westen van de stad, maar deze dreigen grotendeels te verdwijnen door de verwachte verstedelijking rondom het kanaal. Er is ook grote zorg over de zoetwatervoorziening voor Istanbul zelf, want dat wordt voor een aanzienlijk deel gewonnen in dit nog bosrijke gebied. De groene en lommerrijke betovering die Pfeiffer ooit bij de stad voelde, lijkt ineens heel ver weg. 

Hoofdfoto: Jeanet van Antwerpen, Istanbul, 2021.

On the edge of Europe

Some years before the Berlin wall came down, I went to Vienna for the first time. It was a study trip organized by the Utrecht Faculty of Geography. Vienna at that time had a rather stuffy image – it seemed rusted and timeworn. The grandeur had peeled off everywhere. The statues all looked gaudy. The rows of facades along the Ringstrasse that ran around the old city center were blackened by exhaust fumes. All but one building, which had recently been sandblasted and stood out immediately. 

Shocked

The city center was populated by people with money and was all white. Outside of the city center, just past the Ringstrasse, guestworkers were selling a local newspaper to earn a penny. I saw the big headlines on the frontpage wich read ‘Ausländer Raus’(‘Foreigners Out’). We were shocked. Our guide had just told us that a large part of the social housing sector had sanitary facilities that were hopelessly outdated. Sometimes there was only a toilet. Somewhat embarrassed he added that these houses were often rented to guestworkers.

Final station

That student trip to Vienna has always left some conflicting sentiments with me. The gap between rich and poor felt wide. The city felt like Europe’s final train station and that is what it often was at the time. Beyond Vienna began the Eastern Block. No go area. Terra incognita. 

But, nothing lasts forever. When the Cold War ended and the borders opened once again, there it was: a whole new part of Europe to discover. In the meantime, Vienna shook off the dust and straightened up. 

Catalyst

The fall of the Berlin wall worked as a huge catalyst. On YouTube I came across some interviews with Maria Vassilakou, the former vice mayor of Vienna. Vassilakou says this about the Viennese strategy: By our sudden central position in the united Europe we had to make the right choices straight away. We’re growing with 25,000 inhabitants every year. Our principle is that we put the interests of children and their families first, based on the idea that what is good for them, works for the rest of us as well.

And that includes a substantial ‘greening’ of the city. In practice this means that 50% of the Vienna urban area stays green and that there is a supply of affordable housing with at least 60% social housing to rent. And, of course, there is good quality public transport. The latter will only cost you 365 euro a year, so 1 euro per day. Who doesn’t want that?

Pushed off the throne

Vienna rose with a bullet in the city rankings. In 2018 and 2019 the city was even number one in The Economist’s Global Liveability Index. But then Covid 19 came and spoilt it all. As a consequence of the Covid restrictions The Economist didn’t succeed in producing a liveability index in 2020. When finally the latest 2021 ranking was published, it went off like a bomb. Vienna had been pushed from her throne, just like some other cities that had still been in the highest rankings back in 2019.

Lockdown measures had restricted access to, among other things, education, culture and green areas. Vienna tumbled from first to twelfth position. For the time being, Auckland (New Zealand) took over pole position. Surrounded by sea and with a stop on incoming travels, New Zealand managed to halt Covid 19 at her borders – in 2020 at any rate and for the largest part of 2021 as well.

Peacock showing off

In the Carlone Contemporary, part of the Belvedere Museum, you can admire a sound installation by the artist Volkmar Klien. It is very intriguing to see how Klien represents a Vienna that’s showing off. We see an antique standing clock, adorned with peacock feathers. Time is ticking by alarmingly while the clock is slowly covering itself up with its own feathers. 

Volkmar Klien, Anschwellen-Abschwellen

Covid 19 is temporary – at least, that is what we hope – and The Economist Liveability Index is not the only authoritative city ranking. On her site, the city of Vienna keeps a list of 16 leading indexes. In 5 indexes Vienna ranks number 1 and where the city doesn’t, it still ranks enviably high. Try to top that.

Hoofdfoto: Belvedere, Photo Daniel Plan, Unplash Licence

Aan de rand van Europa

Enkele jaren voordat de Berlijnse muur viel, ging ik voor het eerst naar Wenen. Het was een studiereis georganiseerd door de Utrechtse faculteit Geografie. Wenen had toen een hoog stoffig gehalte – het leek vastgeroest in de tijd. Overal zag je afgebladderde grandeur. Protserige standbeelden. De rijen gevels langs de Ringstrasse rondom de oude binnenstad waren zwart van de uitlaatgassen; op één pand na, dat was gezandstraald en sprong er meteen uit. 

Geschokt

Het centrum werd bevolkt door mensen met geld en was witter dan wit. Buiten het centrum, net voorbij de Ringstrasse, liepen gastarbeiders een lokale krant te venten voor een paar centen. Ik zag grote koppen op de voorpagina waarop stond ‘Ausländer Raus’. We waren geschokt. Onze gids had ons nota bene net verteld dat in een fiks deel van de sociale huursector de sanitaire voorzieningen hopeloos verouderd waren. Soms was er alleen maar een toilet aanwezig. Hij vertelde er beschroomd bij dat deze woningen met name aan de gastarbeiders werden toegewezen.

Eindstation

Die studentenreis naar Wenen heeft bij mij altijd een dubbel gevoel achtergelaten. De kloof tussen arm en rijk voelde groot. Het voelde als het eindstation van Europa en dat was het toen ook. Vlak daarachter begon het Oostblok. Verboden terrein. Terra incognita. 

Maar niets is blijvend. Toen de Koude Oorlog tot een einde kwam en de grenzen weer opengingen, lag daar ineens een heel nieuw deel Europa om te ontdekken. Ondertussen schudde Wenen de stof van zich af en richtte zich weer op.

Katalysator

De val van de muur heeft als een fikse katalysator gewerkt. Op YouTube kwam ik enkele interviews tegen met Maria Vassilakou, de voormalige vice burgemeester van Wenen. Vassilakou verwoordt de Weense strategie als volgt: Door onze plotsklaps centrale positie in het verenigde Europa moesten we direct goede keuzes maken. We groeien met 25.000 inwoners per jaar. Ons uitgangspunt is dat we de belangen van kinderen en hun familie voorop stellen, vanuit de gedachte dat wat goed voor hen is, ook voor de rest van ons werkt.

En daar hoort natuurlijk een stevig stuk vergroening bij. In de praktijk betekent dit voor Wenen dat 50% van het stedelijk gebied groen blijft en een betaalbaar woningaanbod met tenminste 60% sociale huur. En natuurlijk een goed kwalitatief openbaar vervoer. Dat je overigens maar 365 euro per jaar kost, 1 euro per dag. Wie wil dat niet?

Van de troon gestoten

Wenen schoot om hoog in de city-rankings. In 2018 en 2019 stond de stad zelfs op de eerste plaats in de Global Liveability Ranking van de Economist. Maar toen gooide het Coronavirus roet in het eten. Als gevolg van Covid-restricties slaagde de Economist er niet in over 2020 een liveability index aan te leveren. Toen dan eindelijk de nieuwste ranking in 2021 werd gepubliceerd, sloeg deze in als een bom. Wenen was van haar troon gestoten, evenals enkele andere steden die in 2019 nog de hoogste regionen bevolkten.  

Lockdown maatregelen hadden de toegang tot onder andere onderwijs, cultuur en groen beperkt. Wenen schoot van de eerste naar de twaalfde plaats. Vooralsnog heeft Auckland (Nieuw Zeeland,) de fakkel overgenomen. Omringd door zee, en met een verbod op inreizen is Nieuw Zeeland – in ieder geval in 2020 en het grootste gedeelte van 2021 – in staat geweest Covid-19 aan de grens tegen te houden.

Pronkende pauw

In het Carlone Contemporary, onderdeel van het Belvedere Museum kun je op dit moment een geluidsinstallatie van de kunstenaar Volkmar Klien bewonderen. Heel intrigerend hoe Klien het pronkende Wenen verbeeldt. We zien een oude staande klok, getooid met pauwenveren. De tijd tikt verontrustend weg terwijl de klok zich uiteindelijk met zijn eigen veren bedekt.

Covid-19 is tijdelijk – dat hopen we tenminste – en de Liveability index van de Economist is niet de enige toonaangevende ranking. Wenen houdt op haar site een lijstje bij van 16 toonaangevende indexen. In 5 indexen staat Wenen op de 1^e plaats en waar de stad niet op de eerste plaats prijkt, dan nog altijd staat ze jaloersmakend hoog. Ga ze dat maar eens nadoen.

Hoofdfoto: Belvedere, foto Daniel Plan, Unplash Licence

We zijn deze middag bij Westerhuis op bezoek met een groep ruimtemakers uit Oost Nederland. Een plek als deze spreekt tot de verbeelding. Hier komen landschap, gemeenschapszin en architectuur samen. 

De plannen voor Coolwater zijn net zo indrukwekkend als het gebouw zelf. Hier verschijnt straks een restaurant, een museum, een expositieruimte, artist in residence vertrekken en hangend boven een deel van de hal, een zwembad met een glazen vloer. Ook onderwijs gaat een plek in het gebouw krijgen. Op het dak van het gebouw zullen groente en kruiden worden geteeld. Insteek is het hele concept duurzaam en toekomstgericht te realiseren.

Het ‘no waste concept’ wordt hier heel serieus genomen. Toen Westerhuis het pand kocht, was de afgedankte installatie van de koelwaterhal nog aanwezig. Een deel daarvan zal blijven staan, om heden en verleden te vervlechten, het overige deel wordt ontmanteld en opgeslagen in het pand zelf en zal ter zijne tijd een nieuwe bestemming in het toekomstig complex zelf krijgen. Waar de meesten van ons geen raad weten wat te doen met afgedankte industriële machinerie, ziet een staalkunstenaar van het kaliber Westerhuis juist kansen. Aan kennis ontbreekt het hem absoluut niet, voordat hij zijn hart volgde en kunstenaar werd, werkte hij een flink aantal jaren in de offshore industrie. Een omgeving van water, kou en snoeihard metaal is voor hem een vertrouwde habitat.

In het project Coolwater brengt Westerhuis zijn netwerk uit de offshore industrie, de internationale kunstwereld en de regio Zwolle samen. Een unieke combinatie. Kan je ook aandelen in het project nemen, vraagt een van de deelnemers aan de rondleiding. Zo werkt het hier niet, antwoord Westerhuis. Hier ben je welkom als je expertise kunt inbrengen, plannen hebt die in het concept passen en zelf mee gaat doen. 

De rondleiding gaat door naar de kelder. Westerhuis laat ons de voormalige koelwaterbaden zien. De turbines zijn deels ontmanteld. Op deze plek zullen straks expositieruimten verschijnen. Ik zie het al helemaal voor me. Een rauwe ruimte als deze, met prachtige kunstwerken aan de wanden en ruimtes met aangelichte kunstinstallaties. 

Via een wenteltrap aan de buitenkant van het gebouw mogen diegenen die geen hoogtevrees hebben -een terechte disclaimer vooraf, want het dak is niet voorzien van valbeveiliging – mee naar boven. Gelukkig is het gestopt met regenen en genieten we van een prachtig gezicht op de IJssel en de groene uiterwaarden. Dat dit ooit een elektriciteitscentrale van Zwolle was zie je vanaf het dak heel goed. Elektriciteitsmasten waaieren van hier uit alle kanten op. 

Om een concept als dit te laten ontstaan moeten een creatieve geest, tijd en plek op het goede moment samenkomen. Als ik even later met Westerhuis napraat blijkt het coronatijdperk het juiste duwtje te hebben gegeven. Normaal vliegt Westerhuis voor zijn werk de hele wereld over, maand in maand uit. Maar net als iedereen, beperkten de coronamaatregelen zijn actieradius. En dat gaf hem de ruimte en inspiratie met dit gebouw aan de slag te gaan. De eerste mijlpaal is 2023, dan hoopt Westerhuis het restaurant te openen. Vandaaruit volgt de rest.

Op de zolderverdieping van Het Langhuis in Zwolle draait een video over de makers van de tentoonstelling Mar Sin Plastico. Ik ben verbijsterd door wat ik hoor. Maar liefs 7% van al het plastic in de wereldzeeën, is afkomstig uit Zuid Spanje. Uit een kassengebied in de provincie Almería waar ze de kassen met plastic overspannen. Plastic, dat achteloos achter de kassen in droge rivierbeddingen wordt gesmeten zodra het stuk is en met hoogwater door de rivieren wordt meegenomen naar de zee.

Afvalplastic

Dus zo’n klein stukje land is verantwoordelijk voor zo’n hoog percentage vervuiling? Als vervolgens wordt verteld dat de EU een groot deel van deze boeren subsidieert, waaronder biologische boeren, val ik stil. Wie houdt hier wie voor de gek? Kunstenares Karin Hoogesteger reisde in de zomer van 2019 naar Zuid Spanje om afvalplastic te verzamelen uit de natuur, afkomstig van de groentekassen in Zuid Spanje. De documentaire op de zolderverdieping laat een deel van die reis zien. Inmiddels hebben 12 Kunstenaars uit Spanje en Nederland een gezamenlijke expositie opgebouwd om het probleem aan de kaak te stellen. In het Langhuis is werk van Hellen Abma, Robert Roelink, Heide Kamps en Karin Hoogesteger te zien.

Je kan van afvalplastic prachtige fragiele kunstwerken maken. Dat laat de expositie ook zien. De lichtheid van het materiaal misleidt. Alsof het onschuldig is. Je propt het zo weg in een la. En het spul weegt en kost bijna niets – althans in valuta – en achtergelaten plastic waait letterlijk en figuurlijk weg. Alsof het niet bestaat. Totdat het hoogwater wordt. Dan hangen de takken en het prikkeldraad er in de uiterwaarden vol mee en stroomt de rest door naar zee. Ook daar getuigt het IJssellandschap een paar keer per jaar van.

Mar Sin Plastico

Mar Sin Plastico is onderdeel van de IJsselbiennale 2021. Naast de expositie in het Langhuis is ook werk van Robert Roeling te zien bij de voormalige elektriciteitscentrale Harculo. Daar staat de Osborne stier, gemaakt van zwart afvalplastic uit de natuur van Spanje. Met de kracht van de stier als symbool om het tij te keren van het plastic tijdperk en de klimaatverandering.

De expositie en de documentaire kwam bij wel binnen. Natuurlijk wil ook ik zo weinig mogelijk plastic gebruiken. En elk zakje plastic dat het huis inkomt wordt gerecycled. En de insteek is ook zoveel mogelijk groente en fruit te eten dat niet meer is voorverpakt (in plastic) en het liefst regionaal verbouwd. Maar ook ik weet niet altijd waar mijn groente en fruit vandaan komt. De videobeelden van Karin Hoogesteger, van een oneindig kassenlandschap, maakten veel indruk en de bergen witte en zwarte plastic langs de weg des te meer. Groente uit Zuid Spanje is vooralsnog voor mij een no go.

We staan voor een roze spiegelende kas in een idyllische groene omgeving. De zon zakt bijna achter de bomen. Achter ons een volkstuinen complex, voor ons een plantenkas waarvan de bodem is bedekt met knalroze pluizige bollen en Marielin Simons, de kunstenares van de installatie ‘Once upun a time’ ons vertelt over haar zorgen. Wat als we straks door overbevolking en klimaatverandering alleen nog maar via high tech methoden ons gewassen kunnen kweken?

Het werk van Simons

We zijn die avond te gast bij een IJsselbiennale special rondom het werk van Simons. Met als start van de avond een tour door het volkstuinencomplex Korte en Lange Voren, gevolgd door een gesprek bij de kas met de kunstenaar. Ondertussen worden we getrakteerd op futuristisch ogende hapjes en drankjes, geserveerd door twee high tech wezens die rechtstreeks vanuit de toekomst naar ons toe zijn gekomen.

Volkstuintjescomplex

Het kunstwerk van Simons is recent verplaatst richting het volkstuintjescomplex want het werk is al een paar keer deels vernield. Eerst stond de roze spiegelende kas als een prachtige eyecatcher boven op de dijk zelf. Met een fantastisch uitzicht over het uiterwaardenlandschap. Met aan de overkant van de IJssel, de windturbines van industrieterrein de Mars en iets verderop het torenlandschap van Zutphen. Maar de verleiding om de glazen panelen in te trappen kon helaas niet door iedereen worden weerstaan. Nu staat de kas een beetje afzijdig van de route en pal naast het volkstuinencomplex. Waardoor er een mooie interactie op gang is gekomen. En de volkstuinders graag een oogje in het zeil houden.

Veranderende tijden

De huurders van de volkstuintjes zien zich door de veranderende tijden ook voor een aantal vraagstukken geplaatst, vertellen ze ons. Waar een deel van de oudere generatie hobbytuinders zich zelf nog als doel stelt de opbrengt te maximaliseren, dus ook werken met stoffen die niet iedereen wenselijk vindt, gaat de voorkeur van een groot aantal huurders, inclusief het bestuur uit naar biologisch bouwen. En wat als je tuiniert voor je rust, en het ook niet erg vindt je planten handmatig te moeten begieten? Terwijl andere huurders zich, nu er steeds vaker langere drogere perioden zijn, automatische bewatering voorstellen. Wat dus lawaai van een aggregaat gaat betekenen.

Ingehaald door onze eigen tijd?

Feitelijk is niets wat het lijkt en voor buitenstaanders lijkt de tijd stil te staan. Maar wat als wij al zijn ingehaald door onze eigen tijd? Met haar installatie vraagt de kunstenaar ons stil te staan bij technologische ontwikkelingen die langzaam en ongemerkt onze wereld transformeren. Waardoor de wereld om ons heen ogenschijnlijk tot een veilige, gereguleerde en efficiënte plek transformeert. Maar is het dat wel? En wat als door overbevolking en klimaatverandering deze processen nog meer worden versneld. Hoe gaan wij ons dan voeden? Kernvraag die zich bij dit alles opdringt is hoe wij ons verhouden tot de natuur en hoe dat wat eerst als comfortabel aanvoelt ons feitelijk harnast en reduceert tot een onderdeel van diezelfde techniek.

Via de Kerklaan lopen we langs groene velden tot we op een naamloos zandpad belanden dat de grens markeert. We volgen het pad tot de grensovergang Langeveen – Striepe. Vlak voor de kruising treffen we links in een bosje grenspaal no. 97 aan. De hoeken van de grenspaal zijn scherp geslepen en het graniet glanst in de zon, van zoveel nieuwigheid gaat weinig grensromantiek uit. De originele paal is een tiental jaren geleden plotsklaps verdwenen en ik stel me een nooit gemaakte zwart wit foto voor van een paar mannen, zwoegend in hemdsmouwen in het duister van de nacht.

Iets meer grensgevoel krijgen we bij de grensovergang Langeveen-Striepe. Hier wordt de grens gemarkeerd door betonnen duikers met roodwitte signaalstrepen. Dat valt wel op. Met aan de Duitse kant twee huizen en daarna, zo ver het oog rijkt, heel veel groen land. In de berm een bordje: ‘Der Höchste Windpark der Welt hier? 250M Hoher Wanhsinn!!!’ Als we via de Grensweg terug naar Langeveen lopen komt ons een jongen op een crossmotor tegemoet, even later scheurt hij de bocht om, het naamloze zandpad op. Een stofwolk tussen Duitsland en Nederland markeert zijn route.

Kloosterhaar, pakweg 5 kilometer noordelijker gelegen, wordt onze tweede stop. We lopen deze keer niet richting de grens, maar zuidwaarts, de Engbertsdijksvenen in. Hier ligt een van de laatste stukjes onvergraven hoogveengebied van Nederland. Door uitdroging bedreigd, maar inmiddels Natura 2000-gebied is een reddingsplan opgetuigd om het veen met voldoende water te voeden. Het is een uitgestrekt gebied, zo’n 1000 hectare en je kan er uren dwalen. De afgegraven gebieden komen rechtstreeks van de tekentafel van weleer, dijken, water en veen vormen samen een prachtig grid. In het natte veen bloeit het wollegras. Op de schrale heidegronden staan een aantal bomen in bloei.

Hier in alle stilte aan de rand van het land wonen lijkt bijna verleden tijd. Het Duitse lege land, gebied grenzend aan Langeveen en Kloosterhaar is bestemd voor een windpark, met joekels van 248 meter hoog, de deelgemeente Itterbeck (Dld) is al overstag, de gemeenteraad van Uelsen (Dld) zal nog wel moeten instemmen, lees ik in de Tubantia van 21 maart 2021. En dat terwijl Langeveen ook is aangewezen als ‘zoekgebied’ voor de plaatsing van Nederlandse windturbines. Dat zal nog wel wat emoties aan weerzijden van de grens gaan opleveren. Ineens is die grens weer heel erg aanwezig.

De drijvende tuinen van Zutphen

Overleven op de afvalberg

De Waagschaal en het tijdelijke landschap van Noorderhaven